trk–rus °likilerinin deerlendirilmesi: gvenlik ... yandan, souk sava...

Download Trk–Rus °likilerinin Deerlendirilmesi: Gvenlik ... yandan, Souk Sava sonras±nda uluslararas± sistem de- ... Trkiye’nin uzun y±llardan beri

Post on 07-Feb-2018

221 views

Category:

Documents

5 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • ki lke ilikilerini daha da gelitirmek iin Trk-Rus evliliklerinin saysn artrmak nemli Rus aile kltr Trk aile kltrne ok yakn...1

    Prof. Dr. Ahmet Davutolu

    GiriBe yzyl aan Trk-Rus ilikilerinin tarihesine baktmzda, ba-r ve i birliine dayanan dnemlerinin istisnai aamalar olduunu grrz. Rus ve Trk halklar arasndaki ilikilerde birok sava, dip-lomatik mcadeleler ve siyasal sorunlar dikkati ekmektedir. Birok tarihi ve siyaset bilimi aratrmaclar yaptklar almalarda, Trk-Rus ilikilerini daha ok siyasal sorunlar ve gvenlik kayglar ere-vesinde ele almay tercih etmi ve bu ilikilerin iktisadi, kltrel ve toplumsal boyutlarn pek irdelememitir. 1980li yllardan gnm-ze dein ikili ilikiler, daha ilevselci-yapsalc ve daha pragmatik bir yaklamla farkl bir boyuta gemitir. Bunun gerekelerinden biri, Trk ve Rus d politikasndaki karar alclarn, d dnyaya almak amacyla ekonomik aralarn nemini farkl alardan kavram olma-lardr. te yandan, Souk Sava sonrasnda uluslararas sistem de-ikenleri, ikili ilikilerde olduu kadar blgesel politikalarda da farkl almlar ve alternatifler sunmutur.

    1 Dileri Bakannn 28 Ocak 2012 Moskova ziyareti srasnda verdii demeten.

    TrkRus likilerinin Deerlendirilmesi: Gvenlik Sorunsalndan ok Boyutlu

    Derinlie Gei

    Erhan BYKAKINCI

  • 780 Erhan BYKAKINCI

    SSCBnin dalmasyla uluslararas siyaset sahnesine kan yeni cumhuriyetler, Trk kamuoyunun dikkatini yakndan ektiler; hatta dnemin Trk hkmeti, Kafkaslar ve Orta Asyadaki Trk dilli cum-huriyetleri tanmak ve bu yeni devletlerle diplomatik ilikiler kur-mak yolunda hzl giriimlerde bulundular. Bu sre, ayn zamanda, Trkiyenin uzun yllardan beri ihmal ettii, ancak kltrel anlamda kendisine yakn olan toplumlar yeniden kefetme, tanma olanan da yaratmaktayd. te yandan, 1980li yllardan itibaren belirli bir li-beralleme srecinin rn olan Trk zel sektrnn dinamik m-teebbisleri, Bat ile olan ilikilere belirli alternatifler yaratmak bala-mnda, bu yeniden kefedilen corafyalardaki giriimcilikleriyle belirli baarlar sergileme ansn edindiler ve birou da ilgili lkelerde ken-di alanlarnda ksmen de olsa lobicilik etkinliklerinde de bulundular

    Rusya cephesine baktmzda, 2000li yllardan itibaren d politi-ka, ulusal gvenlik ve ekonomik yaklamlar asndan seeneklerini netletirmi bir lke grmemiz sz konusu. Bu ynelimler hi kuku-suz Trk d politikasnn girdilerini ve karar alclarn dolayl ve do-rudan etkilemektedir. 1990l yllarda jeopolitik ve jeoekonomik bir-ok konu, her iki taraf asndan farkl biimlerde alglanmaktayd ve bu farkllklar, ikili ilikiler dzeyinde, daha ok siyasal anlamazlklar yaratmakta ya da var olan uzlamazlk konularnn derinlemesine yol amaktayd. 2000li yllarda ise, uluslararas sistemin ikili ilikiler zerindeki etkisi yumuam ve yeni bir i birlii ve stratejik ortaklk modeli balamtr.

