građansko pravo

of 24 /24
U V O D Pravo (kao pravna nauka) se uopšteno dijeli na privatno i javno pravo. Građansko pravo je dio privatnog prava koji izučava i uređuje subjektivna građanska prava i građanskopravne odnose, kao i položaj subjekata u tim odnosima. Građansko pravo je suprotno javnom pravu, jer je njegova osnovna karakteristika jednakost stranaka i ravnopravnost njihovih volja. Kod javnog prava postoji odnos subordinacije (potčinjavanja), jer jedna strana - država (odnosno neki njen organ) naređuje, dok drugi subjekt tome mora da se pokorava (tipičan primjer je poresko pravo - koliki porez razreže poreska uprava, toliko mora da se plati). U privatnom pravu, čak i kada se kao jedna od strana ugovornica pojavljuje država (npr. kupuje zemljište od privatnog vlasnika), obje strane imaju potpuno jednaka prava. Inače, nekada je građansko pravo bila veoma široka oblast i gotovo se poklapala sa privatnim pravom, ali se kasnije, sa većim uplitanjem države u neke oblasti, počinju da izdvajaju nove pravne grane. Tako da privatno, pored građanskog, čine i trgovinsko, mjenično i čekovno pravo i pravo osiguranja. Pored njih iz građanskog prava izdvojile su se i neke druge pravne grane, kao što su radno, stambeno, autorsko, pa i porodično pravo koje imaju tendenciju da "pobjegnu" iz oblasti privatnog u javno pravo. 1

Author: ines-sejfija

Post on 01-Nov-2014

88 views

Category:

Documents


2 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

UVOD

Pravo (kao pravna nauka) se uopteno dijeli na privatno i javno pravo. Graansko pravo je dio privatnog prava koji izuava i ureuje subjektivna graanska prava i graanskopravne odnose, kao i poloaj subjekata u tim odnosima. Graansko pravo je suprotno javnom pravu, jer je njegova osnovna karakteristika jednakost stranaka i ravnopravnost njihovih volja. Kod javnog prava postoji odnos subordinacije (potinjavanja), jer jedna strana - drava (odnosno neki njen organ) nareuje, dok drugi subjekt tome mora da se pokorava (tipian primjer je poresko pravo koliki porez razree poreska uprava, toliko mora da se plati). U privatnom pravu, ak i kada se kao jedna od strana ugovornica pojavljuje drava (npr. kupuje zemljite od privatnog vlasnika), obje strane imaju potpuno jednaka prava. Inae, nekada je graansko pravo bila veoma iroka oblast i gotovo se poklapala sa privatnim pravom, ali se kasnije, sa veim uplitanjem drave u neke oblasti, poinju da izdvajaju nove pravne grane. Tako da privatno, pored graanskog, ine i trgovinsko, mjenino i ekovno pravo i pravo osiguranja. Pored njih iz graanskog prava izdvojile su se i neke druge pravne grane, kao to su radno, stambeno, autorsko, pa i porodino pravo koje imaju tendenciju da "pobjegnu" iz oblasti privatnog u javno pravo. Termin graansko pravo potie iz rimskog prava i ve dve hiljade godina se koristi za oznaavanje one grane prava koja regulie imovinske odnose izmeu pojedinaca u drutvu koje ima robno-novanu privredu. Ali nije uvek bilo tako. U Rimu se ova grana prava oznaavala kao "privatno pravo", dok se naziv "graansko" (nasuprot "univerzalnom pravu") koristi da oznai pravo (itav pravni sistem) koji je dostupan samo rimskim graanima. Kada je, 212. godine, imperator Karakala, po pravima, izjednaio sve podanike Carstva, naziv "graansko" je postao obesmiljen, jer su sada svi bili ravnopravni, pa se sve vie poinje da koristi u dananjem kontekstu. Kasnije su ovaj naziv prihvatili prvi moderni graanski zakonici, pa je i naziv ostao takav do dana dananjeg. Sinonimi za "graansko pravo" su: "buroasko", "imovinsko", "privatno", "civilno"...

