Çocuklar ve -...

of 60 /60
ÇOCUKLAR ve SAVAŞ HASUDER Çocuk Sağlığı Çalışma Grubu ISBN: 978-975-97836-9-3 2014

Author: duongnhan

Post on 07-Feb-2018

226 views

Category:

Documents


0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • OCUKLAR ve SAVA

    HASUDER ocuk Sal alma Grubu

    ISBN: 978-975-97836-9-3

    2014

  • OCUKLAR ve SAVA i

    HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA

    EDTR Dr. Burcu Toku

    HASUDER Yayn No : 2014-1

    Bu kitabn tm yasal haklar Halk Sal Uzmanlar Derneine (HASUDER) ait olup, kitapta yer alan yaz ve grlerle ilgili sorumluluklar yazarlara aittir.

    Yayn Tr :Elektronik Kitap Yaymland Tarih :Austos 2014 Yaymc :Halk Sal Uzmanlar Dernei Yaymc Adresi :Tunus Caddesi No: 59/5 ankaya ANKARA Dernek Web :www.hasuder.org.tr letiim :[email protected] ISBN :978-975-97836-9-3

    Kapak Fotoraf: Hakan Toku

    http://www.hasuder.org.tr/mailto:[email protected]

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA ii

    NDEKLER

    Sunu iii

    Gnmz Savann zellikleri ve Halen Savaan Blgeler 1

    Savata ocuk lmleri ve Yaralanmalar 8

    Sava ocuk Hastalk 24

    Savan ocuklar zerindeki Psikolojik, Sosyal Ve Kltrel Etkileri 26

    ocuk Askerler Hakknda On bir Gerek 34

    Irak Savann ocuk Haklar zerine Etkileri 36

    Tp Sava nlemeye Katkda Bulunabilir mi? 38

    Suriye ocuklarn Korunmasnn Deerlendirilmesi (Ynetici zeti) 45

    ocuklarn Sesi 52

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA iii

    SUNU

    Birlemi Milletler ocuk Haklar Bildirgesinde de sylendii gibi, ocuun kiilii, savalarn hi bir zaman salayamad ve daha ok ykma uratt, mutluluk sevgi ve anlay ortamnda tam ve uyumlu olarak gelimektedir. Ne yazk ki, dnyann pek ok yerinde silahl atmalar devam etmekte ve bu savalarn kt sonular ocuklar da kapsamaktadr. Gnmzde milyonlarca ocuk, lkelerin kendi politik atmalar ve baka topraklara egemen olma hegomanyalar iin kardklar savalarn, terr saldrlarnn dorudan ya da dolayl olarak masum kurbanlar durumuna dmektedirler.

    Son 10 yl boyunca, yaklak 10 milyon ocuun savalarda ld ve yaklak 300 000 ocuun 30dan fazla atma blgesinde savamakta olduu tahmin edilmektedir. Silahl atmalar sonucu ortaya kan durumlar savunmasz ve incinebilir olmalar nedeniyle ncelikle ocuklar etkilemekte ve bunu pek ok deiik ekilde yapmaktadr. Hkm sren kaos nedeniyle ocuklar ounlukla yalnz kalmakta, bir ksm ocuk askerler haline gelirken, dierleri ise eitli ekillerde smrlmekte ve istismar edilmektedir. Bu ocuklarn temel haklar insanlk d, zalim davalar uruna utanmazca yok saylmaktadr. len ounluun yan sra, pek ok ocuk da derin sarsntya uramakta, yaralanmakta, sakat kalmaktadr.

    yz elli yl sonra, ou ocuun yaam halen Hobbesin tanmlad gibidir; Szsz, yazsz, toplumsuz ve hepsinden kts sre giden korku ve zora bal lm tehlikesi ile insan yaam yalnz, yoksul, kaba, kt ve ksa.

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 1

    GNMZ SAVAININ ZELLKLER VE HALEN SAVAAN BLGELER Dr. Mehtap TRKAY Akdeniz niversitesi Tp Fakltesi Halk Sal Anabilim Dal

    Sava, kolektif iddet trdr. Bu nedenle iddet tanm ile

    balayarak, snflamasna girmek konu btnln salamak asndan yararl olacaktr.

    iddeti deiik ekillerde tanmlamak mmkndr. rnein sosyologlar iddeti, kiileri yaralamaya ya da yok etmeye veya mallara zarar vermeye ynelik dorudan veya dolayl eylem olarak tanmlamaktadrlar. Bu tanm gnmzde iddet olaylarn anlatmakta yetersiz kalmaktadr. nk baz davranlar ya da kolektif iddet diye tanmlanan ve zellikle de devletin bireylere yapt iddeti aklamakta yetersizdir. rnein ekonomik kriz toplumsal olarak gelecekte ne gibi sorunlarla karlalaca belirsiz bir ortam yaratmaktadr ancak ortada somut bir faili yoktur.

    ada szlklerde iddet iin a) kiiye, g veya bask uygulayarak istei dnda bir ey yapmak veya yaptrmak b) iddet uygulama eylemi c) duygularn kabaca ifade edilmesine doal eilim gibi alt alta birok tanm yaplmtr.

    iddetin bat dillerindeki kkeni Latince violentia szcnden gelmektedir. Violentia, iddet, sert ya da acmasz kiilik, g demektir. Violare eylemi ise iddet kullanarak davranmak, deer bilmemek, kurallara kar gelmek anlam tar. Bu szckler vis ile balantldr. Vis g, erk, yetke, iddet, bedensel g kullanm demektir. Buradaki temel kavramg tr. Bu nedenle iddet dendii zaman ncelikle anlalan bir bedensel davranlar ve eylemler dizisidir ve bunlar fiziksel, ruhsal veya toplumsal iz brakr.

    Dnya Salk rgt (DS) ise iddeti, kiinin kendisine, bir dierine, gruba veya topluma kar kastl fiziksel g veya bask uygulamas ve/veya tehdit etmesi sonucunda meydana gelen ve/veya

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 2

    gelebilecek lm, yaralanma, ruhsal hasar, kt geliim veya yoksunlua neden olabilecek eylemler olarak tanmlamaktadr.

    iddetin salk zerindeki etkileri tm dnyada farkl ekillerde grlmektedir. Her yl insanlarn kendi kendilerine uyguladklar veya birbirlerine uyguladklar veya kolektif (ortak) iddet sonucunda 1 milyondan fazla insan hayatn kaybetmekte ve daha fazlas da lmcl olmayan sakatlanmalara maruz kalmaktadr.

    iddeti, kiinin kendi kendisine, bir dierine ynelik iddet ile ortak (kolektif) iddet olmak zere e gruba ayrabiliriz.

    Kolektif iddet formlar; sava, terr, lke iinde ya da dnda dier iddet eylemleri, soy krm, bask, ortadan kaybolma, ikence veya insan haklar ihlali, organize su rgtleri rnein ete savalar, haydutluktur.

    Bu yazda; kolektif iddet trlerinden olan savatan, gnmz savan zelliklerinden ve halen savaan blgelerden bahsedilecektir.

    Savan ykc sonular yalnzca meydana geldii blgeyi deil, farkl blgelerde yaayan insanlar da olumsuz etkilemektedir. Sava, madurlarn biyolojik, psikolojik ve sosyal saln bozmakta, dnya genelinde mortalite ve morbiditeyi arttrmaktadr. Sava insan eliyle meydana gelen, toplumun normal yaantsn engelleyen, ba etmesini salayacak destek sistemlerini yok eden, uluslararas bir halk sal sorunu olarak tanmlayabiliriz. Literatrde sava yerine atma szc kullanlmakta ve DS sava/atma olgusunu olaan d durumlar (ODD) olarak incelemektedir. Ancak olaan dlk politik, ekonomik ve sosyal boyutta olmas ile ilgilidir. Sava, ekonomik ve politik nedenlerden dolay devletlerin, faturasn halklarna zellikle kadnlarna ve ocuklarna dettii bilinli, ahlaka aykr ve meru olmayan tercihleridir.

    Gnmz Savan zellikleri

    Albert Einstein, Freuda yazd mektupta Ben bar iin mcadele

    etmek istiyorum. nsan sava hizmetini reddetmedii srece hibir eyin

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 3

    savalar ortadan kaldrmas mmkn olmayacaktr. nsann inand bir ey, rnein bar uruna lmesi, inanmad, rnein sava gibi bir ey yznden ac ekmesinden daha iyi deil mi? eklinde bir soru sormu, sava ile ilgili dncelerini Neden Sava?, kitabnda ayrntl belirtmi ve bilim insanlarnn bar tarafnda olmas gerektiine vurgu yapmtr. Ancak tarihe bir gz attmzda sava kapitalist sistemin bir parasdr ve kanlmazdr. Kapitalizmin yapsal hastalklarndan en nemlisi emekilerine retim deerlerinin karln dememesidir. Karl Marksa gre kapitalist lkelerde emein smrlmesi ve art deerin kapitalistler tarafndan el konulmas sonucunda, dier bir deyile toplam retim hacminin deerinden daha az bir deer (satnalma gc) piyasaya brakld iin, toplam talep der, bu ise dolayl olarak retimin dmesine yol aaca iin isizlik oran hzla ykselir. Bu durum talebin daha da azalmasn dourur. Sonu, kapitalizmin iktisadi buhrandr ve devresel olmas kanlmazdr. Ayrca her yeni gelen "devre" deki buhran kendisinden nce gelen devredekinden daha derin olmaktadr. Karl Marksn dnemsel buhranlar tezinin geerlilii karsnda 1929 ekonomik krizinin etkilerini hafifletmek iin dnemin ABD Bakan Roosevelt, 1932 ylnda Keynesian formln uygulamtr. Karl Marksa gre her toplum kapitalist aamay yaamak zorundadr. Ama bugn yaadmz gibi kapitalizmin nlenmesi mmkn olmayan tekelci kapitalizm aamasna vardnda sistem ekonomik buhranlara mahkm olmaktadr. Kapitalist devletler, devresel ekonomik klerden kurtulmak iin savamak zorundadr. nk bata silah ve petrol tekelleri olmak zere, retimin birbirine bal halkalar ierisinde faaliyet gsteren iletmeler, savatan ve onun ekonomide yaratt canlanmadan byk kazanlar elde ederler.

