trk°ye cumhur°yet° cumhurbakani celal cahij.com/makaleler/1109015837_em°n...

Download TRK°YE CUMHUR°YET° CUMHURBAKANI CELAL cahij.com/Makaleler/1109015837_EM°N ZDEM°R-62-78.pdfSouk sava dnemi olarak adland±r±lan bu periyotta Sovyet tehdidini

Post on 07-Feb-2018

218 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 62

    TRKYE CUMHURYET CUMHURBAKANI CELAL BAYARIN 1954 YILI

    ABD ZYARETNDEK KONUMALARI VE KAMUOYUNDAK

    YANSIMALARI

    Emin zdemir*-Hasan Karakuzu**

    zet

    Amerikann bamszln kazanmas ile balayan Trk-Amerikan ilikileri, Osmanldan

    Cumhuriyete bata ekonomik olmak zere birok alanda gerekleir. Cumhuriyetin ilanyla birlikte

    yaplan ikili antlamalarla devam ettirilen ilikiler, Souk Sava Dneminde stratejik ortakla

    dnr. Bu erevede gelien dostluun sonucu olarak Cumhurbakan Cell Bayar 1954 ylnda

    Amerikay ziyaret eder. Cumhurbakan, 28 Ocak-27 ubat 1954 tarihleri arasnda Amerikada

    bulunduu sre zarfnda i ve d politikaya dair pek ok konuma yapar. Yapm olduumuz bu

    almada, Cumhurbakan Cell Bayarn Amerika ziyaretinde, i ve d politikaya dnk

    konumalar vebu konumalarn kamuoyuna yansmalarn irdeleyeceiz.

    Anahtar Kelimeler:Cell Bayar, Trk-Amerikan likileri, Demokrat Parti Dnemi, ABD

    Ziyareti.

    THE PRESDENT OF TURKSH REPUBLC CELL BAYARS 1954

    VST TO THE USA AND TS REFLECTONS ON PUBLC OPNON

    Abstract

    Starting with the Independence of the USA, the rations between The USA and Turkey date

    back to the Ottoman era and still continue in many fields especially in economic terms. The bilateral

    agreements signed subsequent to the declaration of the independence have become strategically

    partnership in the Cold War era. As a result of the good relationships between the countries, Turkish

    President Cell Bayar visited the USA in 1954. .The President of Turkey made many speeches about

    the domestic and foreign policies when he was in the USA in 28 January-27 February 1954. In this

    study, we are going to investigate these speeches and their effects on public.

    KeyWords: Celal Bayar, Turkish Republic, Turkish-American Relations, Period of

    Democratic Party, Visit to the USA.

  • 63

    Giri

    ABD, 1783 ylnda bamszln kazandktan sonra gelien ekonomisine paralel olarak

    snrlarn da hzla geniletir.119. yzyln balarndan itibaren ekonomik bir g olarak uluslararas

    alanda boy gsteren ABDnin Osmanl ile mnasebetleri ncelikle ticari alanda geliir.

    21830da

    imzalanan Ticaret ve Dostluk Antlamas3 ve 1862de imzalanan SeyriSefain ve Ticaret

    Antlamalar, iki lke arasnda ticaretin gelimesindeki nemli dnm noktalardr.4 ki lke

    arasnda ilikilerin gelimesini etkileyen dier bir husus da Amerikann Osmanl corafyasnda

    at misyoner kurumlardr. ABD, am olduu kurumlarla Osmanlda yaayan Ermeniler ve

    Rumlar gibi gayri Mslim nfuszerinde etkilik arayna girer.Bu nedenle Osmanl Devletinin

    yklna kadar ekonomik ilikiler aksamadan devam etse de misyoner kurumlarn oluturduu

    przler zaman zaman siyasi ilikileri zedeler.

    I.Dnya Sava srecinde ABD ile Osmanl Devleti arasndaki ilikiler kesilmesine ramen

    iki devlet birbirlerine kar sava ilan etmezler. Milli Mcadelenin baarya ulamasndan sonra

    toplanan Lozan Konferansna ABD de gzlemci statde katlr. Lozan Antlamasndan sonra

    Trkiye Cumhuriyeti ile ABD arasnda umumi muahede imzalanr. ABD senatosunda 1927 yaplan

    oylama sonucundabu antlamann onaylanmamasna ramen iki devlet arasndaki ilikiler kesintiye

    uramadan devam eder.5 Bu dorultuda iki devlet arasnda 1929 ylnda Ticaret ve Seyri Sefain ve