1

1. PREDMET GRAANSKOG PRAVA

Najoptija nauka o pravu je Teorija drave i prava, jer ona izuava dravu i pravo kao pojave, kao takve. Odmah do nje nalazi se Opti dio graanskog prava, koji se bavi optim pojmovima i zakonitostima koji se odnose na sve dijelove graanskog prava (u najirem smislu). Ti opti pojmovi i zakonitosti upravo ine predmet Opteg dijela, odnosno Uvoda u graansko pravo, odnosno Teorije graanskog prava. Opti dio dakle, generalizuje sutinske pojmove i ustanove graanskog prava i istrauje veze, zakonitosti meu njima. Zato je to najoptija graanskopravna nauka. Graansko pravo izuava i ureuje subjektivna graanska prava i graanskopravne odnose, kao i poloaj subjekata u tim odnosima. Otuda je oigledno da je predmet graanskog prava veoma irok i raznovrstan, pa se graanskopravne norme klasifikuju u nekoliko pravnih grana, nekoliko osnovnih cjelina. Te cjeline su: Opti dio, Stvarno pravo, Obligaciono pravo i Nesljedno pravo. Opti dio graanskog prava bavi se izuavanjem onih graanskopravnih normi koje su zajednike ne samo za sve graanskopravne grane, odnosno osnovne cjeline, ve i odreuje ue cjeline koje su proizile iz tih osnovnih cjelna, npr. Trgovinsko pravo, Meunarodno trgovinsko pravo, Autorsko pravo i dr. U Optem dijelu izuavaju se naroito norme statusnog prava, dakle pravni poloaj graanskopravnih subjekata, fizikih i pravnih lica, njihova pravna, poslovna i deliktna sposobnost. Izuavaju se takoe izvori graanskog prava, pravni odnosi i subjektivna prava, pravne injenice, pravni poslovi i dr. Porodino pravo se bavi izuavanjem imovinskih i linih odnosa odnosno pravima i obavezama koja proizilaze iz brane ili vanbrane veze, iz srodstva (krvnog, graanskog, tazbinskog), a izuava takoe zatitu djece bez roditelja, starateljstvo, postupak u branim sporovima, sporovima iz odnosa roditelja i djece, sporovima iz oblasti izdravanja. Stvarno pravo ima za cilj da izui pravne odnose na stvari kako u njihovoj statici, tako i u njihovoj dinamici kao i pravnu zatitu tih prava. Stvarno pravo obuhvata, prije svega, svojinu2

kao najpotpuniju vlast na stvari i ograniena stvarna prava koja su izvedena iz svojine, kao to su slubenosti, realni tereti, zaloga, pravo graana i zakonsko pravo pree kupovine. Stvarna prava djeluju prema svima, to znai da se zatita ovih prava moe uperiti protiv svakog lica koje ometa njihovo vrenje. Stvarno pravo bavi se i dravnom, kao faktikom vlau nad stvari i njenom zatitom kao i stvarnim pravima u subjektivnom smislu, a to su takoe apsolutna prava, ali nisu stvarnopravnog karaktera. Obligaciono pravo izuava pravni promet, odnose izmeu povjerilaca i dunika, dakle prenos imovinskih prava meu ivima. Predmet obligacije su prestacije dunika, a one se sastoje ili u davanju ili u injenju ili u neinjenju ili u trpljenju. Za razliku od stvarnih prava koja imaju apsolutno dejstvo, obligaciona prava imaju relativno dejstvo, jer djeluju samo meu strankama. Obligaciono pravo bavi se nastankom, dejstvima i prestankom obligacija, izvorima obligacija. Nasljedno pravo je slino obligacionom, bavi se prometom odnosno, problemima imovinskih posljedica smrti fizikog lica. Dakle zakonskim i voljnim ureenjem odnosa za sluaj smrti osnivaoca ili drugim rijeima ono izuava prenos imovinskih prava za sluaj smrti sa osnivaoca na njegove nasljednike. Tu spada univerzalna i singularna sukcesija na osnovu zakona, kao i ugovorno nasljeivanje, zatim odreenih obligacionih ugovora koji imaju i nasljedno dejstvo, nasljednikom zajednicom i dr. injenica je, dakle da predmet graanskog prava ine raznovrsni drutveni odnosi. Tu se nalaze kako pravni poloaji, odnosno statusi graanskopravnih subjekata, tako i raznovrsni pravni odnosi koji se uspostavljaju izmeu tih subjekata: u prometu roba i usluga; u porodici; povodom prestanka pravnog subjektiviteta; usljed nedoputenog ponaanja subjekta kojim se nanosi teta drugim subjektima i dr. Pravni odnosi koje ureuje graansko pravo mogu biti imovinske ili neimovinske prirode. Graansko pravo u svom najveem dijelu regulie imovinskopravne odnose.