    Sonu olarak gnmz savann zellikleri asndan bakarsak, son 50- 60 yldr savaan devlet says artmtr. En belirgin art souk sava sonrasnda ortaya kmtr. rnein 1990-1992 arasnda 49 sava olmutur. Savaan lke saysnn artmasnn nedeni olarak kreselleme gsterilmektedir. Sanayilemi lkelerdeki refah sisteminin krizi

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 4

    (devresel ekonomik buhranlar) nedeniyle hassas gruplar arasnda iddet atmalarnn artmasna yol amtr.

    Savatan etkilenen says artmtr. Souk sava sonrasnda, uluslararas ve uluslarn iinde farkl gerilimlerin olutuu grlmtr. Bu gerilimler, hzl ekonomik deiimler, politik belirsizlikler ve dnyann birok blgesindeki iddetli atmalarla etkileim iindedir. Birlemi Milletler nsani likiler Ofisi (UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs = OCHA) 1999 yl verilerine gre 1,8 milyar kii bu gerilimden etkilenmektedir. DS, sadece Kongo Cumhuriyetinde, 200.000den fazla kadn ve ocua tecavz edildiini bildirmitir.

    Savalar daha ok nc dnya lkelerinde olmaktadr. II. Dnya Savandan beri 181 savan 170i nc dnya lkelerinde olmutur. Bu lkelerin neden atma blgesi haline geldii aslnda ok aktr. Neden atma blgesi haline geldikleri konusunda Gney Sudan rnek olarak verilebilir. Gney Sudan Kenya, Uganda, Ruanda ve Burundi toplamndan daha byk, ok verimli topraa sahiptir, iyi ya alr, petrol ve deerli madenleri vardr. te bu nedenlerden dolay da yllarca igal altnda kalm, smrlm ve yamalanmtr. Darfurlular gibi evresinde yaayan dier etnik gruplar yoksullua mahkm edilmitir. Sonuta Darfurlular, Sudan hkmetine kar Adalet ve Eitlik Hareketi ad altnda 2003 ylnda isyan balatm ve bu isyan bastrmak iin Sudan hkmeti, Darfurlulara ynelik soykrm balatmtr. 2,5 yl sren i sava sonucunda yzbinlerce Darfurlu lm, yaklak 2 milyonu g etmek zorunda kalmtr.

    Masum halklarda, askeri glere oranla daha fazla lm grlmektedir. 18. ve 19. yzyllardaki savalar ile 20. yzyln bandaki savalarda kayplarn %50si, II. Dnya Savanda toplam lmlerin te ikisi ve 1980lerin sonunda toplam kayplarn yaklak %90 masum halklar arasndandr. Teknolojik ilerlemeler sonucunda havadan bombardman sava alanlarn geniletmi, lmler askeri glerin dna kmtr. rnein Hiroima ve Nagazakiye atlan atom bombas nedeniyle 400.000 kii lmtr. Ayrca sava srasnda Japonya, Koreden

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 5

    pek ok acemi askeri zorunlu ii olarak Hiroima ve Nagazakiye almaya getirmi, Hiroimada 20.000, Nagazakide 2000 Koreli lmtr. Bir dier rnek Vietnam savadr. Bu savata 2.5 milyon insann ld tahmin edilmektedir.

    Savalarda sivil kayplarn artmasna neden olan bir dier neden, savalarn genellikle i sava olarak patlak vermesidir. zelikle askeri silahlarla kuanm halk kendi aralarnda atmaya balamtr. rnein 1994 ylnda Ruandada 6 Nisanda balayan Tutsi soykrm Temmuz ay ortalarna kadar yaklak 100 gn srm ve 500.000den fazla Tutsi ldrlmtr.

    Gnmz savalarn bir zellii de ocuklarn asker olarak kullanlmasdr. Birlemi Milletlerin, atmalarda ocuklarn kullanmnn yasaklanmasn onaylayan 126 lke olmasna ramen, dnya yzeyinde silahl atmalarda kullanlan en az 250.000 ocuk asker bulunmaktadr. Kk olmalar, gze arpmamalar ve kolaylkla telkin edilebilir olmalar nedeniyle u terr (canl bomba gibi) eylemlerinde de kullanlabilir olmalar ocuk askerlerin saylarnn giderek artmasna neden olmutur. Afganistanda 17 yl sren savata, askerlerin %45i 18 yan altndayd. Savalarda ocuklar dier ocuklar ya da aile bireylerini ldrmeye zorlanmlardr. Yine baz savalarda 12 yan altndaki ocuklara souk du, elektrik oku gibi yntemlerle ikence uyguland bildirilmitir.

    Savaan Blgeler

    2012 ylnda, bata Afganistan, Orta Afrika Cumhuriyeti,

    Kolombiya, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Mali, Myanmar, Pakistan, Somali, Gney Sudan, Filistin ve Yemen olmak zere 150 lke youn silahl atma altnda kalmtr. Afganistanda 2012 ylnda bir gnde ortalama 4,8 ocuk olacak ekilde 1752 ocuk yaralanm ya da ldrlmtr. Tablo 1de baz lkelerdeki ocuk kayplar ve ocuk

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 6

    kayplarnn toplam kayplara oran verilmitir. Tablo 1e gre en fazla ocuk kayb Afganistanda olmutur. Tablo 1. 2011 ylnda baz lkelerdeki ocuk kayplar ve ocuk kayplarnn toplam kayplara oran

    lke isimleri

    Toplam sivil kayplar

    ocuk kayplar

    Kayplar iindeki ocuklarn oran (%)

    Afganistan 609 373 61 Irak 100 50 50 Lao Demokratik Halk Cumhuriyeti 97 56 58

    Sudan 62 30 48 Kongo 22 15 68 Kaynak: UNICEF (2013). The State of The Worlds Children 2013.

    Bu yl ierisinde yani Kasm 2013e kadar; Afrikada 24 lkede 140, Asyada 15 lkede 116, Avrupada sekiz lkede 64, Orta Douda sekiz lkede 143 gerilla, ayrlk grup ve anarik gruplarn kart atmalar yaanmken, Amerikada be lkede 25 ila kartelleri ile milisler arasnda atma yaanmtr.

    Suriye, 15 Mart 2011den beri sava durumundadr. lke genelinde 20.000 ile 31.000 arasnda tam belli olmayan l says vardr. UNICEF, Suriye ile ilgili kayp nesil raporunda, Suriyede yaayan 4 milyon insann savatan etkilendiini, bunlarn 2 milyonun komu lkelere g etmek zorunda kaldn belirtmitir.

    Alan Woods ve Ted Grant (2001), Akln syan adl kitaplarnda bilim ve teknolojinin 20. yzylda kaydettii esiz baarlar sayesinde

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 7

    gezegenin kar karya kald tm sorunlar zlebilecekken, ayn zamanda bu baarlar gezegenimizin imhas iin bir tehdit oluturmaktadr. nsanla daha salkl bir yaam vadeden genetik baarlar ayn zamanda rk ve ayrmc dncelere dayanak oluturabilmektedir. Maddenin derinliklerinde kefedilen muazzam enerji, insanln refahna hizmet edecekken, nkleer bomba ve nkleer santraller eklinde bir karabasan haline gelmitir eklinde aklamayla kaos ve karmaklk teorisinden bahsetmektedirler. Ayn sava gibi.

    Sava, ykc sonular nedeniyle bir halk sal sorunudur ve emperyalist mdahaleler sonucunda bata Trkiye olmak zere pek ok lke sava rtkanl yapmaya devam edecektir. Burada nemli olan aydnlarn, bilim insanlarnn nerede durduudur. Her ne kadar politika yapclar zerine etkileri kstl da olsa bar savunmak, sava kart mcadele etmek, ykc sonularn nedenlerini anlatmak, savan arkasnda yatan gerek nedenleri dile getirmek, yoksulluun, eitsizliin giderilmesi iin mcadele etmek, bilim adamlarnn grevleridir. Birincil koruma nceliklidir. Aksi halde savan ykc sonularn iyiletirmeye alan, bu insanlk felaketinin izleyicisi olmaktan teye gidemeyiz.