    1 Nisan 1939 ylnda Ticaret ve Vatandalk Sorunu Antlamalar imzalanr.6 II. Dnya Sava

    esnasnda Trkiye tarafszlk politikas takip ettii iin ABD, Trkiyeyi kendi saflarnda savaa

    sokmak iin aba sarf etmi ise de baarl olamaz.7 Ancak Trkiye, II.Dnya Savann bitimine

    yakn sembolik olarak savaa katldn aklar.8

    II. Dnya Savandan sonra dengelerin deimesi ile Sovyetlerin byk bir tehdit olarak

    ortaya kmas sonucu dnyada Amerikann ban ektii Bat blou ile Sovyetler arasnda her

    alanda mcadele yaanmaya balar. Souk sava dnemi olarak adlandrlan bu periyotta Sovyet

    tehdidini yakndan hisseden Trkiye de, Bat blounun yannda yer alr. Sovyet tehdidini ok

    yaknnda hisseden Trkiye ile Sovyet yaylmaclna kar mcadeleyi misyon edinen Amerika

    arasnda hzla gelien ilikiler, bu dnemde stratejik ortakla dnecektir.

    Austos 1946 ylnda Amerikan Havaclnn kuruluunun 39.yl dnmnde cokulu

    bir tren yaplr ve bu olay dostluun gelimesinde nemli bir adm olur. Rusyann Boazlar

    zerindeki taleplerini aktan aa dillendirmeye balamas zerine Amerikann Franklin

    D.Roosevelt uak gemisini Akdenize gndermesi, iki devlet arasndaki ilikileri glendirir.

    Trkiye ile ABD, Sovyet tehdidi karsnda birbirlerine daha ok yaklar ve bu durum aradaki

    dostluk ilikilerini iyice gelitirir.9

    Bu srete ABD, Truman Doktrinini ilan ederek Sovyetler Birliini evreleme

    Politikas izlemeye balar. Bu politika erevesinde Sovyet tehdidini hisseden, iinde Trkiyenin

    de olduu btn devletlere yardmlar yapar. Bu yardmn ekonomik ayan oluturmak iin

    Marshall Plan ad verilen Avrupa Kalknma Projesi balatlr. Projeye Avrupa lkelerinin yan

    sra 16 Dou Avrupa lkesi ile Rusya davet edilir. Ancak Rusya ile birlikte hareket eden 16 Dou

    * Do.Dr. Nevehir Hac Bekta Veli niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Tarih Blm retim yesi, El-mek:

    ozdemiremin71@hotmail.com.

    **Blent Ecevit niversitesi ZMYO Atatrk lkeleri ve nklap Tarihi Okutman, El-mek:

    hasan_karakuzu@hotmail.com. 1 Fahir Armaolu, 19.yzyl Siyasi Tarihi, Alkm Yaynevi, stanbul 2010, s.58-70,Yavuz Gler, Osmanl Devleti

    Dnemi Trk-Amerikan likileri(1795-1914), Gazi niversitesi Krehir Eitim Fakltesi Dergisi, 2005, Cilt.6, Say.1,

    s.228-229. 2Akdes Nimet Kurat, Trk-Amerikan Mnasebetlerine Ksa Bir Bak, Ankara 1959, s.231. 3Kurat, s.15-17; ar Erhan, Trk-Amerikan ilikilerinin Tarihsel Kkenleri, mge Kitabevi, Ankara 2001, s.123-128. 4 Erhan, s.168; Gler,s. 234-235. 5Kurat, s. 40-43. 6Gl nan Barkay, ABD Diplomasisinde Trkiye 1940-1943, Bke Yaynlar, stanbul 2001, s.21. 7Yullu Tekin Kurat, Elli Yllk Cumhuriyetin D Politikas 1923-1973, Belleten, Cilt. XXXIX, Say. 154, Nisan

    1957den ayrbasm, TTK Basmevi, Ankara 1975, s.275-276. 8 Osman Yaln, kinci Dnya Savanda nn ve Churchill Arasnda Yaplan Adana Grmesi, Ankara niversitesi

    Trk nklap Tarihi Enstits Ankara Yolu Dergisi, 2011, s.706. 9Akdes Nimet Kurat, a.g.e.,s.48.

  • 64

    Avrupa lkesi bu davete katlmay reddederek ABDye kar aka tepkilerini ortaya koyarlar.