3

2. IZVORI GRAANSKOG PRAVA

Pod izvorima prava podrazumevaju se one injenice koje presudno utiu na stvaranje prava. Izvori prava se uopteno dijele na materijalne i formalne izvore. Materijalni izvori su sve one drutvene injenice i snage koje dovode do stvaranja prava (klasna borba, bioloko-drutveni, ekonomski, politiki, kulturni i drugi odnosi). Formalni izvori podrazumjevaju formu u kojoj drava donosi pravne norme. Prema tradicionalnoj podjeli, formalni izvori prava su: zakon i podzakonski akt, obiaj, sudska praksa i pravna nauka. Neki autori (npr. Radomir Luki) ovoj dvodiobi pridodaju i vrijednosne izvore prava. Vrijednosni ili idejni izvori prava su drutvene vrijednosti iz kojih "izvire" pravo. U sutini, oni i nisu pravi izvori, jer oni samo osmiljavaju, odnosno daju ideoloku podlogu postojeim pravnim normama. To su npr. socijalizam, faizam, demokratija, pravna drava, itd. Nauka koja prouava vrijednosti naziva se aksiologija. Za graansko, pa i cjelokupno pravo (naravno u evropsko-kontinentalnom pravnom sistemu) relevantni su samo formalni izvori i to samo zakon (ili zakonik), a ostali izvori samo izuzetno. U naem pravu, poto ne postoji jedinstven graanski zakonik, kao relevantni izvori pojavljuju se 4 zakona: Zakon o obligacionim odnosima - ZOO iz 1978., Zakon o osnovama svojinskopravnih odnosa - ZOSOPO iz 1980., Zakon o nasleivanju - ZON iz 1995. i Porodini zakon - PZ iz 2005. godine. Obiaj se u dananjem pravu rjee pojavljuje kao izvor prava. U staroj Jugoslaviji, u vrijeme kada obligacioni odnosi nisu bili regulisani zakonom, primenjivale su se uzanse, odnosno trgovaki obiaji. ZOO je kasnije u svoj integralni tekst inkorporisao sve odredbe koje su postojale u tzv. Optim uzansama za promet robe, tako da je podruje njihovog regulisanja znatno ogranieno. to se tie ostalih pravnih grana u okviru graanskopravne porodice, samo je4

Zakon o braku i porodinim odnosima (u SFRJ) sadravao odredbe (i to jednu jedinu) koja je omoguavala primjenu obiaja prije pisanog prava. Ta je odreba dozvoljavala sklapanje braka izmeu brae i sestara od strieva (tetki, ujaka), ako postoji takav obiaj, a inae je to bilo zabranjeno. To je bio ustupak katolikim krajevima SFRJ, jer je sklapanje braka izmeu tih srodnika uobiajeno i dozvoljeno od strane Katolike crkve. Sudska praksa predstavlja primjenu, a ne stvaranje prava, te tako ne moe da bude ni izvor prava. Meutim, postoje i neki izuzeci. Npr. u bivoj Jugoslaviji, poslije 2. svjetskog rata, ukinuti su svi pravni propisi Kraljevine Jugoslavije, ali je ostavljena mogunost da se primjenjuju kao pravna pravila ako nisu u suprotnosti sa socijalistikim poretkom, vrijednostima, Ustavom i kasnije donijetim zakonima. O njihovoj primjeni odluivale su sudije i na taj nain popunjavali pravne praznine, te faktiki stvarali pravo. Njihove odluke su kasnije inkorporisane u odgovarajue zakone koji su donoeni. Drugi izuzetak je taj da se, pri sudovima, odravaju zajednike sjednice i donose uputstva i razne odluke, koje slue racionalizaciji i efikasnosti u odluivanju sudova. Naime, nii sudovi nisu obavezni da donose odluke koje su u skladu sa odlukama viih sudova, ali time se poveava rizik da njihova odluka bude ponitena od strane vieg suda. Zbog toga nii sudovi izbjegavaju da donose odluke koje su suprotne uobiajenima, tako da faktiki odluke viih sudova postaju izvor prava. Naroito se to odnosi na Uputstva Vrhovnog suda. Naravno, sve ovo vai samo za evropsko-kontinentalni sistem. U anglosaksonskom pravnom sistemu sudska odluka je glavni i najvaniji izvor prava. to se tie pravne nauke ona nije izvor prava, jer miljenja uglednih pravnika ne obavezuju. Suprotan sluaj je postojao u rimskom i, kasnije vizantijskom pravu gde su miljenja najpoznatijih pravnika bila itekako znaajan izvor prava.

