trk di‍ pol°t°kasi: temel °lkeler° ve soguk sava‍ ... nin souk sava...

Download TRK DI‍ POL°T°KASI: TEMEL °LKELER° VE SOGUK SAVA‍ ... nin Souk Sava ertesindeki durumunu gzden geirmemiz gerekiyor. 11- SOGUK SAVA‍ ERTEStNDE TRK DI‍

Post on 07-Feb-2018

230 views

Category:

Documents

8 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • TRK DI POLTKASI:TEMEL LKELER VE SOGUK SAVA ERTESNDEK

    DURUMU ZERNE NOTLAR

    Prof. Dr. Baskn ORAN.

    1- TRK DI POLtTtKASININ TEMEL tLKELERt: BAnCILIKVE STATKOCULUK

    TUrk d politikasnn, son zamanlarda kimilerince tartma konusu yaplan, hattakar klmaya allan iki temel direi vardr: Batclk ve Statkoculuk.

    Bathk. Anlam II Temelleri

    Bat, iyice temele inildiinde, zelle iki ey demektir: Alt yapda kapitalizm vesyapda laik ve demokratik yaam.

    TUrk d politikasnda kkleri Osmanl mparatorluu'na, hatta Lae Devrine kadaruzatlabilecek bir gemie sahip olan Batclk u drt temelden kaynaklanmakadr:

    1) Tarihsel Boyut: Batclk akm Tanzimat, Jn Trk ve ttihat-Terakkigeleneinden kaynaklanr. "Cumhuriyet" fikri hari, TUrkiye Cumhuriyeti'nin tm Batcreformlar ttihat ve Terakki dneminde balamtr.

    2) Sosyo-Ekonomik Boyut: Kurtulu Sava dneminde bile Trkiye'nin yapsdier azgelimi lkelere oranla Bat'ya daha yaknd; erafn egemen olduu ekonomi,ticaret kapitalizmine gemiti.

    3). Aydnlar Boyutu: Azgelimi lkelerde aydn, modernleme kendi lkesineulamadan modernlemenin rn olmu kiidir. Aydn, kendisini yaratan modem ortam,yani Bat'y, kendi lkesinde uygulamaya alarak teneffs edecei doalortamnyaratmaya alr. Aynca, Trkiye'nin Bat empery~lizmini fiilen yaamam oluu,Bat'yla arasnda renk duvar bulunmamas, Cumhuriyet'in kurulu dneminde Marksist

    A. . Siyasal Bilgiler Fakltesi, Oreim yesi.i

    i

  • 354 BASKINORAN

    dncenin pek etkisiz oluu gibi eler de Trk aydnnn Bat'y getirmesinikolaylatrmtr.

    4) nder Boyutu: Trkiye Cumhuriyetinin nitelikleini en derinden etkileyenunsurlar arasnda M. Kemal Atatrk gelmektedir. M. Kemal'in Bat'ya en ak kurumHarbiye'den oluu, esnafa ve byk devletlere kar km.asn engelleyen gerekilii,dinin banazlna kar koullanml, Bankas'nn kuruluunun da gsterdii gibizet giriimci oluu, Trkiye'yi ve dolaysyla Trk politikasm Batclk ynnde derinbiimde etkilemitir.

    Dnya politikasnda i990'larda meydana gelen byk d~iikliklerin ardndan Trkd politikasnn Batclktan aynlma yoluna girdii biimde yorumlar yaplmayabalanmtr. Buna sebep, Karadeniz Ekonomik birlii projesi ve Trki devletlerleilikiler gibi konular olmutur. Oysa, durum tamanen baka, hatta tamamen tersinedir.

    Trkiye'nin, 1990'larda dousundaki bu yeni lkelere eilmesinin nedenleriunlardr:

    i) D Dinamik

    a- En balarda, ran etkisinin Orta Asya'ya yaylmasm~n korkan ABD Trkiye'yitevik etmitir.

    b- Trkiye de, SSCB'nin ortadan kalk olayna, hl.~ede bir "boluk" olutuubiiminde yanl bir yorum getirdii iin blgeye he\'esle ynelmitir. Bu heves,SSCB'nin yerini hemen Rusya'nn doldurduu ortaya kan2. kadar srecektir.

    c- Aslnda Trkiye'nin buralara iliki "arz"ndan ok, hi beklemedikleribamszlkla birlikte arm olan Trki cumhuriyetlerden gelen bir "talep" szkonusuolmutur. .

