so‍uk sava‍ dnem° ek°‍meler°nden b°r...

Download SO‍UK SAVA‍ DNEM° EK°‍MELER°NDEN B°R web.deu.edu.tr/ataturkilkeleri/ai/uploaded_files/file/Dergi_28...Souk Sava Dnemi ekimelerinden Bir rnek: U-2

If you can't read please download the document

Post on 07-Feb-2018

226 views

Category:

Documents

8 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 225

    ada Trkiye Tarihi Aratrmalar DergisiJournal Of Modern Turkish History StudiesXIV/28 (2014-Bahar/Spring), ss.225-252.

    * Prof. Dr., Celal Bayar niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi, Tarih Blm,** CelalBayarniversitesi,SosyalBilimlerEnstits,TarihAnabilimDalDoktorarencisi.

    SOUK SAVA DNEM EKMELERNDENBR RNEK: U-2 UAK KRZ

    Nurettin GLMEZ* Blent TAHANCI**

    zSouk Sava dneminde Amerika Birleik Devletleri (ABD) ve Sovyetler Birlii

    arasndasilahlanmavenkleeryarbalamtr.SovyetRusyannyaylmacpolitikasvebunakarlkABDninattadmlargerilimlerinartmasnanedenolmutur.

    1Mays1960tarihinde,TrkiyedekiAdanancirlikhavassndenkalkanAmerikanU-2 uann, Sovyet Rusya tarafndan drlmesi ABD ve Sovyet Rusyay bir savaneiine getirmitir.Olayn kamuoyuna yansmasyla birlikte, Sovyet Rusya sert bir tutumtaknm, Trkiyenin de iinde bulunduu Batl devletleri gerekirse bir dnya harbininkabileceinisyleyerektehditetmitir.

    BualmadaTrkiye,ABDvengilteredekiulusalgazetelerdendefaydalanlarakolaynseyrivezmadnaatlanadmlarincelenmitir.

    Anahtar Kelimeler: Souk Sava, Dou ve Bat bloklar, U-2 ua, Sovyet Rusya, Kruev, Nkleer tesis, Hava ss.

    THE COLD WAR ERA POLICY MIGHT AN INSTANCE: U-2 ARCRAFT ATTACK

    AbstractBetweentheUnitedStatesandtheSovietUnionstartedthearmsandnuclearrace

    during the cold war. Soviet Russias expansionist policy and the United States alliancesagainstthispolicyresultedinescalatedtensions.

    OnMay1,1960,anAmericanaircraftnamedU-2,whichwasdepartedfromAdanancirlikairbaseinTurkey,shotbytheSovietRussiamadethetwocountriestothebrinkofawar.WhentheU-2incidentwasreflectedinthepublic,theSovietRussiamaintainedatoughstanceandthreatenedtheWesternStates includingTurkeyifnecessary,assayingthatthethreatofaworldwartocome.

    Inthisstudy,thestepstakenonbehalfofthecourseoftheincidentandthesolutionhave been studied by utilizing the national newspapers in Turkey, theUnited States andUnitedKingdom.

    Keywords: The Cold War, The Eastern and Western blocks, U-2 aircraft, Soviet Russia, Khrushchev, nuclear facilities, air base.

  • Nurettin GLMEZ - Blent TAHANCI

    226

    TTAD, XIV/28, (2014/Bahar)

    Giri

    kinciDnyaSavannsonaermesiylebirliktesiyas,asker,ekonomikve sosyal alanlarda ok kkl deiikliklermeydana gelmitir. kinci DnyaSavann siyas sonularndan en nemlisi, phesiz ABDnin dnyasiyasetineetkinmdahilolmayabalamasdr.BirinciDnyaSavandansonraMonroe Doktrinine (1823) bal kalarak kendi ktasna ekilen ABD, kinciDnyaSavandan sonra ngiltere ile Fransann siyas ve ekonomikyndenzayflamasyla ortaya kan boluu deerlendirmek ve onlarn ekildiiOrtadoucorafyasndaszsahibiolabilmekiinaktifolarakdnyasiyasetinegeridnmtr.

    SoukSavaDnemiolaraktabiredilenyllarda(1945-1960)dnya,ABDve Sovyetler Birliinin ban ektiiDou ve Bat bloklarnnmcadelesinesahneolmutur.Herikibloklideriolanlkelerbudnemde,askervepsikolojikynden birbirlerini srekli olarak test etmiler ve elde ettikleri yeni bulgularneticesindegerekkendileriningereksedemttefiklerininsavunmasistemlerinikorumaveglendirmeyeyneliktedbirleralmlarvebuyndeeitliyatrmyapmlardr. Bu durum beraberinde hzl bir silahlanma yarn getirmi,fzeteknolojisiningelimesiylerekabetartmvehavadabirbirlerinestnlkkurmayaalanikiliderdevletbumcadeleleriniuzayadatamlardr.

