so‍uk sava‍ sonrasi trk abd °l°‍k°ler°nde ?? ad±n± verdi....

Download SO‍UK SAVA‍ SONRASI TRK ABD °L°‍K°LER°NDE ?? ad±n± verdi. Trkiye ise Souk Sava sonras±nda jeostratejik nemini kaybetmi  gibi ... Souk

Post on 07-Feb-2018

226 views

Category:

Documents

5 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • SOUKSAVASONRASITRKABDLKLERNDEBLGESELTTFAKLAR(19902000)

    MustafaEdipELK1z

    Bualma,SoukSavasonras,19902000arasdnemdeTrkiyeevresiblgelerdeTrkiyeABDilikileriincelemitir.OrtaDou,Kafkaslar,OrtaAsyaveBalkanlarda

    TrkiyeileABDarasndakiibirliizerindedurulmutur.II.DnyaSavasonrasndadnya,ABDninbanektiiBatBlouveSovyetRusyannbanektiiDouBlouolmakzereikikutuplubirhalalmt.SovyetRusyann1991ylndaresmendalmasrecinekadar,TrkiyejeostratejikkonumudolaysylaBatBlouolanNATOiin

    Sovyetlerlemcadeledenemliyertutmaktayd.TrkiyedeSovyettehdidindendolayII.DnyaSavasonrasndaBatBlounadhiloldu.

    1991ylndaSovyetRusyanndalmasveSoukSavansonaermesiyleABDspergolarakanlmayabaland.AyrcaSovyetlerindalmaseitliblgelerdeboluklaroluturdu.ABD,bolukoluanblgelerekarlardorultusundamdahalekararald.ABDbuhareketiilekendipolitikasnuygulamakistediibugirimeYeniDnya

    Dzeniadnverdi.TrkiyeiseSoukSavasonrasndajeostratejikneminikaybetmigibigrnmekteydi.AncakABDninyenipolitikasTrkiyeyikonumuitibariylebirkezdahagndemetamt.ABDninkarlardorultusundamdahaledebulunduu

    blgeleriinmerkezkonumdabulunmaktayd.TrkiyeninbudenlinemlibirkonumdabulunmaseitliblgelerdeABDileibirliiyapmassalad.ByleceTrkiyednyapolitikasndakiaktifliinisrdrmevehattakendipolitikalarndauygulamafrsat

    buldu.SoukSavasonrasnda,ABDetrafndaoluantekkutupludnyasistemindede

    jeostratejikkonumuileneminiyitirmeyenTrkiye,ABDninblgeselpolitikalarndastratejikortahalinegelmitir.ByleceTrkiyeSoukSavasonrasndaOrtaDou,

    Kafkaslar,OrtaAsyaveBalkanlarnyenioluumunamdahilolabilmeansnyakalamtr.

    AnahtarKelimler

    Trkiye,ABD,SoukSava,Balkanlar,Kafkaslar,OrtaDou

    1 Dr., Kahramanmara St mam niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Tarih Ana Bilim Dal, Kahramanmara/Trkiye.

    medipcelik@hotmail.com

    TARHNPENDEULUSLARARASITARHveSOSYALARATIRMALARDERGSYl:2015,Say:14Sayfa:355374

    THEPURSUITOFHISTORYINTERNATIONALPERIODICALFORHISTORYANDSOCIALRESEARCH

    Year:2015,Issue:14Page:355374

  • 7/14 ULUSLARARASI TARH ve SOSYAL ARATIRMALAR DERGS TARHN PENDE 356

    REIGIONALALLIANCESINTURKISHUSARELATIONSAFTERTHECOLD

    WAR(19902000)

    AbstractThisstudyanalysestheTurkeyUSArelations,whichtookpartinandaroundTurkeybetween19902000postColdWar.IthasfocusedonthecooperationbetweenTurkeyandtheUSAintheMiddleEast,theCaucasus,CentralAsiaandtheBalkans.AftertheWorldWarII.theworldhadabipolarstate,WestBlockledbytheUSAandtheEastBlockledbySovietRussia.Turkeyhadan

    importantroleforWestBlockNATOagainstthefightwithSovietRussiabecauseofitsgeostrategicpositionuntilthedisintegrationofSovietRussia.Turkeychosetobeincludedinthe