    Kaynaklar

    1. Hatun , alayan , Gnll E. Sava ve ocuklar. TTB Ankara 2003. 2. Kele R, nsal A. Kent ve siyasal iddet. Cogito k-bahar 1996;6-7:91 3. Krug EG, Mercy JA, Dahiberg LL, Zwi AB. The world report on violence and health

    Lancet 2002; 360: 1083-1088 4. Mchaud Y. iddet (eviri: Muhtarolu C). Cep niversitesi. letiim yaynlar

    stanbul. 1998 5. zcebe H, amur D. iddet, ateli silahlar ve halk sal Toplum ve Hekim

    2002;3:173-76) 6. Prothrow SD, SpivakH, Sege RD. Interpersonal violence prevention: a recent public

    health mandate Oxford Textbook Of Public Health, (Ed: Detels R, Holland W, Mcewen J, Omenn GS) Third Edition, Volume 3. Oxford University Press 1997.

    7. UNICEF. The State of The Worlds Children 2013 8. nsal A. Geniletilmi bir iddet tipolojisi Cogito k-bahar 1996;6-7:29 9. Woods A, Grant T. Akln isyan: Marksist felsefe ve modern bilim. Tarih Bilinci

    Yaynlar stanbul 2001.

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 8

    SAVATA OCUK LMLER VE YARALANMALARI Dr. S. Erhan DEVEC Frat niversitesi Tp Fakltesi Halk Sal Anabilim Dal

    Tp literatrnde sava yerine atma szc tercih

    edilmektedir. Dnya Salk rgt (DS) almalarnda sava/atma olgusu, karmak olaan d durumlar bal altnda incelenir. atma bar hedefler veya g kullanm dahil, farkl gruplar tarafndan zerinde uyuulamayan amalarn peine dlmesi olarak tanmlanr. Silahl atma ise daha dar bir erevede, taraflarn g kullanmna bavurduklar atmadr. Sava genel anlamda daha kesin bir ifade olup, arpmalarla devam eden, merkezi olarak organize olmu savalar ve muharebeleri ieren, g ve toprak ile ilgili ak silahl atmadr (1).

    Savalarn toplum zerine etkileri atmaya bal lm olarak isimlendirilen direkt etkiler ve savan bitmesinden yllar sonra ortaya kabilen indirekt sonular olarak tanmlanabilir. ndirekt etkiler ve indirekt etkilere bal mortalite ok daha yksek olabilir (2).

    Gnmzde savaan devletlerin ve savatan etkilenen insanlarn says artmtr. Savalar daha ok 3. Dnya lkelerinde olmakta ve savalarda daha ok siviller lmektedir. 18. ve 19. yzyldaki savalarla 20. yzyln bandaki savalarda kayplarn ancak yars sivillerden olumaktayken, bu yzylda bu oran gittike artmaktadr. 2. Dnya savanda sivil lmler toplam lmlerin te ikisini olutururken, 1980lerin sonunda sivil kayplarn toplam kayplara oran neredeyse %90a kmtr. Siviller, silahl iddetin dolayl hedefleri olmaktan kp, iddetin kastl hedefleri haline gelmilerdir. Gnmzde sava nedenli lmlerin % 90dan fazlas sivillerde olmakta ve savalarda en ok ocuklar etkilenmektedir.

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 9

    Savalarda ocuklarn Maruz Kaldklar ve Karlaabilecei Sorunlar

    Son yllardaki aratrmalar savan direkt ve indirekt etkileri

    nedeniyle ocuklardaki sakatlk, stres ve hastalklar tanmlamaktadr (3). Yeterli su ve yiyecek yokluu, fiziksel ikence, esir dme, fiziksel hasar, saldr, len ve yaralanan insanlara ahit olma, ikence ve tecavze tank olma, silah sesleri ve patlamalara maruz kalma savalarda ocuklarn karlaabilecei sorunlardan bazlardr (4). iddete maruz kalma sava srasnda ocuklarn kar karya kaldklar stresin en yaygn sebebidir. Ancak ocuklar, ocuk askerler veya suisid bombaclar olarak bu iddetin failleri de olabilirler (5).

    Savalar erikinlerin etkilendii tm ekillerle fakat ayn zamanda farkl yollarla da ocuklar etkiler. Birincisi; ocuklar bakm, empati, dikkat asndan ailelerinin desteine muhtatr. Sava srasnda bu durum bozulur. Sava srasnda genellikle ailelerin bu ynden destei bozulur. Ailelerini kaybeden ocuklarn bakm daha zayf bir ekilde herhangi birisi tarafndan yaplabilmekte ve ocuklar yetimhanelerde baklmak durumunda kalabilmektedir. Ailelerini kaybeden savatan etkilenen ok yksek oranda ocuk tek balarna mlteci konumunda kalabilmektedir. Silahl atmalar srasnda mlteci konumunda kalmaya zorlanan ocuklar kamplarda daha yksek oranda iddete, istismara uramakta, alk ve malntrisyon nedeniyle hastalktan daha kolay lebilmektedir (6). kincisi; erikinden ok daha fazla sayda ocuk yaamn yitirmektedir. Direkt olarak atma sonucu lm ocuklarn maruz kaldklar iddetin tek formu deildir. Milyonlarca ocuk politik iddet ve silahl atma sonucunda yaralanmakta ve sakat kalmaktadr. Birok masum ocuk yksek enerji yaralanmalarna maruz kalmtr. Ayrca ocuklar soykrm i savalarnda kasten hedef kurbanlar olmutur. Son on yllk dnemde Afrikada yzbinlerce ocuk ldrlm, sakat kalm ve direkt saldrya maruz kalmtr (7). Ayrca ocuklar silahl atmalar bittikten sonra da patlamam mhimmat ve kara maynlarnn

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 10

    yaralanmalar asndan da byk risk altndadr. Silahl atmalar srasnda birok ocuk karlabilmekte, terre maruz kalmakta ya da ocuk asker olmak iin zorlanmaktadr. ocuk askerler sava hattnn nlerinde destek olarak bulundurulmakta ve daha yksek oranda iddete maruz kalmaktadrlar. Ayrca atmalar srasnda zorunlu olarak yer deitiren ve mlteci durumunda kalan ocuklarn eitimleri de ciddi oranda etkilenmektedir. Savata sakatlanarak bir uzuv kayb, grme ya da bilisel kapasitesini kaybeden bir ocuun okul ve sosyal yaam durumlar da gz nne alnmaldr (8).

    ocuklar 20. yzylda terrist ataklar ve sivil savalar olmak zere iki tr atma nedeniyle yaralanm ve lmlerdir. Bu tanmlar 1994 ylndaki Ruanda Sava'nn sonrasndaki baz ilk elden deneyimler sonucunda elde edilmitir. atmalara yol aan deliller sava srasnda ocuklarn maruz kaldklar travmalar ve medikal problemler kayt edilmitir. Bu atmalarda aylk bir zaman diliminde byk bir ksm kadn ve ocuklar olmak zere yarm ve bir milyon kii direkt atmalar, silahla atma srasnda lmtr. Toplumun neredeyse yars mlteci konumuna dm ve komu lkelere gitmitir. Sava sonras bu sivil ve sosyal paralanma sonucunda ocuklar yank, kolera ve motorlu ara travmasna maruz kalmlardr. Devam eden kara maynlar patlamalar zellikle ocuk ve adlesanlar etkilemitir (9).

    ocuklar yllarca silahl atmalarn kt sonularna katlanmak zorunda kalmlardr. 21. yzylda halen ocuklarn yz yze kald bu durum uluslararas savaan gler arasndaki iddet eklinde, terrist atmalarda ve sivil savalarn kurbanlar olarak devam etmektedir. 21. yzyldaki savalar II. Dnya Savandaki deneyimlerden olduka farkldr. Birou artk gerilla tipi sivil savalardr ve kadn ve ocuklar sadece kurbanlar deil kastl olarak hedeftir. Binlerce kii lke iinde veya snrlar arasnda yer deitirmek zorunda kalmaktadr (10).

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 11

    Savalarn ocuklar zerine Etkileri

    1. lm; Yzbinlerce ocuk her yl savalardaki iddet yznden lmektedir. ocuklar sivil olarak ya sava olarak direkt hedef olurlar ya da etnik olarak etkilenerek lrler (11). atmalar srasnda infant mortalitesi de genellikle artar. Bu srada kzamk, tetanoz ve difteri gibi nlenebilir hastalklar epidemik olabilir. atmalardan etkilenen blgelerde hastaln kalntlar nedeniyle poliomyelit gibi enfeksiyz hastalklarn eradikasyonu almalar aksar.

    2. Yaralanma; ocuklar eitli ekillerde sava yaralanmalaryla kar karyadr. Baz silahlar zellikle ocuklar etkiler. Mayn patlamas erikinlerden daha ok ocuklarda lme veya ciddi yaralanmaya neden olmaktadr (7). Binlerce ocuk mayn yaralanmalarna maruz kalmaktadr (12). ada bir savan en nemli miras ocuklarn kara maynlarnn patlamas ile yaralanmasdr. Bu patlamalar sonucunda ocuklarda ayak ve alt ekstremite kayplar, genital yaralanmalar, krlk ve sarlk gelimektedir. Bu tip yaralanma sivil sava sonras sendromu olarak adlandrlabilir. Bu duruma dnyann drt ktasnda savalarda grev alan birok youn bakmc ve cerrahlar ahit olmulardr (7).

    3. Sakatlk; Savalar nedeniyle milyonlarca ocuk sakatlanmtr. Bu ocuklarn byk bir ksmnda sakatln nedeni yeterli rehabilitasyon olanandan yararlanamamalardr. Bir ocuk protez bir bacak taklmadan nce 10 yl bekleyebilmektedir.