    Silahlanma yarna paralel olarak bu dnemde ittifak araylar danemlibiryertutmutur.ABDzelliklekinciDnyaSavasrasndaigalettiitopraklardanekilmeyen,AlmanyaveJaponyannyenilmesiiledousundavebatsndameydanagelenboluktayaylmapolitikastakipedenSovyetrejiminekar, BatAvrupann gl ve demokratik devletleriyle 1949 ylndaKuzeyAtlantik Antlamas rgtn (NATO) kurmutur1. Bylece ABD,MarshallPln ile ekonomik adan yaptn, NATO ittifaknn kurulmasyla askeradandayapmakistemitir2.

    Trkiye, 1952 ylnda NATOya ye olarak, Sovyetlerin yaymayaaltkomnizmekar, tercihiniBatbloundanyanakullanmtr.AyrcaTrkiyeninbutercihinde,SovyetRusyann1945ve1946yllarndaTrkiyedentoprakveBoazlardanstalebindebulunmasdaetkiliolmutur3.

    ABDde, jeopolitikneminedeniyleTrkiyenin,Batblouiindeyeralmasnistemitir.AmerikanbakanTruman12Mart1947de,Kongredeyaptkonumada,TrkiyeninBatdnyasiinneminivurgulamveaskeryardm

    1 Yusuf Sarnay, Trkiyenin NATOya Girii ve Trk D Politikasna Etkileri (1952-1990), Onuncu Asker Tarih Sempozyumu Bildirileri, GenelkurmayBasmevi,Ankara,2006,s.46.

    2 PaulKennedy,Byk Glerin Ykseli ve kleri,Trkiye BankasKltrYaynlar,Ankara,1994,s.445.

    3 YusufSarnay,a.g.m., s.47.

  • Souk Sava Dnemi ekimelerinden Bir rnek: U-2 Uak Krizi

    227

    TTAD, XIV/28, (2014/Bahar)

    yaplmas teklifinde bulunmutur.4 BakanTrumann bu konumasndan birgnsonratoplananAmerikalordukurmaylar,yaplacakyardmnayrntlarngrmlerveTrkiyeileilgiliutespitlerdebulunmulardr:

    Byk Britanyann Akdeniz blgesinde g kaybetmesi, Msrdan ekilmesi ve Filistindeki ykmllklerinden tam olarak el ekmesi ihtimali Trkiyenin gvenliini olumsuz ekilde etkileyecektir.

    Yunanistann komnistlerin eline gemesi de Trkiyenin gvenliini olumsuz ekilde etkileyecektir.

    Trklerin kendi bamszlklarn kararllkla korumalar ve SSCBden nefret etmelerine ramen kanlmaz Sovyet egemenlii korkusu, Trkleri, Sovyetlere taviz vermeye zorlayabilir.

    Bar ortamnda Trkiye, gerek Yakn Douda, gerekse Arap dnyasnda nemli konuma sahip bir lkedir.

    Trkiyenin Rus basksna kar koyma kararll ve Batnn bunu desteklemek iin demokratik olanaklarn kullanmas, tm Yakn Dou lkeleri iin rnek oluturacaktr.

    Eer Rusya bar dneminde Trkiye zerinde etkin olursa, Ortadou lkelerinin tm benzeri duruma decektir.

    Eer Rusya bar dneminde Trkiyeyi ele geirirse, sava dneminde Ortadouyu savunma olanamz mutlak anlamda sfra inecektir.

    Sava dneminde Trkiye Rusyann Dou Akdeniz blgesine ve Ortadou lkelerine, zellikle de Filistine ilerlemesi yolunda doal engeldir.5

    YukardasaylangerekelerleTrumanDoktrini(1947)veMarshallPln(1947)hayatageirilerekTrkiyeyeaskerveekonomikyardmyaplmtr.

    Trkiyenin NATOya ye olmasyla birlikte, NATOnun gneykanadnda, Sovyetler Birlii snrnn savunulmasnda grev almtr.TopraklarndakurulanaskerslervehavaalanlarTrkiyeileSovyetlerBirliiarasnda srekli olarak gerginlikler yaanmasna neden olmutur6. Dieryandan 5Mart 1959 tarihli Trk -Amerikan birliiAntlamas ile TrkiyeNATOharicinde,OrtadoublgesindedeSovyetlerekar,ABD ilemttefikolmutur7.

    4 Ord.Yb.AhmetAktar,DilennceErdoan,kinci Dnya Sava Sonras Amerikan Asker Yardm: Truman Doktrini ve Marshall Pln, Onuncu Asker Tarih Sempozyumu Bildirileri, GenelkurmayBasmevi,Ankara,2006,s.436.