5

3. OSNOVNA NAELA

Iako o ovom pitanju vai ona narodna "koliko ljudi, toliko udi", pa svaki autor nabraja posebna naela, ipak je mogue izdvojiti 3 naela oko kojih ne postoji nikakav spor. To su: 1. privatna autonomija2. savjesnost i potenje

3. imovinska odgovornost Privatna autonomija ili autonomija volje je filozofska kategorija iji su znaaj naglaavali mislioci, poev od Sokrata i Aristotela, preko Huga Grocijusa, pa do filozofaprosvetitelja: Voltera, Rusoa, Monteskjea. Autonomija volje se definie kao samoodreenje ovjeka kao individue koja predstavlja osnov svakog drutva. Volja ovakvog ovjeka ima kreativnu mo i ona je pretpostavka postojanja osnovih graanskopravnih instituta. Iz ovog naela proizlaze vrlo znaajne pravne posljedice: ravnopravnost stranaka, prenosivost subjektivnih prava, sloboda da se zakljuuju ugovori, slobodan izbor saugovornika, slobodan izbor sadrine ugovora, itd. Savjesnost i potenje je drugi fundamentalni princip graanskog prava. On predstavlja protivteu autonomije volje i koriguje je, odnosno ograniava. Ogranienje privatne autonomije je potrebno, jer bi inae apsolutna sloboda u odluivanju jedne strane neminovno dovela drugu stranu u potinjen poloaj. Savjesnost i potenje su plod moralizacije, odnosno socijalizacije prava i prisutni su, maltene, u svim pravnim sistemima. Ideja ovog naela je da se prui pojaana pravna zatita onoj strani koja ga se pridrava, na teret nesavjesne/nepotene strane. Imovinska odgovornost (ili imovinska sankcija) predstavlja kamen temeljac modernog graanskog prava. Naime u Starom i Srednjem vijeku (pa ak i na poetku Novog vijeka) nije postojala svijest o imovinskoj odgovornosti, ve se pravo temeljilo na personalnoj odgovornosti.6

Princip personalne odgovornosti kae: "Ako si nekom duan, i nema para da vrati dug - ili ostane bez nekog dijela tijela, ili ide u ropstvo, sve dok ne vrati taj dug". Zato se i najveim dostignuem starovjekovnih zakonika (npr. Hamurabijevog) smatra upravo zabrana dunikog ropstva. Za razliku od personalne, imovinska odgovornost omoguava povjeriocu da svoj dug naplati iz imovine dunika (razumije se da mora da mu ostavi minimum sredstava za ivot). Koliko je ovo naelo vano vidi se iz naeg Zakona o obligacionim odnosima (koji sadri najvanije opte institute graanskog prava). ZOO nabraja veliki broj naela, ali ne i naelo imovinske odgovornosti, jer je ono toliko ulo u pore pravnog sistema, da se podrazumjeva i uopte ne dovodi u pitanje.

4. METOD GRAANSKOG PRAVA

Graansko pravo ne razlikuje se od drugih grana prava samo po predmetu, ono se razlikuje i po putu i po nainu, odnosno postupcima i sredstvima metodu odgovarajuih drutvenih odnosa. Graansko pravo obuhvata, ureuje jednu izuzetno obimnu i sloenu materiju drutvenih odnosa i zato nije mogue apstrahovati jedan jedinstveni metod koji bi bio ekskluzivan za graansko pravo. Poznavanje metoda je znaajno i za rjeavanje sasvim konkretnih pitanja koja se javljaju u ovoj iroko pravnoj materiji. Npr. da li staklorezac mora da prihvati da, uz naknadu, zamjeni oteena stakla na zgradi optine na ijoj se teritoriji nalazi njegova radnja ili da li su nasljednici duni da plate novanu kaznu koju je sud odredio, a koja je postala pravosnana u vrijeme kada je osnivalac bio iv? Odgovor na sva ova i slina pitanja nalazi se ve u samim naelima na kojima se zasniva graanskopravni metod. U nauci se najee navodi da se metod graanskog prava zasniva na sljedeim naelima:

7

a)

Jednakost

stranaka

i

ravnopravnost

njihovih

volja.