    WesternBlockaftertheWorldWarII.In1991,attheendofthedissolutionoftheSovietRussiaandtheColdWar,theUSAbegantobeknownassuperpower.DisintegrationoftheSovietUnionalsocreatedgapsinthevariousregions.TheUSAdecidedtointervenetotheseregionsaccordingtotheirinterests.TheUSAthatwantedtocarryoutitsownpolicywiththisattemptnameditastheNewWorldOrder.Turkey,

    appearedtobelostthegeostrategicimportancewhichhehadduringtheWorldWarII.ButthenewpolicyoftheUSA,placedTurkeyonceagainontheagenda.TurkeywasinthecentreoftheregionsthattheUSAinterferedfortheirowninterests.TheimportantpositionwhichTurkeyhad,gavethe

    chancetoTurkeytocooperatewiththeUSAinvariousregions.Thus,Turkeyfoundtheopportunitytocontinuetheactivityinworldpoliticsandevenfoundtheopportunitytoapplytheir

    ownpolicies.AfterColdWar,Turkey,whodidntloseitsimportanceintheunipolarworldsystemformedaroundtheUSAforitsgeostrategicposition,becamestrategicpartneroftheUSAinitsregionalpolicies.Thus,TurkeycaughtthechancetobeinvolvedinthenewformationofMiddleEast,

    Caucasus,andCentral AsiaandtheBalkansaftertheColdWar.

    KeywordsTurkey,USA,ColdWar,Balkans,Caucasus,MiddleEast

  • 7/14 ULUSLARARASI TARH ve SOSYAL ARATIRMALAR DERGS TARHN PENDE 357

    GRSouk sava dnemi, II. Dnya Sava sonrasnda dnya devletleri

    arasnda meydana gelen siyasal atmalarla balamtr. Ortaya kansiyasal atmalar sonucunda, dnya devletlerininbirou Bat veDouBlou olmak zere iki kutup etrafnda toplanmtr. ki kutuplu gcnmeydanageldiiortamda,DouBloununbanSovyetler,BatBloununban iseABD ekmitir. TrkiyeCumhuriyeti ilk kurulu aamasndanitibarenyznbatyadnenbirlkeolmasnnyansraSovyetlerikenditoprakbtnlkonusundabir tehditolarakgrmesindendolayda,II.Dnya Sava sonrasnda Bat Blounda yer alm ve 1951 ylnda daNATOya ye olmutur. Souk Sava dnemi yaklak olarak 45 senesrmve1991ylndaBatBloununkesinzaferiilesonaermitir.SoukSava srecinin sona ermesi iki kutuplu gc yok etmi ve ABDnderliindetekkutupluganlayileyenibirdnembalamtr.

    SoukSavasrecindenzafereldeederekkanBatBloununbanekenAmerikaSperG olarak anlmaya balanmtr.Amerika YeniDnyaDzeni adn verdiipolitikasn hayata geirebilmek iin kendiarlndnyannheryerindehissettirmekdurumundayd.Balkanlarda,Orta Asyada, Kafkaslarda ve Orta Douda, Amerikann ibirliinegidebilecei bir lkeye ihtiyac vard. Amerikann Irak igali ve 1991ylndaSSCBnindalmasTrkiyeninstratejiknemini tekrargndemegetirdi. Yani 1991den itibaren ABD kresel stratejileri ierisindeTrkiyenin yeri ve nemi art gsterdi. ABD Trkiyeyi evreleyenblgelerde etkinliini gelitirebilmek iin Trkiyenin yardmna ihtiyaduymaktayd. nk hedefteki blgelerle, Trkiyenin tarihi, dini vekltrel balar bulunmaktayd. Ayrca buralarda yaplabilecek askeriharektlar iin Trkiyenin konumu uygundu. Trkiye bu blgelerdesiyasal,ekonomikvestratejikalardanbirkprolabilirdi.Dolaysylaikilkearasndakiilikininstratejikortaklkseviyesinegeldiigrlmekteydi.Trkiye de ABD ile giriilecek Stratejik ortaklktan fayda salamakistemekteydi.

    Trkiye ile ABD ortakl Souk Savan balarnda ekonomikyardmlarn yan sra zellikle askeri alanda bir yaknlama niteliitamtr (Dedeolu, 2006: 1). Souk Sava sonras dnemde ABD veTrkiye arasndaki ilikiler zayflamam artarak devam etmitir. SoukSavadnemininsonaermesisonucundabiroklkenezdindeTrkiyeninstratejikkonumubataneminikaybetmisede,KrfezKriziTrkiyeninkonumolarak nemini tekrar gndeme getirmitir.ABDninOrtaDou,Balkanlar ve Kafkaslara ilikin politikalar Trkiyeyi merkez halinegetirmitir.TrkiyedeblgedeszsahibiolabilmekadnaABDileortakla

  • 7/14 ULUSLARARASI TARH ve SOSYAL ARATIRMALAR DERGS TARHN PENDE 358

    gitmeyolundaisteklidavranmtr.nkTrkiyespergolarakortayakanABDyeramenkendiblgesindepolitikaoluturabilecekbirgcevekapasiteye sahip deildir. Bundan dolay Trkiye, Kafkaslardaki, OrtaDoudaki ve Balkanlardaki politikasn ABD ibirlii ile gerekletirmeyolunagitmitir.