    5 CemilHasanl,Tarafszlktan Souk Savaa Doru Trk - Sovyet likileri (1939-1953), BilgiYaynevi,Ankara,2011,s.s.397-398.

    6 MehmetGnlbol,A.Halklman,A.SuatBilge,DuyguSezer,Olaylarla Trk D Politikas, C.I(1919-1973),AnkaraniversitesiSiyasalBilgilerFakltesiYaynlar,Ankara,1987,s.316.

    7 smailSoysal,Trkiyenin D Mnasebetleriyle lgili Balca Siyas Antlamalar,Trkiye BankasKltrYaynlar,Ankara,1965,s.458.

  • Nurettin GLMEZ - Blent TAHANCI

    228

    TTAD, XIV/28, (2014/Bahar)

    Souk Sava dneminin balarnda (19451952), nkleer silahteknolojisindestnlelindebulunduranABD8,SovyetlerBirliinin4Ekim1957de Sputnik I uydusunu tayan roketi uzaya gndermeyi baarmasyla9 yava yava bu stnln kaybetmeye balam ve iki devlet arasndankleerdenge salanmtr.Bugelimeyle SovyetlerBirlii, rakibi karsndahavadastnl ele geirmiveBat bloundayer alanlkelerebykbirkorkusalmtr.

    ABD, Kore Savandan (19501953) sonra gelitirdii uzun menzilliuaklarla Sovyetler Birlii topraklarna rahatlkla ulaabilmi ve tadnkleer bombalarla rakibini tehdit etmitir. Sovyetler Birlii, 1957de eldeettii baar ile Amerikan uaklarndan daha hzl ve gl fzeleri yapmaimknnasahipolduunugstermitir.Budurum,ABDninhavastnlnSovyetler Birliine kaptrm olduunun en ak delillerindendir. nksz konusu yllarda uaklarn havada etkisiz hale getirilmesi kolayd.Ancakhenz fzeleri havada nlemek mmkn deildi10. Dier yandan SovyetlerBirlii devlet bakanKruev11, 1957den 1961 ylna kadar aka ve srekliolarakBatldevletleritehditetmitir.Sovyet fze kapasitesi Birleik Devletlerden o kadar stndr ki istedii Amerikan veya Avrupa ehrini yok edebilir12 diyerek dmanlarna korku salmaktan geri kalmamtr. stelik bu tehditlerindeabartya varan aklamalarda bulunduunu da daha sonra itiraf etmitir.KruevinHalka yaptm konumalarda fzelerimizle her mesafede bir sinei bile vurabileceimizi sylemek hep kulama ho geliyordu... Biraz abarttm13. Szleriile fzemhendisioluSergeyinDmanlarmz sahip olmadmz fzelerle tehdit ettik14. eklindekiifadeleribunarnekolarakgsterilebilir.

    Sovyetler Birliinin uzun menzilli ktalararas fze (I.C.B.M.)teknolojisinesahipolmas,sadeceABDyideil,NATOyesidemokratikBatAvrupa devletlerini de endielendirmitir. nk bu tarihlerde sz edilendevletlerinellerindehenzuzunmenzillifzeleryoktu15.BudurumkarsndaABDnclndekiNATOyesilkeler,muhtemelbirSovyetsaldrsnakararearamayabalamlardr.nekanzmyollarndanbiri,ABDnin,NATOyesivedierAmerikanmttefikilkeleresahipolduuortamenzillifzeleri(I.R.B.M.) yerletirmek olmutur. Bu zm yolu, Sovyetlere yakn lkelerle8 RifatUarol,Siyas Tarih (1789-1999),FilizKitabevi,stanbul,2000,s.706.9 BasknOran,Trk D Politikas, Kurtulu Savandan Bugne Olgular, Belgeler, Yorumlar,c.I

    (1919-1980),letiimYaynlar,stanbul,2009,s.572.10 FahirArmaolu,20. Yzyl Siyas Tarihi,C.I(19141980),TrkiyeBankasKltrYaynlar,

    Ankara,1992,s.600.11 Kruev, 1953te Stalinin lmyle Sovyetler Birlii Komnist Partisinin genel

    sekreterliine getirilmitir. 1958de babakanl da stlenen Kruev, 1964te istifasnakadarherikigrevibirlikteyrtmtr.

    12 JohnLewisGaddis,Souk Sava, Pazarlklar, Casuslar, Yalanlar, Gerek,YapKrediYaynlar,stanbul,2008,s.68.

    13 JohnLewisGaddis, a.g.e.,s.68.14 JohnLewisGaddis,a.g.e.,s.68.15 Mehmet Gnlbol vd., a.g.e.,s.316.

  • Souk Sava Dnemi ekimelerinden Bir rnek: U-2 Uak Krizi

    229

    TTAD, XIV/28, (2014/Bahar)

    snrkomusuolanTrkiyenindeneminiartrmtr.BylecezamankazananABD,Sovyetlerekarkendiuzunmenzillifzelerinigelitirebilmitir16.

    NATO Konseyinin 1619 Aralk 1957 tarihlerind

Recommended

View more >