    1980li yllarn balarndan itibaren gelien yeni bir srete d po-litikann ekonomik aralarnn ikili ilikiler dzeyinde n plana ka-rlmas, daha ok siyasal alanlarda younlaan sorunlarn iddetinin azalmasna katkda bulunmutur. Uluslararas ilikiler kuramlarn-dan, D. Mitranynin en nemli temsilcisi olduu ilevselci (fonksiyo-nalist) okulun nerdii gibi, siyasal ve tarihsel sorunlarn younlat- ve kemikletii ilikiler erevesinde ilevsel (rnein, ekonomik, kltrel) aralarla i birlii potansiyelinin aratrlmas ve gelitiril-mesi, her an krize dnebilecek olas gerginliklerin alabilmesini ve zerinde uzlalabilecek ya da ortak kazanmlar elde edilebilecek alanlarn n plana karlmasn olanakl klar (Viotti vd., 1993: 241).

  • Trk-Rus likilerinin Deerlendirilmesi: Gvenlik Sorunsalndan ok Boyutlu Derinlie Gei 781

    Nitekim bu hipotezlerin Trk-Rus ilikilerinde de belirli kazanmlar ortaya kardn gzlemlemekteyiz. Gnmzde, Trk-Rus ilikileri ok farkl bir yapya kavumutur ve Rusya, Trkiye iin en nemli d ticaret partnerlerinin banda yer almaktadr.

    Her iki lkedeki i politika dengelerine egemen olan sylemlerin dnem dnem farkl sapmalarda bulunmalar, karlkl baz gerilim-lerin yaanmasna neden olmutur, ancak bunlarn tesinde glenen ekonomik ilikiler bu srete dengeleyici bir unsur olarak ortaya k-maktadr. Ekonomik ilikilerin karlkl olarak gelimesi ve kemikle-mesi ve bu yeni yapnn kltrel ve toplumsal aralarla desteklenmesi, ayn zamanda her iki lkenin karlkl kamuoyu alglamalarnn da pozitiflemesini salamtr. Ayn zamanda, ekonomik alandaki bu frsatlar her iki lke iin dnya pazarlarndaki rekabetleri asndan kazanmlar salamaktadr.

    Her ne kadar 1990l yllarda Trk ekonomisi, mteebbisleri ile resm ve gayriresm aralarla gelien d ticaret yoluyla Rusyadan be-lirli kazanlar elde etmi olsa da bunlar 2000li yllarda daha farkl bir yapya gemitir ve bu yzden blgesel ve ok-tarafl i birliine daya-nan yeni araylar, uzun vadeli bir sre iin gerekli olmutur. Gerek ikili gerekse ok-tarafl platformlarda Rusya ile gelitirilmi ekonomik ilikiler, Trk ekonomisine orta ve uzun vadeli katklarda bulunmu ve Trk sanayiindeki retimi eitlendirmitir (Aydn vd., 1997).

    Yukarda vurguladmz gibi, ilevselci okulun nermeleri bala-mnda ekonomik balarn glenmesi, hem jeostratejik kayglardan kaynaklanan siyasal sorunlara dayal bir d politika syleminin uzla-mazlk eilimini azaltacaktr hem de ikili ilikilerin blgesel bir alm ierisinde de gelitirilmesine olanak salayacaktr. kinci balamda baktmzda, Trk-Rus ilikileri, Trkiyenin kendi yakn evresinde-ki blgelere olan bak alarn da etkilemektedir; ancak bu etkileim hlen siyasal sorunlarn glgesinde kalmaktadr.

    kili ilikilerin Souk Savan son dneminde ve sonrasnda ald yeni boyutlar ve ortaya kan yeni dinamikler, hem siyasal hem eko-nomik alanlarda farkllklar arz etmektedir. almamzda bunlarn birbirlerinden ayrtrlmasndaki hedef, her ne kadar birbirlerini et-

  • 782 Erhan BYKAKINCI

    kilediklerinden kuku duymasak da siyaset-ekonomi ilikisini daha youn bir biimde ortaya koymaktr, nk sz konusu ilikilerdeki belirli dinamikler, zamanla kabuk deitirmekte ve farkl farkl gr-nmlerde yeniden etkinlemektedirler. Bu erevede almamzn ana sorunsal, uzun bir tarih dneminden Souk Savan hemen er-tesine dein gvenlik eksenli karlkl gvensizlie ve rekabete daya-nan Trk-Rus ilikilerinin 2000li yllardan itibaren nasl bir deiim srecine girdiini tartmak ekseninde kurgulanmtr.