Svi

uesnici

u

graanskopravnom odnosu nalaze se u istom pravnom poloaju, u smislu da su sva lica jednaka i ravnopravna, da nema subordinacije meu njima. Uesnici se, drugim rijeima, nalaze u odnosu koordinacije, jer u datom pravnom odnosu nema pravnog subjekta koji istupa u funkciji javne vlasti. Izuzetno, organ javne vlasti moe se javiti i povodom nekih graanskopravnih odnosa. No i tada njegova uloga je ograniena: ili se svodi na formu, npr. ovjera nekih pravnih poslova (ovjera ugovora o prometu nepokretnosti, uea u saniranju javnih formi zavjetanja i dr.) ili titi odreene javne interese izdajui odobrenja ili dozvole za izvjesne graanskopravne poslove (npr. kod kupoprodaje oruja, otrova i sl.)

b)

Autonomija volje, odnosno privatna autonomija. Autonomija volje, odnosno

privatna autonomija ogleda se u slobodnoj inicijativi graanskopravnih subjekata u zasnivanju graanskopravnih odnosa, odreivanju njihove sadrine i zatiti njihovih subjektivnih graanskih prava. Graanskopravni subjekti su slobodni prije svega u osnovnoj opciji: da li da stupe u odreeni graanskopravni odnos ili ne (npr. da li uopte da zakljue neki ugovor). Oni su, zatim slobodni da sami odrede uslove pod kojima e vriti svoja prava i ispitivanje svoje obaveze (npr. odreivanje sadrine nekog ugovora). Konano, pravni subjekt je vlastan da odlui da li e za povrijeeno ili ugroeno graansko subjektivno pravo da trai zatitu ili ne, jer e sud pruiti zatitu samo onda kada postupak pokrene i u njemu uestvuje lice koje je na to ovlaeno. To je procesni vid autonomije volje, odnosno privatne autonomije postupak inicira tuilac, a tuilac je graanskopravni subjekt koji smatra da je njegovo pravo povrijeeno ili ugroeno.

c)

Prenosivost odnosno prometljivost subjektivnih graanskih prava. Izuzetna

vanost ovog naela ogleda se u tome to su samo subjektivna graanska prava prava prometa, samo se ta prava mogu slobodno prenositi sa jednog subjekta na drugog. Vlasnik moe svoje pravo svojine da prenese na drugoga, moe svoje pravo suziti time to e dio ovlaenja prenijeti na drugoga, moe svoje potraivanje ustupiti drugome i sl. Ipak, postoje i drugi izuzeci, npr. drava moe propisati da se za odreene stvari predvidi poseban reim prenosa (stvari u8

ogranienom prometu odobrenja za nabavku odreenih vrsta radiostanica, odreenih vrsta lijekova i sl.) U krivinom ili upravnom pravu ne postoji mogunost prenosivosti prava i obaveza. Uinilac krivinog djela ne moe svoju odgovornost da prenese na drugoga (takav ugovor je apsolutno nitav). U nekim sluajevima moguno je prenoenje nadlenosti sa jednog suda na drugi ili sa jednog upravnog organa na drugi, ali tada se ne radi o prometu obaveza ve o procesnoj delegaciji nadlenosti.

d)

Imovinska sankcija. Graanskopravna sankcija je imovinske prirode, jer ona

uvjek pogaa imovinu (imovinsku masu) subjekta, a nikada linost. Putem ove sankcije vri se uspostavljanje stanja koje je bilo prije povrede subjektivnog graanskog prava. Npr. tetnik je oteenom sruio zid, te je duan da izvri restituciju, odnosno da postavi isti takav zid ili tetnik uniti individualno odreenu stvar (takva stvar se ne moe pribaviti, npr. odreena umjetnika slika) pa je duan da isplati odreeni novani iznos oteenom. Imovinska sankcija se uvjek, u krajnjoj liniji, moe svesti na novac, ak i u sluajevima kada takva vrsta naknade nije sasvim adekvatna, npr. kod novene naknade neimovinske tete (kada je tetnik duan da isplati odreeni novani iznos zbog toga to je oteenom nanio fiziki ili psihiki bol ili strah). Ne rijetko se moe uti da imovinska sankcija postoji i u drugim granama prava, npr. u upravnom ili krivinom pravu novana kazna za prekraj ili novana kazna za uinjeno krivino djelo. Takvo stanovite je pogreno. Razlika izmeu novanih kazni i imovinske sankcije najlake se uoava u sluaju smrti lica koje je duno da plati kaznu, odnosno lice koje je duno da ispuni obavezu na osnovu imovinske sankcije:

-

u prvom sluaju ak i kada je novana kazna bila pravosnana za ivota kanjenog, pa je on neosnovano izbjegavao da je plati, ta obaveza se gasi smru kanjenog jer je vezana za njegovu linost;

9

-

u drugom sluaju, poslije smrti tetnika njegova obaveza budui da je imovinske, a ne line prirode, prelazi na njegove univerzalne sukcesore (nasljednike), pa e oni biti duni da iz tetnikove imovine (zaostavtine) izvre njegovu odnosno sada sopstvenu obavezu.