    2) Dinamik:

    a- Ekonomik bakmdan, 1980'den sonraki da al~ ihracat n plana karm, buda yeni pazarlar gerektirmitir. Oysa, 1987'den sonra bu yenipazarlarda belirsizlik ortayakm, bu tarihte yaplan ATye giri bavurusu dondurulmu~', Libya ve Irak pazarlarnnkrelmesinden sonra Krfez Sava sonucu I'e 20 bekleyen al ynetimi Trkiye'nin ilkelde 9.5 milyar dolar zarar ettiini grmtr. Ayrca, kilreselleme sonucu dnyaekonomisinin kabuk deitirmesi ve blgesel birlemelere gitmesi olgusu vardr.Bunlarn yansra bir de Trkiye'nin enerji hammadesi (petrol, doalgaz) gereksinmesi deetkili olmutur

    b- Siyasal bakmdan, Trkiye, Trki cumhuriyeleri arkasna alarak hem ATkarsnda (yalvarmak yerine) glenrnek, hem Trk d politikasn Yunanistanendeksinden kurtarmak, hem de uluslararas arenada yalnzlktan kurtulmay amalamtr.

    c- Psikolojik bakmdan, Trkiye kendisinden daha zayf olan, yznU umutlakendisine dndUrmU bulunan ve kUltrn yayabilecei alanlar oluturanakrabalarnbularak tatmin olmutur.

  • TRK DI POLtl1KASI 355

    zet olarak, Trkiye'nin kendi dousundaki bu lkelere dn, Batc dpolitikann alternatifi deil, tersine, Bau tarafndan itilen giriimlerinin daha gl olarakyinelenmesine ynelik bir BaUc politikann sonucudur;

    Statkouluk. Anlam II SOfunlan

    Trkiye'de herhangi bir vatandaa Trk d politikasnn temel ilkesinin neolduunu sorulsa, alnacak yant aa yukan bellidir: "Yurtta Sulh, Cihanda Sulh".

    Bu mouonun uluslararas ilikiler dilineevirisi Statkoculuktur, dier birdeyimle anti-revizyonizmdir.

    Revizyonizm, teknik anlamda, i. Dnya Savan bitiren antlamalara karkmaya denir. M. Kemal (yada, Anadolu) Hareketi bu adan ilgin bir durumgstennektedir, nk Trkiye Kurtulu Sava srasnda Avrupa'daki ilk revizyonistlke, hatta bunun iin silaha sarlan ilk lke olduu halde, dier btn revizyonistlkelerin aksine Cumhuriyet'ten sonra artk elindekileri salamlatnnak gerektiineinanacak ve kesin bir Statkoeuluk (anti-revizyonizm) izleyecektir.

    Geri revizyonizm olarak nitelenebilecek olaylar olmam deildir. rnein1936'da Montr yaplarak Lozan Boazlar Szlemesi deitirilmi, 1939'da Hatayalnm, 1950'de Kore'ye asker gnderilmi, 1974'te Kbns kartmas yaplm, 1980'ler.ve 90'larda ran'a ve zellikle K. Irak'a bu makalenin yazl tarihine kadar yaklak 20kez girilmi, 1993'te Somali'ye, 1994'te Bosna'ya asker gnderilmitir. Ama,"revizyonist" lkeler en bata d aznlklarnn kendi snrlar iine katmaya (irrcdantizm)dayanan revizyonizmi kaba gle yapar ve bu yzden de sonunda kendi varlklarntehlikeye sokarlarken, Trkiye d aznlklaryla uramam, btn yaptklarn dauluslararas hukukun kara kapl kitabna uygun olarak ve lkesini tehlikeye sokmadanyapmtr. Zaten, II. Dnya Savana giden yol alrken, Trkiye temel tercihinistatkoeu lkelerden (Ingiltere, Fransa) yana kullanm, bu tutumunu bugne dein desrdrm lr.

    Durum byleyken, yine 1990'dan sonraki uluslararas byk deiikliklerinardndan, hem kimilerinin statkoeuluktan aynlma saydklan durumlar grlm, hem depolitikasnn artk statkoculuu brakmas gerektii fikirleri ileri srlmeyebalanmur.

    Bir kere, ardarda iki cumhurbakannn (zal ve Demirel) azndan duyulan"Adriyatik'ten in Denizine Trk Dnyas' laf Trki cumhuriyetlerin liderleriyle yaplandoruk toplanulannda rs zerinde eki le demir dvmeler, hatta dinci sa ve rk sakamuoyunda Dalk Karaba ve Bosna'ya mdahale istekleri szkonusu olmutur vebunlar ve benzeri durumlar Trkiye'nin statkoeuluu brakt, dar tamaya baladbiiminde yorumlanmtr.

    kincisi, dnya politikasnda Trkiye'nin nne byk frsat ktndnenkimileri, Trkiye'nin statkoeuluu terketmesini ve dan tamaya balamasn, rneinMusul-Kerkk'e sarkmasn ak ak savunmay~ balamlar, Misak Milli snrlann bir"cendere" olarak nitelerneye girimilerdir. .