    4. Hastalk; ocuklarn beslenme, su gvenlii, salk nlemleri, barnma ve salk bakmlar gibi durumlarn iyi bir ekilde srdrlmesi sava srasnda aksayabilir. atma ve savalar srasndaki immnizasyon yetersizlii, toplu hareketler ve kamplarda toplu yaam, vektrlere, kirli sulara daha fazla oranda maruz kalma, halk sal kampanyalarnn azalmas ve salk bakm yetersizlii bulac hastalklarn grlme orann artrr. Mlteci ocuklar enfeksiyz hastalklar ile malnutrisyonun birlikteliinde lme daha hassastr. Toplumlarn immnizasyon programlar sava durumunda kesintiye urar ve bu da ocuk mortalitesinin artmasndan sorumlu olabilir.

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 12

    Bosna-Hersekte atmalar balamadan nceki alama oran %95 iken 1994te Bosna-Hersek savanda %35ten daha az ocuk alanabilmitir (13). Irakta 1991deki Krfez savandan sonra immnizasyon oranlarnda belirgin bir azalma olmutur. Nikaraguada 1985-1986 yllarnda kzamk epidemisi atmadan etkilenmi alanlardaki immnizasyon eksikliine baldr (14).

    5. Tecavz ve fuhu; Sava srasnda sklkla karlalan bu durumlar zellikle cinsel yolla geen hastalklar ve bu hastalklardan lm oranlarnda arta ve psikolojik sorunlara neden olabilmektedir.

    6. Psikolojik etkilenme; ocuklarn sava srasnda maruz kaldklar terr ve ac olaylara bal etkilenmeler sonucunda Posttravmatik Stress Sendromu geliebilir. Savatan etkilenmi ocuklarda ailelerindeki ar kayplar ve paralanmalar yksek oranda depresyon ve anksiyeteye yol amaktadr. Ayrca mlteci durumlarnda ocuklarn karlatklar iddet maruziyeti ve bu etkilenme uzayabilmektedir. Psikosomatik rahatszlklar, intihar davran, aile-ii iddet, alkol bamll ve antisosyal davranlar da ortaya kabilir (15).

    7. Ahlaki ve manevi etkiler; Savatan etkilenen birok ocuk hrszlk, yalan syleme ve hayatta kalmak iin seks gibi ekillerde ahlaki yapsn deitirmek zorunda kalabilir.

    8. Sosyal ve kltrel kayplar; ocuklar sava srasnda kendi toplum ve kltrlerinden uzaklamak zorunda kalabilir.

    9. ocuk askerler; On binlerce 18 ya altndaki ocuun 60tan fazla lkede milis olarak grev yapt tahmin edilmektedir. Global olarak yaklak 250.000 ocuk ocuk asker olarak veya orduda yardmc olarak rol oynamtr (sava, a, tayc, haberci ve seks klesi olarak). ou 10 yan zerinde ve erkektir. Fakat daha kk ocuklar ve kzlar da bu ocuklarn ierisinde yer almlardr (16,17). Bu ocuklar yukarda sz edilen savan tm etkilerine daha sk maruz kalrlar ve daha savunmaszdrlar (18). ocuklar, anarik sivil sava ierisinde hafif silah kullanm, alkol ve ila bamll triad ierisinde ocuk asker olma tuzana debilmektedir. ocuk askerler daha uysaldrlar, emirleri

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 13

    sorgulamazlar ve yetikinlere gre daha kolay kandrlabilirler. Baz blgelerde ise ocuklar hayatta kalmak iin asker olmaktadr (19). Uluslararas Ceza Mahkemesi 15 ya altndaki ocuklarn askere alnmasn sava suu olarak yasa d ilan etmitir. Buna ramen 300.000den fazla ocuk asker olarak aktif olarak sivil ve uluslararas savalarda grev yapmaktadr. ocuk askerlerin tipik profili 8-18 yalar arasnda, erkek, silahl bir gruba bal, hemen daima yetim olmalar, ila veya alkol bamls, ahlaksz, acmasz, cahil ve tehlikeli olmalardr. Pediatristler zellikle sava tuzana drlm bu ocuklarn korunmas gerekliliini vurgulamaktadrlar (7).

    Savalarda ocuk lmleri ve Yaralanmalar ile lgili Sonular

    Son yllarda gelien savalarn sonucunda ocuklar iin tehlikeler

    anlaml dzeyde artmtr. Bu savalar sonucunda 2 milyon lm, 4-5 milyon sakatlk, 12 milyon evsiz ve bir milyondan fazla ocuun yetim veya ailelerinden ayr kald ve 10 milyondan fazla ocuun psikolojik travmaya maruz kald tahmin edilmektedir (20). rnein 1980 ile 1988 yllar arasnda Angolada 330.000, Mozambikte 490.000 ocuun sava nedenli olarak kayba urad tahmin edilmektedir (21). nfant mortalitesi 1980lerin ortalarnda Ugandada atmalardan etkilenen alanlarda 1000de 600lerin zerine kmtr (22). Birlemi Milletler ocuklara Yardm Fonu (UNICEF) Gney Afrikann tm blgelerinde atmalarn halen devam ettii Angola ve Mozambik hari 1960-1986 arasnda infant mortalite oranlarnda azalma olduunu ifade etmitir (23). Sarajevoda neredeyse 4 ocuktan birisi atmada yaralanmtr. Burada UNICEFin 1993 ylnda 1505 ocuk zerinde yapt bir surveyde %97sinin bombardmana maruz kald, %55inin keskin nianclar tarafndan atee maruz kald ve %66snn ld saptanmtr (24).

    2009da gncellenen UNICEFin raporuna gre 1990daki periyodda yaplan incelemelerde 2 milyondan fazla ocuun silahl atmalar sonucunda ld, 20 milyon ocuun sava srasnda yer

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 14

    deitirdii ve 300.000den fazla ocuunda ocuk asker olduu saptanmtr (25).

    Politik ayaklanmalar ve savalar ok fazla sayda ocuu etkilemitir. ok fazla sayda nesiller bu acmasz silahl atma ortasnda bymtr. 1995lerin sonunda Angolada 30 yln zerinde, Afganistanda 17 yl, Sri lankada 11 yl ve Somalide 7 yl bu atmalar srmtr (26).

    Savata lmler ve ekilen skntlar asndan en duyarl grup 5 ya alt ocuklardr. 1996 ylnda, 31 atma olan lkenin 24nde be ya alt mortalite hz % 5 ve daha fazladr. atmalar srasnda, ocuk lmlerinin % 5i direkt travma nedeni ile, % 95i alk ve hastalk nedeniyle olmutur (27).

    2000 ylnda atmalara bal 310.000 lm olmutur. Bunlarn yzbinde biri yksek gelirli lkelere aittir, yzbinde 6.2si ise dk-orta gelirli lkelerdedir. Bu lmlerin yarsndan fazlas sahra alt Afrika, bete biri Gney Dou Asyadadr ve geri kalan da Balkanlar, Orta Asya ve Orta Douya yaylmtr. atmalara bal direkt mortalite, tm mortalite orannn %0.5ini oluturur. Direkt lmlerin cinsiyet ve ya dalmna bakldnda olduka dikkate deer olan ocuk ve adlesan lm oranlarnn ok yksek sayda olmasdr (ekil 1) (28).

    2001 ylnda ocuk Vakfnn Risk Altndaki Dnya ocuklar Raporunda dnya zerinde 15 milyona yakn ocuun atmalar yznden evlerinden ayr yaamak zorunda kald, geen 10 yl ierisinde 2 milyona yakn ocuun atma ortamlarnda ldrld, bir milyondan fazla ocuun yetim kald ve 6 milyona yakn ocuun da ciddi olarak sakat kald ifade edilmitir.

    10 milyona yakn ocuk atmalar sonrasnda psikolojik travma geirmitir. Her ay 800 ocuk kara maynlarndan dolay lmekte veya sakat kalmaktadr.

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 15

    ekil 1. 2000 ylnda atmalara bal lmlerin tahmini ya ve cinsiyet dalm (28).

    Yaklak 90 lkede 60 milyona yakn ocuk kara maynlarnn

    tehdidi altnda yaamaktadr. Afganistandaki ocuklarn %72si bir yaknn kaybetmi, %65i evrelerinde cesetler grm. %50si birilerini roketli veya bombal saldrlar neticesinde lrken grmtr (29).

    2007de dnyada 136 milyon ocuk domu ve 9.2 milyonu 5 yana girmeden nce lmtr. Bu lmlerin %99.8i gelimekte olan lkelerde olmutur. Her yl yaklak olarak 0.2 milyon ocuk savan direkt etkilerinden dolay ve en az iki kat kadar ocuk da indirekt etkileri yznden lmektedir (30).

    Somalide 20 yldr devam etmekte olan sivil sava nedeniyle nemli ykmlar ortaya kmtr. Mogadishuda ocuklardaki kayplarn bete biri silahl atmalara bal kayplardan olumaktadr. 2010 ylnda %20si ocuk olmak zere 5000 kii yaralanm ve sadece Mogadishuda 100den fazla kii lmtr (31).