5. LINA PRAVA KAO PREDMET GRAANSKOG PRAVA

Ve dugo vremena pravna doktrina i praksa razmatraju i bave se problemom linih prava i njihovom mjestu u sistemu graanskog prava. Mnogi savremeni teoretiari iskljuuju lina prava iz predmeta graanskog prava, a ukoliko ih ipak tu svrstavaju, ine to samo izuzetno. Meutim, danas je veina autora pristalica shvatanja da su i lina neimovinska prava (pravo na ime, ast, privatnu sferu, tjelesni integritet itd.) predmet graanskog prava. ovjekova linost po vrijednosti traba da uiva veu zatitu od njegove imovine, koja je inae dobro zatiena, ne samo u graanskom, ve i u upravnom i krivinom pravu. vajcarski graanski zakonik iz 1907. godine je prvi predvidio optu formulu za graanskopravnu zatitu linih prava u lanu 28: Ko bude povrijeen na protivpravan nain u svojim linim odnosima, moe tuiti za uklanjanje povrede. Pokuat emo da odgovorimo zato i lina prava treba uvrstiti u predmet graanskog prava, pored imovinskih. Odgovor, na ovo pitanje moe se dobiti ako se uoi razlika izmeu pravnog regulisanja i pravne zatite, mada se pojam pravnog regulisanja u svom irem smislu10

obuhvata i pravnu zatitu. Ova razlika se lako vidi na primjeru krivinog prava, koje titi imovinske odnose, ali ih ne regulie. Tako i graansko pravo moe davati graanskopravnu zatitu odnosima koje ono regulie. Kada smo govorili o metodu graanskog prava, istakli smo da je on u funkciji predmeta, tojest da ga odreuje struktura drutvenih odnosa (robno-novanih) koje to pravo regulie. Iz te strukture proizile su i etiri adekvatne odlike graanskopravnog metoda: jednakost stranaka, autonomija volje, imovinska sankcija, prometljivost. Za graanskopravnu odgovornost (za razliku od krivine i upravopravne) karakteristino uspostavljanje stanja, prije povrede, odnosno postizanja imovinske ravnotee izmeu oteenog i tetnika. Taj isti metod primjenjuje se i kod zatite linih prava. Samo utoliko ukoliko se kod zatite linih prava radi o uspostavljanju preanjeg stanja, lina prava dobijaju graanskopravnu zatitu. Ovdje se u stvari ogleda obrtni uticaj metoda graanskog prava na njegov predmet. Metod graanskog prava odreen je njegovim osnovnim predmetom, robno-novanim odnosima. Ali taj metod je postao podesan i za regulisanje neimovinskih linih odnosa. U vezi sa tim se i objanjava mogunost njegovog korienja i za zatitu linih prava. Metod je u svom povratnom dejstvu proirio predmet graanskog, tako da ono obuhvata ne samo robno-novane odnose, ve i line neimovinske odnose u datim okvirima.

6. RAZGRANIENJA GRAANSKOG OD OSTALIH GRANA PRAVA

6.1.

Graansko i porodino pravo

11

O odnosu Porodinog prema Graanskom pravu (u uem smislu) postoje u osnovi dva stava. Prema jednom, tradicionalistikom stavu, Porodino pravo je dio Graanskog prava, s tim da tu postoje odreene specifinosti koje proizilaze iz injenice da u Porodinom pravu lini odnosi imaju primarni znaaj. Prema drugom stavu, uzima se da je Porodino pravo samostalno u toj mjeri, kako u odnosu na predmet, tako i u odnosu na metod, da ne predstavlja dio Graanskog prava. Stav da Porodini pravo nije dio Graanskog prava dugo je preovlaivalo i u naoj nauci. Ipak, nama se ini da nema dovaljno osnova za tako otru podjelu. Naime, nije sporno da u Porodinom pravu lini odnosi predstavljaju znaajan dio materije koje zahvata predmet te nauke. No, s druge strane, ne moe biti sporno ni to da imovinski aspekt u porodinom pravu zauzima takoe znaajan prostor, npr. imovinski odnosi u braku, izdravanju izmeu srodnika i sl.