    Sregelen Rekabetler Yaklam ve Ampirik Model Olarak Trk-Rus ekimesiBe yzyla yaklaan Trk-Rus ilikileri srecinin etd, devletler aras rekabetlerin kavramsallatrlmas almalar kapsamnda ele alnan en nemli ampirik modellerden birisidir. Bu erevede ele aldmz sre-gelen rekabetler yaklam, sava temasnn bilimsel etd balamn-da, corafi yaknlk (ng. territorial contiguity) erevesinde ve uzun bir tarih diliminde karlar karlkl olarak belirli sklklarda atan ulus-larn arasndaki ilikilerin yapsn aklamaya alr. Davransalclarn sava etdne katt kavramlardan olan sregelen rekabetler ya da atma eilimli ikili (ng. dyadic) ilikiler,2 devletleraras bir sistemde merulatrlan ya da rgtl iddet eylemlerinin byk bir blmne aklama olanan da getirmektedir (Goertz vd., 2000). Birok farkl deikene dayal sregelen rekabetler iin gelitirilen almalar, veri tabanlarnn hazrlanmas iin de frsatlar yaratmtr.3

    2 Goertz ve Diehlin ele aldklar iki bilimsel almada, uzun sreli iki tarafl rekabetlerin neredeyse yarsnn, 19. ve 20. yzyllarda yaanm savalara, iddetli toprak atmalarna ve asker anlamazlklara dayand saptanmtr (Goertz vd., 1992: 151-163; Goertz vd., 1993: 145-171).

    3 rnein Wayman sregelen rekabeti, on yllk bir dnem iinde asker dzeyde olumu ikiden ok anlamazlk noktalarn iki tarafl g ilikisi balamnda tanmlar; te yandan Diehl ve Kingston, bu kavram on be yllk bir dnem iine yaylm ikiden fazla asker anlamazlk konular olarak ele alrlar. te yandan sz konusu almalarda dikkati eken bir baka husus ise, ilk ve son atma/anlamazlk arasndaki dnemde atmac davranlarn birbirini izleme frekansn saptamak abas da n plana kmaktadr (Gellner vd., 1997: 152).

  • Trk-Rus likilerinin Deerlendirilmesi: Gvenlik Sorunsalndan ok Boyutlu Derinlie Gei 783

    Tarihsel ve corafi etkenlerin hi kukusuz her iki lkenin d politi-ka ktlar zerinde ok byk etkileri olmutur;4 M. Midlarsky, J. D. Singer ve M. Smallun almalarnda tarihe ve corafi yaknla (top-raksal yaknlk) dayal aklamalara bir analiz modeli olarak ska rast-lamak olasdr (Midlarsky, 1975; Singer vd.; 1966: 1-32). Bu yazarlara gre Trkiye birok kriter gz nne alndnda merkez sistemde yer alan devlet (Avrupa eksenli dnyann paras olma) statsnde tanmlanmaldr.5 Nitekim Dileri Bakan Prof. Dr. A. Davutolu da, Stratejik Derinlik balkl akademik almasnda Trkiyenin Avrupa merkezli diplomatik kltr ierisinde yer almasna ya da byle deer-lendirilmesine eletiri getirmektedir; Davutolunun yaklamlarn ilerleyen aamalarda ele alacaz.

    Nicel yntemler nda, tarihsel rekabetlerin (atmalar) ve ittifaklarn srekliliini inceleyen Small ve Singer, bu iki olgunun uzun vadeli olma durumunu kantlamlardr. Onlara gre, ya da ten fazla atmann olduu vakalarda nemli rnek sz konu-sudur ve bu balamda yer alan nl ikili atma modelleri, Rusya-Trkiye, in-Japonya ve Fransa-Almanya zerinde younlamaktadr (Small vd., 1970: 154-155). Benzer saptamalar Gochman ve Maozun almalarnda da grmek olasdr (Gochman vd., 1990: 193-222); bu yazarlar da Rusya/SSCB ile Trkiye arasndaki sregelen rekabete devletler aras anlamazlklar asndan yaklarlar ve anlamazlkla-rn frekansn lmeye alrlar.6

    4 Davransalc J. Vazquezin The War Puzzle adl yaptnda ileri srd gibi atmac eilimlerin ortaya k nedenleri kaynaktan olabilir: Topraksal yaknlk, i dinamikler ve uluslararas sistemdeki deiimlerden ileri gelen etkileimler. Bu balamda bakldnda Trkiye-Rusya, adan da incelenebilir: Ayn corafyay paylamalar, karlkl kamuoyu etkileimleriyle i dinamikler ve uluslararas sistem ierisindeki g politikalarnn i politikalar etkilemesi. Detayl tartma iin bk. (Vasquez, 1998).

    5 lgili yazarlar, 1815-1945 arasndaki uluslararas sistemin genel yaps ve aktrlerinin stats nicel almalar balamnda ele alndnda, genel/btnsel sistemler (ng. total systems) ve merkez sistemler (ng. central systems) ayrm

Recommended

View more >