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 16

    Son 20 yldr Irakl ocuklar yllar boyu devam eden sava nedeniyle ar insan haklar ihmalleri ile kar karyadr. Buradaki 5 ya altndaki 1.5 milyon ocuk malnutrisyonludur ve her gn 100 infant lmektedir. Savatan kaynaklanan direkt lm oranlarna bakldnda resmi rakamlara ve medya temelli tahminlere gre hava saldrlar srasnda lenlerin %39u ve toplamda len sivil kurbanlarn %29u ocuktur (32,33). Hastala bal lm, malnutrisyon ve alk ise ocuklardaki indirekt lmlerin dier sebepleridir. Sava srasnda askeri ve endstriyel ykm sebebiyle ar metaller ve dier tehlikeli toksik maddeler havaya ve sulara karmaktadr. Bunun sonucunda epidemik hastalklar ortaya kabilir. Kirlenme ve ime sularndaki salk nlemlerinin eksiklik oran %70lerin zerindedir (34). Bu sebeple Irakta bir ya altnda her sekiz ocuktan birinin ld saptanmtr. Kk ocuklarda su kirlilii nedeniyle ortaya kan diyare, hepatit, kolera ve tifo gibi hastalklar da dier lm nedenleridir (35). Irakta askeri kirlilik nedeniyle zellikle uranyum kontaminasyonu konjenital doum defektleri ve kanserli olgu saysnda belirgin bir arta yol amtr (36). Savan kara maynlar ve patlayc kalntlar Irakl ocuklar zerinde %25 orannda ykc bir etkiye yol amtr ve kurbanlarn tm 14 ya altndadr (37). Salk bakm sistemindeki k de ocuk lmlerinin kanlmaz sebebi arasndadr. Doktorlarn ve salk bakm personelinin kasten ldrlmesi veya zorunlu g de nemli lde ocuk lmlerine yol amtr (38).

    2003-2005 yllar arasnda Iraktaki bir cerrahi merkezde 16 ya altndaki ocuklarda sava nedeniyle oluan yaralanmalarn incelendii bir almada; ocuklarn genellikle sivil alanlarn bombalanmas, sivil binalarn havan ile bombardman veya ailelere dzenlenen suikast saldrlar srasnda yaralandklar grlmtr. Bu yaralanmalarn %53.6 orannda ciddi yaralanmalar olduu, ateli silahla paralanma yaralanmalar, kurun yaras ve yanklar olduu saptanmtr. Yaralanmalarn genellikle alt ekstremite ve gvde yaralanmalar olduu bildirilmitir (39).

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 17

    2011 ylnda 10.000in zerinde terrist ata olmu, 70 lkede yaklak 45.000 kii etkilenmi ve 12.000in zerinde kii lmtr. lenlerin yarsndan fazlas sivillerdir ve bunlarn 755i ocuklardr (40).

    Korunma ve neriler

    Halen ocuklarn savan etkilerinden korunmas iin

    tanmlamalar mevcuttur. Silahl atma kanunlar ironik olarak insani yasalar olarak tanmlanr. nsan haklar yasalar ve ocuklarn korunmas ile ilgili zel bir alan ierir. Bu hkmlerden bazlar;

    - ocuklara koullarna uygun olarak zel bakm gsterilmelidir. - ocuklar ailelerinden ayrlmamaldr. - 15 ya altndaki ocuklar savalardaki atma iin

    toplanmamaldr. - ocuklarn tehlikeli ve korunmu alanlardan tahliye edilmeleri

    gerekir. 1940lardaki deneyimlerden sonra Birlemi Milletler ocuk

    Haklar Szlemesi (1989) gelitirilmitir. Bu szlemedeki ieriklerden birisi de sava nedeniyle etkilenmi ocuk ve kadnlar zerinedir. ocuklarn ailelerinden ayrlmamalar, salk bakm ve eitim gibi ana balklar ierir. atmalardan etkilenen ocuklarn fiziksel ve psikolojik iyilemeleri, sosyal reentegrasyon gibi konular zerine odaklanlmtr. Birlemi Milletler Genel Sekreterliinin Silahl atmalarn ocuklar zerindeki Etkisi zerine olan 1996 yl raporunda ise psikolojik iyileme ve sosyal reentegrasyon insani yardmlarn majr konusu olarak belirlenmi ve rapor 2009 ylnda gncellemitir.

    Mortaliteden sonra beslenme ocuk salnn en nemli gstergesidir. Dnyann pek ok yerinde savalar en savunmasz olan ocuklar etkilemitir. nsani yardmlarn ktye kullanm da ocuklarn kt ynde etkilenmelerine katkda bulunan bir faktrdr. Savalarn ocuklar zerindeki psikolojik etkileri asndan bakldnda sava srasnda travmatize olan bir milyon ocuun yarsnn len ve sakatlanan

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 18

    insanlara ahit olduu tahmin edilmektedir. te ikisinden daha fazlasnn ise lme gitmekten korktuu gzlenmitir (41).

    zm stratejileri

    atma srasndaki trajik olaylara yaklam genellikle iki

    kategoride incelenebilir. Birincisi ocuklarn sava nedeniyle karlatklar hasar nasl azaltlmaldr ve ikincisi hasar gren ocuklar nasl iyiletirilmelidir (42).

    Savalarn ocuklara daha az zarar vermeleri (kincil

    koruma); 1. ocuklarn savalarda korunmas iin uluslar aras insani

    kanunlarn uygulanmas; Birinci Dnya Savandan sonra, Avrupada ocuklarn korunmas byk nem kazanm ve 1920 ylnda Cenevrede Uluslararas ocuklara Yardm Birlii adl zel bir rgt kurulmutur. Sz konusu rgt, 1923 ylnda Cenevre ocuk Haklar Bildirgesini yaynlamtr. Bu bildirge, dnyadaki btn ocuklara asgari bir zen gsterilmelidir ilkesinden yola kmaktadr. Cenevre ocuk Haklar Bildirgesi, be maddeden olumutur. Bu bildirge ile ocuklarn yaama, gelime, beslenme, yardm grme ve istismardan korunma haklar gvence altna alnmtr. Ek olarak bu szleme ocuklar etnik smrden ve ocuklarn askere alnmalarndan da korumaktadr. Ancak bu szlemeye uyum azdr.

    2. Irakta olduu gibi lkelere kar genel ekonomik yaptrm uygulanmamaldr. ocuklar bu ekonomik yaptrmlara maruz kalmlardr. Ekonomik yaptrmlar bir sava suu olarak kabul edilmelidir.

    3. Sava blgelerindeki, mlteci kamplarndaki tek bana olan ocuklar iin zel dikkat salanmaldr. Eitim ve oyun olanaklar tannmaldr.

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 19

    4. Cinsel istismar ve cinsiyete bal iddet asndan gerekli lm ve takipler yaplmaldr.

    5. Taraflar ocuklarn hayatlarnn korunmas iin yaplan insani yardmlardan faydalanmalarn salamaldr. Yklm hastane ve okullar iin failler yarglanmal ve bu alanlar uluslar aras kanunlarca koruma altna alnmaldr. Baklama gibi salk bakmlarna atmalar engel olmamaldr ve bunlarn salanmas iin gerekirse insani atekes yaplmaldr.

    6. ocuklar ilgilendiren bar anlamalarnda; 1999 ylnda silahszlanma, terhis ve yeniden entegrasyon iin atma sonras dzenlemelerinde ocuklar iin spesifik bar anlamalarna deinilmitir (43).

    Savalardan etkilenen ocuklarn rehabilitasyonu (ncl

    Koruma); 1. Uygun kaynaklara bal olarak deien derecelerde fiziksel ve

    psikolojik rehabilitasyon uygulanmaldr. Bazen bu olanak olmayabilir ya da kstl olabilir.

    2. Eski ocuk askerlerde bir tbbi tarama yaplarak gerekli destek sunulmaldr. ocuk askerler yakalandnda veya katnda veya herhangi bir baka yolla servislerini terk ettiinde veya terhis olduklarnda bu bakm sunulabilir. Bu ocuklarn taranmas birok aamada gerekletirilebilir. En nemli sorunlar ve cinsel istismar gibi hassas dier konularda destek salanmaldr. Fiziksel salk yannda mental ve psikososyal konulara da zel dikkat gsterilmelidir (15).

    3. Post-travmatik Stres Sendromlu ocuklarn tedavisinde Travma-odakl Bilisel Davran Terapi nerilir. Tm klinisyenler kltrel durumlar asndan duyarl olmaldr. nk travmatik stres reaksiyonlar kltrlere gre farkllklar gsterebilir.

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 20

    Savan sona erdirilmesi, barn salanmas, en azndan ocuklarn alanmas ve dier salk giriimleri iin insani atekesin salanmas abalar bata UNICEF olmak zere pek ok yardm rgt tarafndan gsterilmektedir. Savaa kar mdahalenin her aamasnda salk alanlarnn nemli rolleri vardr. Savan sona ermesinden sonra yaplacak toplumsal rehabilitasyon almalarnn banda ncelikle, eit ve ulalabilir salk hizmeti sistemlerinin kurulmas gelmektedir. UNICEF bu dnemde zellikle sava maduru ocuklara ynelik olarak; kimsesiz kalan ocuklara sahip klmas, askere alnan ocuklarn sivilletirilmeleri, savan zihinlerde yaratt etkilerin silinmesi, okul yaamnn yeniden balatlmas ve bar iin eitim seferberliinin balatlmas olarak be temel strateji belirlemitir (44).