    Bu dnemde iki lke arasndaki ilikiler, deien iktidarlardanetkilenmemi ve devam etmitir. Kresel bir g haline gelmek isteyenABD, BM veNATOyu da kullanarak sorunlar zmeye almtr. Bubalamda sorunlara kar politika retebilmek iin kresel ve blgeselmttefiklere ihtiya duymutur. Bundan dolay Souk Sava sonrasdnemdeTrkiye,ABDtarafndanstratejik,psikolojik,kltrelveideolojiksebeplerden dolay daha nemlibir ortak olarakgrlmeyebalanmtr(Ylmaz,2007:103).1999ylndaTrkiyeyiziyaretedenABDBakanBillClinton iki lke ilikilerini, ok az sayda lke iin kullanlan StratejikOrtaklkolarak tanmlamas iki lke arasndaki ilikinin geldiinoktayanlamaasndannemlidir(Parris,2005:142).

    I.SOUKSAVASONRASIBLGESELBRLALANLARIbirlii,ikitarafnsiyasaladanbirbirinidesteklemesiveortakhareket

    etmesidir. Ancak her ibirlii tam olarak gr birlii ierisindegereklemeyebilir.SoukSavasonrasndaTrkiye ileAmerikaarasndayaplan ibirliklerindeTrkiye,bazdurumlardagnlszolarak ibirliiyapmak zorunda kalm, baz durumlarda da tamamen fikir birliiierisinde ibirliine gitmitir (Uzgel, 2009: 253).1990l yllara ve 2000liyllara bakldnda bu duruma rnek tekil edebilecek birok olaylakarlalabilir. Kuzey Irak ve eki G 1990l yllardaki gnlszibirliklerine,Amerikann2000sonrasIrakigalisrasndaki ibirlii ise2000li yllardaki gnlsz ibirliklerine rnek olarak verilebilir. BakCeyhanboruhattve21Kasm1995teBosnaHersektesavaasonvermekadna ABDnin Ohio kentinde mzalanan Dayton Bar Antlamas isegnllibirliklerinernektekiledebilecekolaylardr.

    A.TrkiyeABDlikilerindeOrtaDou1990lardan sonra Souk Sava srecinin geride braklmas ile

    uluslararas sistem byk lde deiikliklere urad. Daha nce debelirtildii gibi,ABD sper g halini ald.Dnya zerindeki dengelerikendilehineeviripkontroledebilmekadnauygulamayakoymakistediipolitikalarmevcuttur.ABDninuygulamayaaltveadnYeniDnyaDzenikoyduupolitikasngerekletirebilmek iinblgeselpolitikalaruygulamasgerekti.Trkiye,konumuitibariyleABDiinBalkan,Kafkasya

  • 7/14 ULUSLARARASI TARH ve SOSYAL ARATIRMALAR DERGS TARHN PENDE 359

    veOrtaDoupolitikalarnhayata geirebilmesi adna adetabiilmibirkaftandr. Trkiyebudnemzaten Bat Blou ierisinde yeralmasndandolay Amerikann blgesel politikalarnda mttefiki haline geldi. BudeiikliklerTrkiyeiinyeniimknlardourdu.

    Souk Sava sonrasnda Sovyet tehdidinden arnm olan ABDpolitikasn kendisine vemttefiklerine daha gvenli alanlar oluturmakadnahareketetmekolaraktanmlamtr.TrkiyeABDninbupolitikasnortayakoymahususundaSoukSavansonaermesiileilgiekicibirlkeolmutur(Barkey,2003:9).

    Trkiyenin Turgut zaln nderliinde bu dnemde uygulamolduuOrtaDoupolitikasncekidnemlerdenfarkllkgstermekteydi.nceki ynetimler, Orta Doudan ve problemlerinden kaarkenTrkiyenin bulunduu corafyay bir ans olarak grmekten oksorunlarnkaynaolarakgrmekteydiler.Buyzdendedaha ok farklcorafyalaraynelmilerdi.zal iseTrkiyeyiOrtaDoununbirparasolarak grmekte ve Trkiyenin buna gre davranmas gerektiinisavunmaktayd(Lainer,2001:619).

    Souk Sava dneminde sadece gvenlik argmanlarndan dolaynemlikabuledilenTrkiyenin,SoukSavasonrasdpolitikadahareketalan genilemitir. Dolaysyla Trkiye zerk politikalar takip etmeyebalam ve blgeselbir g haline gelmitir. Birbakma Trkiye kendiyakn evresi olan Balkanlar, Kafkaslar, Orta Asyay, Orta Douyu,Kuzey Afrikay kefetmi, bu blgelerin kendisi iin birinci derecedeekonomik, gvenlik, siyaset, kltr, etnik balar bakmlarndan nemliolduunu anlamtr. Dier taraftan bataABD olmak zere, dnya daTrkiyeyi bu yeni hali ile kefetmitir. Trkiye kilit nokta saylabilecekkonumudolaysylaartksadecegvenlikargmanlarndand