  • 356 BASKINORAN

    Bu fikirleri n ne kadar doru yada yanl olduu tartnas bir yana braklacakolursa, burada szkonusu edilmesi gereken iki nokta vardr. Birincisi, statkoculuktanaynlma olarak nitelenen deiikliin nedeni, ikindsi de, bu deiikliin Trkiye iintad tehlikeler. .

    Ksaca sylemek gerekirse, btn bu resmi laflar ve eylemler SSCB'niny.kmesinin hemen ardndan yaanan h~yccanl dnemin rndr ve bu dnemin TurgutOzal gibi takn bir kiiliin egemen olduu bir zamm dilimine rastlamas iinnazikliini artrmtr. Bu dnemde birini Zal'm dierini Dileri Bakanlnn temsilettii iki yaklam szkonusu olmutur. kinci yaklam birinci:>ni dengelerneye veTrkd politikasnn geleneksel ihtiyatl yaklamn srdrmeye hereye ramen muvaffakolmutur. Dileri Bakanlnn yaklam, bu konuda, zellikle Krfez Bunalmsrasnda Genelkurmay'n ihtiyatl yaklamn da arkasna alm;~tr.

    Bununla birlikte, Dileri yaklamnn dayanl de~rlendirilmemesigerekir.Bakanlk bir yandan "maynl" bir yeni dnyaya ihtiyatl yaklamn .srdrrken biryandan da eski statkonun (dzenin) bozulduunun, dnyada yen bir dzen kurulmaktaolduunun farknda olduunu gsterecek biimde hareket eunitir. Osmanl'dan, hattaBizans'tan gelen bir statko politikaSinn mirass olmasma ramen yeni statkonunkurulmasna aktif biimde katlmaya ve yeni dzende esidsinden daha dk bir rolalmarnaya aba gstermitir. ok ksa zamanda Trki ve dier devletlerde alan 12bykelilik, bu lkeler genliine verilen binlerce burs, krediler, Bosna'nn sorunlannagsterilen byk ilgi vb. bunun rnekleridir. Trkiye bu lkelerin uluslararas rgtlerdetemsili iin baarl abalar harcam, onlan devlet deneyiminden yararlandrm,ekonomik yardm, kredi ve ibilgisi vermi, onlara yeni dnyaya girite psikolojik desteksalamtr.

    Bunlara karlk, bu lkeler de Trkiye'ye nemli k:tl'..larda bulunmulardr.Trkiye onlar sayesinde uluslararas yalnzlktan kurtulmu~:, prestij salam, ekonomikalm yapmtr. stelik, Trkiye'ye sosyalizmin gelffi~siyle birlikte ortaya kandeiiklikler sonucu, stelik Trkiye'nin d bor ve globalkme yznden ekonomikolarak Bat'ya gitgide bamllat bir dnemde Trk d politikas alternatiflerbulabilmi, daha bamszlam, AT karsnda greli olarak glenmitir.

    Gelelim, bu deiiklikl.erin Trkiye iin tad tehli:

  • TRK DI POLtl1KASI 357

    kendi bnyelerinde mevcut sorunlara Trkiye'nin taraf olmas durumu olarakbelirmektedir. Fakat yeni durumun Trkiye asndan tad en byk tehlike, hikukusuz, Rusya'yla ilikiler asndandr. Yalnz, bu konuda daha ileri gitmeden,Trkiye'nin Souk Sava ertesindeki durumunu gzden geirmemiz gerekiyor.

    11- SOGUK SAVA ERTEStNDE TRK DI POLtTtKAs

    "SQhk ~E:1W. Dnem" Kayram n Dzeni

    1989'da, Berlin Duvannn ykl tarafndan simgelenen Dou Avrupa olaylanpatlak verdi ve uluslararas ilikileri kknden deitirdi. Silahlanma yannn masrafnadayanamayan Sovyet askeri varl blgede etkisizleince, iki blok arasnda bir tamponblge oluturan Dou Avrupa ipini koparmt. Arkasndan, SSCB'de uzun zamandrsregelen, bir noktada da milliyetler sorunuyla birleecek olan siyasal ve ekonomikkrizler Perestroyka ve Glasnost'un baanszl sonucu SSCB'yi ykt. Aslinda i. DnyaSava sonunda dalmas gereken imparatorluk damt.

    Ortaya hemen biakm sloganlar kt: Yeni Avrupa Mimarisi, Yeni DnyaDzeni, Globalleme. Bat dnyas ve dzeninin zaferini ilan eden bu tr sloganlar ilk kezduyulmuyordu. 20. Yzylda daha nce, i. ve II. Dnya savalannn ardndan duyulan bukavramlar imdi nc defa ortaya kyorlard. Kavramlann daha nceki duyululanndahep yeni bir "kararsz denge"ler bn ortaya km, her seferinde lke says artm,zayf lkele