    Sonu

    Sava insann evrimsel tarihinde yadsnamaz bir olgudur. Son

    yllardaki aratrmalar savan direkt ve indirekt etkileri nedeniyle ocuklardaki sakatlk, stres ve hastalklar tanmlamaktadr. Dnyada milyardan fazla ocuk savalardan etkilenmi (45), bu savalar srasndaki kayplar siviller arasnda belirgin olmu ve bunlarnda ounluunu kadn ve ocuklar oluturmutur (16). Genelde siviller zerine olan ataklar sava stratejilerinin bir parasdr.

    ocuklarn korunmas asndan acil ve nemli noktalar; - atmalarn nlenmesinde ocuk-merkezli yaklam - Mevcut insan haklar mekanizmalar iinde ocuk haklar

    ihlallerinin nlenmesi - ocuk haklarnn korunmasnda ordunun rol - atma durumlarnda ocuklar iin zel programlarn

    hazrlanmas - nsani yardmlar iin toplumsal ve blgesel yaklamlar - Etkili eitim programlarnn gelitirilmesi olarak ifade

    edilebilir (46).

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 21

    KAYNAKLAR 1. alayan . ocuk ve Sava. In: Hatun , editr. Sava ve ocuklar.

    www.ttb.org.tr/yeni_yayin/savas_cocuklar/3htm. 2. Ghobarah H, Huth P, Russett B. Civil wars kill and maim peoplelong after the

    shooting stops. (Draft 29 Aug 2001). Center for Basic Research in the Social Sciences. www.cbrss.harvard.edu/programs/hsecurity/papers/civilwar.pdf (accessed 14 Jan 2002).

    3. Children and young people who are refugees, internally displaced persons or survivors or perpetrators of war, mass violence and terrorism. Curr Opin Psychiatry 2012, 25:277284.

    4. Layne CM, Olsen JA, Baker A, et al. Unpacking trauma exposure risk factors and differential pathways of influence: predicting postwar mental distress in Bosnian adolescents. Child Dev 2010; 81:10531075.

    5. Llabre MM, Hadi F. War-related exposure and psychological distress as predictors of health and sleep: a longitudinal study of Kuwaiti children. Psychosom Med 2009; 71:776783.

    6. http://cultureofpeace.org/impactofwar. 7. Pearn J. Children and war. J Paediatr Child Health. 2003;39(3):166-72. 8. Barbara JS. Impact of War on Children and Imperative to End War. Croat Med J.

    2006;47:891-4. 9. Pearn J. War zone paediatrics in Rwanda. J Paediatr Child Health. 1996;

    32(4):290-5. 10. Yule W, Dyregrov A, Raundalen M, Smith P. Children and war: the work of the

    Children and War Foundation. Eur J Psychotraumatol. 2013; 4. doi: 10.3402/ejpt.v4i0.18424. Epub 2013 Jan 15.

    11. Machel G. The impact of armed conflict on children: report of the expert of the secretary general of the United Nations. New York: United Nations; 1996. Available from: http://www.unicef.org/graca/a51-306_en.pdf, Accessed: October 21, 2006.

    12. US Fund forUNICEF. Landmines pose the greatest risk for children. Available from:http://www.unicefusa.org/site/apps/nl/content2.asp?c=duLRI8O0H&b=2 79482&ct=307827.

    13. Mann J et al. Bosnia: the war against public health. Medicine and Global Survival, 1994, 1:130146.

    14. Garfield RM, Frieden T, Vermund SH. Healthrelated outcomes of war in Nicaragua. American Journal of Public Health, 1987, 77:615618.

    http://www.ttb.org.tr/yeni_yayin/savas_cocuklar/3htmhttp://www.ttb.org.tr/yeni_yayin/savas_cocuklar/3htmhttp://www.cbrss.harvard.edu/programs/hsecurity/papers/civilwar.pdfhttp://cultureofpeace.org/impactofwarhttp://www.unicef.org/graca/a51-306_en.pdfhttp://www.unicefusa.org/site/apps/nl/content2.asp?c=duLRI8O0H&b=2http://www.unicefusa.org/site/apps/nl/content2.asp?c=duLRI8O0H&b=2

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 22

    15. Collective violence.

    www.who.int/violence_injury_prevention/violence/global_campaign/en/chap8. pdf.

    16. Derluyn I. Toward a new agenda for rehabilitation and reintegration processes for child soldiers. J Adolesc Health 2011; 49:34.

    17. Healing child soldiers. http://www.who.int/bulletin/volumes/87/5/09- 020509/en/

    18. Coalition to stop the use of child soldiers. Child soldiers global report 2004. Available from: http://www. eldis.org/static/DOC16469.htm.

    19. Yenibinyln Dnya ocuklar Saysal ocuk Uyar Raporu. 1999. http://www.cocukvakfi.org.tr/resource/pdf/Raporlar/4yenibinyilin_dunya_cocu klari_raporu.pdf.

    20. UNICEF has compiled the estimates from a diversity of sources. 21. United Nations Children's Fund, Children on the Front Line: The impact of

    apartheid, destabilization and warfare on children in southern and South Africa, UNICEF, New York, 1989 update, p. 25.

    22. Dodge CP. Health implications of war in Uganda and Sudan. Social Science and Medicine, 1990, 31:691698.

    23. (Children on the front line: the impact of apartheid, destabilization and warfare on children in southern and South Africa, 3rd ed. New York, NY, United Nations Childrens Fund, 1989).

    24. United Nations Children's Fund, 'Psychosocial programme', Emergency Operations in former Yugoslavia kit, UNICEF; reference to data collected in Sarajevo in June and July 1993.

    25. Machel Study 10-year Strategic Review. Children and Conflict in a Changing World. http://www.unicef.org/publications/files/Machel_Study_10_Year_Strategic_Revi ew_EN_030909.pdf.

    26. Children in war. http://www.unicef.org/sowc96/1cinwar.htm. 27. Southall D. Abbasi K. Protecting childeren from armed conflict. BMJ

    1998;316:1549-1550. 28. Armed conflict as a public health problem C J L Murray,G King,A D Lopez, N

    Tomijima, E G Krug. BMJ 2002;324:3469. 29. Risk Altndaki Dnya ocuklar Raporu. 2001.

    http://www.cocukvakfi.org.tr/resource/pdf/Raporlar/9Risk_Altindaki_Dunya_c ocuklari_Raporu.pdf.

    30. Shann F. Warfare and children. J Paediatr Child Health. 2010 May;46(5):217-21. 31. Depleted Mogadishu hospitals struggle to treat Somali war wounded.

    http://www.who.int/hac/crises/som/releases/12october2010/en/

    http://www.who.int/violence_injury_prevention/violence/global_campaign/en/chap8http://www.who.int/bulletin/volumes/87/5/09-http://www/http://www.cocukvakfi.org.tr/resource/pdf/Raporlar/4yenibinyilin_dunya_cocuhttp://www.cocukvakfi.org.tr/resource/pdf/Raporlar/4yenibinyilin_dunya_cocuhttp://www.unicef.org/publications/files/Machel_Study_10_Year_Strategic_Revihttp://www.unicef.org/publications/files/Machel_Study_10_Year_Strategic_Revihttp://www.unicef.org/sowc96/1cinwar.htmhttp://www.cocukvakfi.org.tr/resource/pdf/Raporlar/9Risk_Altindaki_Dunya_chttp://www.cocukvakfi.org.tr/resource/pdf/Raporlar/9Risk_Altindaki_Dunya_chttp://www.who.int/hac/crises/som/releases/12october2010/en/

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 23

    32. Iraq air raids hit mostly women and children, Kim Sengupta, 2009

    http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iraq-air-raids-hit- mostly-women-and-children-1669282.html.

    33. Iraqi deaths from violence 20032011 Analysis and overview from Iraq Body Count (IBC), 2012 http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/2011/

    34. Michael Haas. Children and Unlamented Victims of Bushs War Crimes. ICH. May 1, 2009. http://www.informationclearinghouse.info/article22529.htm.

    35. Dr. Souad N. Al- Azzawihttp://www.brussellstribunal.org/pdf/IraqiChildrenSuffering2010.pdf.

    36. http://www.iauiraq.org/documents/1375/imagesunitionsHumanHealthinIraq. pdf.

    37. Moving ahead to improve lives of Iraqis affected by landmines, 2011 http://www.uniraq.org/newsroom/getarticle.asp?ArticleID=1495.

    38. DahrJamail, Iraqi Hospitals Ailing under Occupation. World Tribunal on Iraq, Istanbul, Turkey, 2005. http://www.brusselstribunal.org/pdf/HealthcareUnderOccupationDahrJamail.p df.

    39. Al-Anbaki D, Meyer F, Edan A, Lippert H. The spectrum of war-like injuries in children and teenagers during a post-war wave of violence in Iraq. Zentralbl Chir 2008; 133(3): 306-9.

    40. National Counterterrorism Center: Annex of Statistical Information. http://www.state.gov/j/ct/rls/crt/2011/195555.htm.

    41. Effect of war on children. http://www.ppu.org.uk/chidren/children_effect_yugo.html.

    42. Barbara JS. Impact of War on Children and Imperative to End War. Croat Med J. 2006;47:891-4.

    43. Collier P, Elliott VL, Hegre H, Hoeffler A, Reynal-Querol M, Sambanis N. Breaking the conflict trap: civil war and development policy (A World Bank policy research report). Washington DC: World Bank and Oxford University Press; 2003.