6.2.

Graansko pravo i radno pravo

Radno pravo se bavi izuavanjem individualnih i kolektivnih radnih odnosa, kao i odnosima koji su neposredno vezani za rad. Dugo vremena odnosi izmeu radnika i poslodavca bili su ureeni iskljuivo ugovorom (ugovor o radu). Kako je to materija obligacionog prava to se nije ni moglo postaviti pitanje da li takav odnos spada u Graansko pravo. Meutim krajem XIX i poetkom XX vijeka, poslije velikih radnikih nemira, sindikalnog organizovanja i borbe za svoja prava te dravnog intervencionizma, razvija se tzv. zatitno radniko zakonodavstvo i pravila koja ureuju radne odnose izmjetaju se iz materije privatnog u materiju javnog (administrativnog, upravnog) prava. Nastaju kolektivni radni odnosi, koji ureuju kolektivna prava radnika, npr. pravo na sindikalno udruenje, pravo na kolektivno (nasuptor individualnom) pregovaranje, pravo na trajk, pravo na socijalno i invalidsko osiguranje, pravo na minimalnu platu (dohodak), pravo na odgovarajuu zatitu na radu itd. Radno pravo je danas samostalna i znaajna grana prava, ali izvjesne veze sa svojom maticom, sa Graanskim pravom ostaje i dalje.12

Prije svega i individualni i kolektivni radni odnos zasniva na pravnom instrumentu koji svoje sjedite ima u Graanskom pravu, a to je ugovor. Pored toga povrede odreenih prava radnika, ali i povrede prava poslodavaca od strane radnika, kao i povrede prava treih lica koje su proizile iz radnog procesa ili su u vezi sa radom, povlae i odreene graanskopravne posljedice-naknada priinjene tete.

6.3.

Graansko i trgovinsko (trgovako, privredno) pravo

Predmet i metod Graanskog prava se u osnovi primjenjuje i kada se radi o Trgovinskom pravu, s tim da se moe istai da se na savjesnosti i potenju jo vie insistira u ovom drugom (zbog toga to se veliki broj trgovinskih poslova zasniva na poslovnom povjerenju). Osnovna slinost proizilazi iz injenice da se opta pravila graanskog prava primjenjuju i u trgovinskom pravu, ukoliko posebnim odredbama nije naznaeno to drugo. U naem pravu ova intimnost odnosa izmeu graanskog i trgovinskog prava ojaana je i naelom jedinstvenog regulisanja. Ovo naelo znai da se pravila Zakona o obligacionim odnosima primjenjuju jednako na sve pravne subjekte, bez obzira na razliitost njihovog statusa, odnosno da li su u pitanju odnosi izmeu fizikih lica ili pravnih lica kao subjekata graanskopravnih odnosa. Trgovinsko pravo pokazuje odreene specifinosti. Trgovinsko pravo obuhvata: statusno pravo, ugovorno pravo, bankarsko i pravo hartija od vrijednosti. Statusno trgovinsko pravo izuava pravne karakteristike preduzea, trgovaca, trgovakih drutava i drugih trgovinskih organizacija (njihov nastanak, evidenciju, atribute, pravnu, poslovnu i deliktnu sposobnost, organizaciju, upravljanje, prestanak), to ima odgovarajuih slinosti sa statusom fizikih lica (npr. nastanak evidencija, pravna, poslovna i deliktna sposobnost, smrt) u Graanskom pravu. Ugovorno trgovinsko pravo (ugovori u privredi) svoje osnovne pojmove i ustanove duguje Graanskom (Obligacionom) pravu. No i pored svih slinosti postoje i znaajne razlike. Trgovinski ugovori su oni koje pravna lica koja obavljaju privrednu djelatnost, kao i imaoci radnji i drugi pojedinci koja obavljaju privrednu djelatnost u okviru svog zanimanja zakljuuju meu sobom u obavljanju djelatnosti koje ine predmet njihovog poslovanja ili su u vezi sa tim djelatnostima. Iz toga proizilazi da takve ugovore zakljuuju samo odreeni pravni subjekti.13

Bankarsko pravo obuhvata pravne poslove koji za svoj predmet imaju promet novca, kao i odreene usluge koje banke vre klijentima u vezi tog prometa. I pored odreenih specifinisti ti pravni poslovi imaju opte karakteristike koje svoj osnov imaju u Graanskom pravu (posebno Obligacionom) pravu. Pravo hartija od vrijednosti koje sadri pravila o prometu novca i roba uz odreene posebnosti svoj osnov ima u pravilima koja sadri graansko pravo (posebno Stvarno i Obligaciono pravo).