    ABD ile Rusya arasnda bu gelimeler olurken Marshall yardmlar(1947-1951) ile Trkiye, bir

    yandan ordusunun modernizasyonunu salarken, dier yandan da ekonomik kalknmasn

    gerekletirmeye alr.10

    Trkiye ile ABD arasndaki ilikilerin artmasnda Trkiyenin Birlemi Milletler

    szlemesi gereince Kuzey Kore-Gney Kore Savanda, Gney Koreye askeri yardm

    gndermesi olduka nemlidir. Trkiye, Koreye asker gndermekle zgr ve bamsz dnyaya,

    barn, dostluun ve demokrasinin yanndan olduunun mesajn verir. Koreye giden Trk

    tugaynn zellikle Kunuri muharebelerinde gstermi olduu kahramanca arpmalar bata

    ABDde de olmak zere tm dnyada Trk askerinin nne n katmasn salar. Trkiye, ABDnin

    destei ve Kore Savanda ki gayretiyle Kuzey Atlantik Pakt(NATO)na ye olarak kabul edilerek

    bu tekilattaki yerini alr.11

    1. Cumhurbakan Bayarn Amerika Ziyareti

    Cumhuriyet Halk Partisi iktidarnda ABD ile gelien ilikiler, Demokrat Parti dneminde

    Trkiyenin NATOya yeliiyle artk stratejik ortakla dnmtr. 1952 ylnda Trkiyeyi

    ziyaret eden Eisenhower, 1953de Cumhurbakan Cell Bayar ABDye davet eder.

    Cumhurbakan Bayar, bu daveti kabul ederek ziyaret iin hazrlklara balar.12

    Hazrlklar

    kapsamnda, ABDden eli Dulles imzasyla Eyll 1953 ylnda gelen telgrafta; Cumhurbakan

    Bayar ve kafilesinin 10 kii ile snrlandrlmas gerektii, kafilenin New-Yorka geli-

    gidimasraflarnn Trkiye tarafndan karlanaca belirtilir.13

    Bu telgraftan sonra Cumhurbakan

    Bayarn ABD ziyaretine katlacak heyet belli olur. Heyette, Cumhurbakan Bayar ve ei Reide

    Bayarn dnda Hariciye VekletiKtibi Umumi Reisi Bykeli Cevat Akaln, Washington

    Bykelisi Feridun Cemal Erkin, NATO Konseyi Trkiye Daimi Delegesi Bykeli Fatin Rt

    Zorlu, Korgeneral Rt Erdelhun, Cumhurbakan Hususi Kalem Mdr Fikret Belbez,

    Cumhurbakan Bayaveri Kurmay Yarbay Nureddin Alpkartal, Dileri Vekleti kinci Daire

    Umum Mdr Orhan Eralp, Emniyet memurlar Nevzat Eralp, Reat Hall, Cumhurbakanl

    hizmetlilerinden Emin Snmez,14

    Hususi Katibe Armaan Otman ve Tercman Vadide Parsn

    bulunmasna karar verilir.15

    Heyette bulunan kiilere ve unvanlarna baktmzda ziyarete ok

    nem verildii grlmektedir.

    10 Oral Sander, Siyasi Tarih 1918-1994, mge Kitabevi, 22. Bask, Ankara 2013, s.258-260. 11 Emin zdemir, Amerikan Belgelerine Gre Demokrat Parti Dneminde Trkiyede Aznlklar, rn Yaynlar,

    Ankara 2014, s.42. 12Cumhuriyet, 18 Eyll 1953 Cuma, Say. 10.464, s.6. 13782.11/9-453(5 September 1953), Ankara totheSecretary of State. 14BCA, Fon Kodu:30.18.01, Yer No:134.105.7. 15BCA, Fon Kodu: 30.18.01, Yer No:134.112.4.

  • 65

    Ziyaret program aada tablo halinde gsterilmitir.16

    27 0cak 1954 aramba-

    Perembe-Cuma

    Washingtonda 3 gn kalacak.

    30 Ocak 1954 Cumartesi Newyorkta Yunan OrtadoksKlisesi, Birlemi Milletler Tekilat Binas,

    Princeton niversitesi,

    31 Ocak 1954 Pazar Newyorkta Trk Kolonisini kabul edecek ve radyo evi,

    1 ubat 1954 Pazartesi Newyork Belediyesi ve Columbia niversitesi,

    2 ubat 1954 Sal Newyork Dnya leri Konseyi,

    3 ubat 1954 aramba Toledoda Sanat Eserleri Mzesini ve Willys motor fabrikas,

    4 ubat 1954Perembe Chicagoda bir traktr fabrikas ve elik fabrikalar,

View more >