    44. UNICEF-1996 Dnya ocuklarnn durumu. 45. McMullen JD, OCallaghan PS, Richards JA, et al. Screening for traumatic exposure

    and psychological distress among war-affected adolescents in postconflict northern Uganda. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol 2011; 46:110.

    46. Promotion and Protection of The Rights of Children. http://www.unicef.org/graca/a51-306_en.pdf.

    http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iraq-air-raids-hit-http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/2011/http://www.informationclearinghouse.info/article22529.htmhttp://www.brussellstribunal.org/pdf/IraqiChildrenSuffering2010.pdfhttp://www.iauiraq.org/documents/1375/imageshttp://www.uniraq.org/newsroom/getarticle.asp?ArticleID=1495http://www.brusselstribunal.org/pdf/HealthcareUnderOccupationDahrJamail.phttp://www.brusselstribunal.org/pdf/HealthcareUnderOccupationDahrJamail.phttp://www.state.gov/j/ct/rls/crt/2011/195555.htmhttp://www.ppu.org.uk/chidren/children_effect_yugo.htmlhttp://www.unicef.org/graca/a51-306_en.pdf

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 24

    SAVA OCUK HASTALIK Dr. A. Ferdane OUZNCL Frat niversitesi Tp Fakltesi Halk Sal Anabilim Dal

    Sava, insan eliyle meydana gelen felaketlerin balcasdr.

    Savalar, etkileri ocuklarda daha belirgin olmak zere, yaralanmalara, bulac hastalklarn ve malntrisyonun artmasna, lmlere ve salk hizmetlerinin aksamasna yol aan bir toplum sal sorunudur (1).

    Savalar sonucu sadece lmler sz konusu olmamakta, ayrca ocuklarda kalc sakatlklara da neden olmaktadr. ocuklarn ou tbbi bakmdan yoksun, yalnz yaamakta veya mlteci kamplarnda tutulmaktadr (2).

    Yaplan aratrmalara gre sava koullar ve beraberinde getirdii zorluklar zellikle ocuklar zerinde byk etki brakmaktadr. Baheehir niversitesi ve New York niversitesi ibirlii ile gerekletirilen Suriyeli Mlteci ocuklar ve Aileler aratrmas ile kamplarda yaayan Suriyeli mltecilerin %60nn ocuklardan olutuu saptanmtr. Gaziantep slahiyede yer alan mlteci kampnda 314 ocuk zerinde yaplan aratrmann sonularna gre, ocuklarn %35i travma sonras stres bozukluu yaarken, %49unun ise depresyonda olduu grlmtr (3).

    Savalarda ocuk salnn korunmas iin gerekli koullar olan beslenme, su gvenlii, sanitasyon, konut, salk hizmetlerine eriim karlanamamaktadr. Nfus hareketi ile hastalk etkenlerine kar baklk kayb olmaktadr. Savalarda alama programlarnda meydana gelen aksamalar ocuk lmlerindeki arta neden olur. Mlteci ocuklar yetersiz beslenme ve bulac hastalklar dolays nedeniyle yaamlarn yitirmektedir. (4).

    Savalar sonucu meydana gelen gler, hem bulac hastalk ykn artrmakta hem de yeni patojenlere kar alanmam poplasyonlar ortaya karmaktadr. Son on ylda savaa bal lmlerin %90'a varan sivil olduu tahmin edilmektedir (5).

    Yemende devam eden atmalar yznden lkenin salk sistemi ykma uram ve nlenebilir birok hastalk milyonlarca ocuu tehdit etmitir. Alarn souk zincirle korunmas iin gerekli donanm, elektrik savala birlikte kesintiye uram ve datm iin gerekli yakta ulamak zorlamtr. Burada zc olan Dr. Peter Salamann (Orta Dou ve Kuzey Afrika iin UNICEF Blge

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 25

    Direktr) dedii gibi Trajik sonu ocuklarn, nlenebilir hastalklar olan, kzamk ve pnmoni gibi hastalklardan hayatlarn kaybetmi olmasdr (6).

    UNICEFin hazrlam olduu raporda dnya genelindeki atma, i sava ve salgnlardan etkilenen ocuk saysn 230 milyon olduu belirtilmitir. 2014de Gney Sudan, Orta Afrika Cumhuriyeti, Filistin, Irak, Suriye ve Ukraynadaki says 15 milyona dayanan ocuk, atmalar dolaysyla evlerini terk etmi veya mlteci olarak g etmek zorunda kalmtr. Raporda sadece Irakta en az 700 ocuun sakat kald, ldrld hatta idam edildii belirtilmitir (7).

    Savalar, etnik temizlik durumlarnda meydana gelen olaylar, ve mlteci hayat tecavzler sonucu HIV/AIDS ve dier cinsel yolla bulaan hastalklar, psikolojik etkiler ve kalc fiziksel etkiler gibi sorunlar ortaya karmaktadr (4). Cinsel iddet, istismar ve smr, atmalar srasnda grld gibi sonrasnda da zellikle kz ocuklar tehdit etmektedir (8). Tahminlere gre Sierra Leonede tecavzlerden sonra hayatta kalan kzlarn %70-90nnda cinsel yolla geen hastalklar tespit edilmitir. atmalar sonucu ortaya kan alk ve yoksulluk da beraberinde ocuklarn fuhua srklenmelerine sebep olmaktadr (9).

    Kimyasal veya radyoaktif silahlar da gelecek nesillere zarar verebilmektedir. Atom bombasndan kurtulan ocuklar zerindeki radyasyonun genetik etkilerinin kant yoksun olsa da, takip almalar ile maruz kalan kiilerde ciddi renme gl ve mikrosefali gibi kantlar elde edilmitir. Vaka-kontrol almalar ran'da hardal gazna ve Irak'ta mineral kontaminasyon (zellikle uranyum) maruz ocuklardan ileride doacak ocuklarnn doutan anormallikler ile ilikili olduunu dndrmektedir (5).

    Savalarda hastaneler ve salk merkezleri imha edilmektedir. Salk personeli kasten ldrlm ya da zorunlu olarak g etmitir. ocuklar ishal, stma ve kolera gibi hastalklara kar savunmasz bir durumda kalmaktadr. Tedavi basit ve ucuz olmasna ramen savalardan dolay milyonlarca ocuk bunun eksiklii ile hayatn kaybetmektedir (10).

    Tarm alanlarnn maynlarla kaplanmas nedeniyle tarm rnlerinde ktlk yaanmaktadr. Dnyada 70'ten fazla lkede 60 milyondan fazla mayn vardr. Karmak olaan d durum kurbanlarna yaplan yardm, tam anlamyla kakla besleme (hand to mouth) eklindedir. nk, geimini salad topraklardan ve yaad evinden uzakta yeni bir yaam kurmak, bir yandan da sava ya da atmann etkilerinden kurtulmak kendi bana baarlamaz (11).

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 26

    Bu durumda da beslenme sorunlar daha artmaktadr. Yetersiz beslenmenin byyen bir tehdit olduundan bahseden UNICEF

    tahminlerine gre, durum devam ederse be yan altndaki yarm milyondan fazla ocuk gelecek 12 aylk dnemde iddetli ve akut malntrisyon gelime riski altnda olacaktr (6).

    KAYNAKLAR

    1. Southall D. Abbasi K. Protecting childeren from armed conflict BMJ; 1998; 316:1549-1550 2. https://www.frmtr.com/genel/485837-savas-ve-cocuk.html 21.07.2016 3. http://content.bahcesehir.edu.tr/public/files/files/BAUSuriye_23_11_2012.pdf 22.07.2016 4. Joanna Santa Barbara. Impact of War on Children and Imperative to End War. Croat Med J.

    2006 Dec; 47(6): 891894. 5. Devakumar D. Birch M. Osrin D. Sondorp E. Wells JCK. The intergenerational effects of war

    on the health of children Arch Dis Child 2014; 99:A126 6. http://www.unicef.org/media/media_82439.html 24.07.2016 7. https://www.unicefturk.org/i/file/UNICEF_Annual_Report_2014_Web_07June15.pdf

    22.08.2016 8. http://www.unicef.org/turkey/dcd05/_dcd05c3a.html 20.11.2013 9. http://www.unicef.org/turkey/pdf/_dcd05c3.pdf 28.07.2016 10. http://www.warchild.org.uk/issues/effects-war-children 22.11.2013 11. Vatansever K. Vatansever M. Olaan d durumlarn epidemiyolojik zellikleri. Toplum ve

    Hekim. 2001; (16) 4:256-8

    https://www.frmtr.com/genel/485837-savas-ve-cocuk.htmlhttp://www.unicef.org/media/media_82439.htmlhttps://www.unicefturk.org/i/file/UNICEF_Annual_Report_2014_Web_07June15.pdf%2010.11.2014https://www.unicefturk.org/i/file/UNICEF_Annual_Report_2014_Web_07June15.pdf%2010.11.2014http://www.unicef.org/turkey/dcd05/_dcd05c3a.htmlhttp://www.unicef.org/turkey/pdf/_dcd05c3.pdfhttp://www.warchild.org.uk/issues/effects-war-children%2022.11.2013

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 27

    SAVAIN OCUKLAR ZERNDEK PSKOLOJK, SOSYAL VE KLTREL ETKLER Dr. Neriman AYDIN Gaziantep niversitesi Tp Fakltesi Halk Sal Anabilim Dal

    Fotoraf: Baak Balkan

    Dnyada milyonlarca ocuk ve gen silahl atmalardan etkilenmi ve etkilenmektedir. Silahl atmalar sivil halk iin her geen gn daha byk tehdit oluturmaktadr. Dolaysyla ocuklar savalardan giderek daha artan biimde etkilenmektedir. Machel raporuna gre, dnya yaayan kii saysnn yaklak altda biri olan 1 milyardan fazla ocuk, silahl atma olan blgelerde yaamaktadr. Yaklak 2 milyon ocuun silahl atmalarda ld, katndan fazlasnn da ciddi olarak yaraland ya da kalc olarak engelli hale geldii kestirilmektedir. Onsekiz milyon ocuk yerinden edilmitir. Her yl dnyada 300 000 civarnda ocuk, asker olmaktadr (1).