7. SISTEMATIKA

to se tie sistematike graanskog prava, postoje dva rjeenja. Jedno je ponudio jo rimski pravnik Gaj, pa se ova sistematika naziva Gajeva (jo i Institucionalna i Triparticija). Drugo rjeenje je ono koje su razvili njemaki pravnici tokom 19. vijeka, a naziva se Pandektna sistematika. Prema Gajevoj sistematici svo pravo koje postoji se odnosi na stvari, lica i radnje (res, personae, actionem). U pravo koje se odnosi na stvari spadaju: stvarno pravo, obligaciono pravo i nasljedno pravo. U pravo koje se odnosi na osobe spadaju statusno i porodino pravo, a u ono koje se odnosi na radnje spada parnini postupak. Pandektna sistematika deli graansko pravo na 5 dijelova: opti dio, stvarno, obligaciono, nasljedno i porodino pravo. Poslije Prvog svjetskog rata, stvaranjem SSSR-a nastaje novi pravni sistem socijalistiki, koji zbog svojih specifinih pogleda na porodicu i vaspitanje omladine poinje da14

pridaje veoma veliki znaaj porodinom pravu, to je uticalo na njegov nagli razvoj i izdvajanje u posebnu pravnu granu. Sline tendencije primjeuju se i na Zapadu (npr. osnivanje posebnih administrativnih organa koji brinu o porodici, pa ak i zasebnih porodinih sudova), na ta je zapadna pravna teorija odgovorila reorganizacijom Graanskog prava koje sada prerasta u porodicu pravnih grana. Ovo je svakako bilo teorijski opravdano, ali e u daljoj budunosti ii na ruku tendenciji kontinuiranog izdvajanja "zrelih" pravnih grana, kao to su npr. stvarno ili obligaciono pravo.

Z A K LJ U A K

Kao to je ve reeno, Opti dio graanskog prava bavi se izuavanjem onih graanskopravnih normi koje su, prije svega, zajednike za sve graanskopravne grane, odnosno osnovne cjeline. Pored toga ono izuava i odreene ue imovinskopravne cjeline koje su proizile iz tih osnovnih cijelina, a to je sluaj sa Trgovinskim pravom, Meunarodnim trgovinskim pravom, Autorskim pravom, Pravom osiguranja, Meunarodnim pravnim pravom, Radnim pravom i dr. Opti dio obuhvata pravno relevantne izvore prava koji se primjenjuje u materiji imovinskog prava, zatim ono to je zajedniko za status subjekata imovinskog prava (fizika i pravna lica), opte pojmove o pravnim odnosima i subjektivnim pravima, o pravnim injenicama, te opta znanja o pravnim poslovima, graansko pravnim deliktima, o imovini i dr. Ve iz toga jasno slijedi da Uvod u graansko pravo ima nunih dodirnih taaka sa svim15

posebnim predmetima koji se bave imovinskim pravom. Graansko pravo, kao uoptavajua nauka, iz tih predmeta uzima induktivnim metodom bitne elemente osnovnih ustanova, obrauje ih i dedukcijom stvara apstraktnije, vie pojmove i institute i istrauje zakonitosti koje vladaju u privatnom, imovinskom pravu. Pri tome, se, nuno, koristi i uporednopravni metod, o emu je ve bilo rijei. Na taj nain stvara se i novi nauni kvalitet, koji povratno djeluje i na nauke koje se bave posebnim predmetima u okviru ove iroke porodice prava koju najee oznaavamo privatnim ili imovinskim ili graanskim pravom u irem smislu. Kako je intenzitet veze u okviru graanskog prava u uem smislu najjai, to je i broj dodirnih taaka sa ovim predmetima najvei.

LITERATURA

Luki, Kouti - "Uvod u pravo", Beograd 2004 Stojanovi, Anti - "Uvod u Graansko pravo", Beograd 2004 Stojevi - "Rimsko privatno pravo", Beograd 1985

16