    Dorudan ya da dolayl olarak, silahl atmalardan ilk etkilenenler her zaman ocuklardr. ocuklar hibir zaman savan balatan olmamalarna ramen en lmcl etkilerini de onlar yaarlar. Dierkt lm, yaralanma gibi

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 28

    etkiler olmasa da, ebeveynelerini, akrabalarn, sevdiklerini kaybetme, fiziksel iddet grme, cinsel ya da fiziksel istrismara maruz kalma, g ve yerinden olma, sosyal destekten yoksun kalma gibi olumsuzluklar ocuklar psikolojik ve psikososyal ynden ok olumsuz etkilemektedir (1-4). Aslnda savata tek bir travmatik olay yoktur. Silahl atmalar, evleri yok eder, aileleri ayrr, topluluklar paralar, insanlar arasnda gveni krar ve salk ve eitim hizmetlerini bozar; ocuklarn yaamlarnn temeli zarar grr. Savalar nedeniyle gda, su, barnma, salk gereksinimleri gibi temel gereksinimlerine ulaamayan milyonlarca ocuk alk ve yoksulluk ierisinde yaam mcadelesi vermek zorunda kalmaktadr. Silahl atma ortamlar, iddete maruz kalma, artan yoksulluk ve salk bakm, eitim, barnma, su ve sanitasyon gibi temel hizmetlere eriim eksiklii nedenleriyle ruh sal ve psikososyal refah iin dier risk faktrleridir. Ayrca, byle durumlarda hayatta olsalar bile ebeveynler ocuklar iin yeterince zaman ayramayabilirler (5,6).

    Savan getirdii ykm ocuklar eitim ve salk alanndaki temel hizmetlerden yoksun brakmaktadr. Okullarn da iddet ann iine ekilmesi ou kez trajik sonulara yol aabilmektedir. ocuun eitimi, retmen yokluu ya da maynlarn ve dier patlayclarn gvenliklerini tehdit etmesi yznden kesintiye urayabilir. Ayrca okullar da silahl atmalarn hedefi haline gelebilir. Sava srasnda okullar ve oyun alanlar hasar grm ya da silahl gruplar tarafndan alnm olabilir. Bazen, savatan zarar gren alanlarda eitim frsatlar olduunda bile, ebeveynler ocuklarn okula gndermek konusunda isteksiz olabilir. Onlar okula giderken, gelirken ya da derslerde ocuklarn gvende olmayacandan korkuyor olabilir (2,5,7).

    Gemite, silahl atma srasnda ocuklarn ncelikle fiziksel gvenliklerine odaklanlmtr. Oysa ocuun, kayb, kederi ve korkuyu da yaad dikkate alndnda psiko-sosyal destein de en az o kadar nemli olduu grlmektedir. Hayatlarnda ebeveynleri veya dier nemli yetikinleri savunmasz olarak grmek, ebeveynlerinin ikence grmesine, ldrlmesine ya da tecavze uramasna tank olmak ocuklarn gvenine ciddi olarak zarar verebilir (5).

    Sava travmas yaayan ocuklarda zellikle uyku bozukluklar (rnein, kabuslar, uykusuzluk, gece uyanmalar), depresyon ve psikosomatik belirtiler (rnein, ba ars, mide ars) grlebilir. ocuklar oynamay ve glmeyi kesebilir, itahn kaybedebilir ya da etrafyla iletiimi kesebilir. Okulda

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 29

    konsantrasyon sorunu ekebilir, anksiyz ve depresif olabilir, gelecek konusunda umutsuzluk hissedebilir ya da agresif tavrlar gelitirebilir. Srekli iddete maruz kalm ocuklarda bakalarna gven kaybn da ieren nemli inan ve tutum deiiklikleri olabilir. atmalar aylar hatta yllarca srerken, ekonomik ve sosyal koullar zarar grr, eitim olanaklar ok snrl olabilir ve hatta tamamen ortadan kalkabilir (5).

    iddete maruz kalan ocuklarn daha sonraki yaamlarnda uyuturucu kullanma, erken/riskli cinsel ilikiye girme, ar kayg duyma, depresyon geirme, alma yaamlarnda baarszla urama ve bellek bozukluklarn gsterme gibi olumsuzluklarla karlama ve saldrgan davranlar iine girme eilimleri de dier ocuklara gre daha fazla olmaktadr. Bylece iddetin insani ve toplumsal maliyeti bir kuaktan dierine aktarlm olmaktadr (8).

    ocuklukta yaanan, savata ebeveyn kaybnn gen yetikinlikteki etkilerini aratran baz almalar, ocukluk ve ergenlik dneminde yaanan dier savala ilgili olaylarn yannda babann ldrlmesinin gen yetikinlik dneminde yaanan eitli ruh sal problemleri ile ilikili olduunu ya da savala ilgili travmatik deneyimlerin etkilerini derinletirebildiini gstermitir. Benzer ekilde, Dr Nexhmedin Morina ve Dr Ulrike von Lersner in 2009 ylnda yapt savata yetim kalan ocuklar ve genler arasnda psikolojik skntlar almas ocukluk ya da ergenlik dneminde sava nedeniyle yetim kalma ile gen yetikinlikte depresyon, anksiyete bozukluklar, ve dier psikolojik skntlar yaama arasnda yksek bir olaslkla iliki olduunu gstermitir (9,10).

    Travmatik olaylar yetikin ve ocuklarda ok ac verici sonulara ve Travma Sonras Stres Bozukluu (TSSB)na yol aabilir. Baz ocuklarda savata ok stresli, yaam tehdit eden olaylar yaadktan sonra TSSB gelitii kabul edilmektedir (3,11). TSSB, savan at yaralarn en uzun olanlarndan biridir. Savalarn neden olduu gler, paralanm aile yaplar ve sonrasndaki dzensiz yaantlar TSSB belirtilerinin sosyal destekle azaltlmasn zorlatrmaktadr (12). Sava deneyimi yaayan 3000 ocuk ile yaplan bir almada ocuklarn birden ok travma yaadklar saptanm ve yksek dzeyde posttravmatik stres yaadklar gsterilmitir. Sava nedeniyle mltecilerde de benzer lekle yksek oranda depresyon ve posttravmatik stres saptanmtr. Nairobi'de devlet okullarnda yaplan bir baka almada da savala ilgili iddete maruz kalanlarn ounda TSSB tespit edilmitir (13).

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 30

    ocuk ve aile ile ilgili daha nce belgelenmi risk faktrleri gen ya, kadn cinsiyet ve ebeveynde TSSB olmas bulunmaktadr. Ebeveynde TSSB olmasnn etkileri bakclara bamll nispeten byk olduundan bebek ve okul ncesi ocuklarda daha belirgin olabilir (11).

    Dyregrov ve arkadalarnn da belirttiine gre yaplan almalarda savata ve savatan zarar grm lkelerden gelen ocuk mlteciler arasnda ocukluk TSSB insidans maruz kalma ve sava trne bal olarak % 25 ile % 70 arasnda deimektedir (14).

    Olayn yeniden yaanyormu hissi ve olayla ilgili olumsuz yaantlarn bellekte canlanmas sk grlen durumlardr. Dikkatn younlamasnda glkler, uyku bozukluklar, itahta azalma ve nedeni belli olmayan fixziksel ikyetler de ocuklarda grlebilir.

    Erken ocukluk dneminde iddete tank olunmas veya maruz kalnmas, olgunlama srecindeki beyni etkileyebilmekte, ayrca herhangi bir yasta uzun sreli olarak iddete tank olma ve maruz kalma salk asndan kalc sonulara yol aabilmektedir (8).

    atma sonucu olarak, ocuk ve genler kendilerine, dier insanlara ve gelecee olan gvenlerini kaybedebilir. Genellikle endieli, depresif ve iine kapank ya da isyankar ve saldrgan olur(7).

    Travmatik strese maruz kalan ocuklarn stres reaksiyonlar geni bir yelpazede grlr. Bunlar ya ve cinsiyete gre bir dereceye kadar deiir. Kk ocuklarda daha ak saldrganlk ve ykclk izlenir ve davransal yeniden canlandrmalar yan sra travmatik olay hakknda tekrarlayan oyunlar oynama, izimler yapma grlr. Okul ncesi ocuklarn yaam koullarndaki deiimlere uyum salamalar daha gtr (14). Kk ocuklar, duygusal ve fizyolojik bir gelime dneminde ve snrl baa kma becerilerine sahip olduklar, ve birincil bakclarna kuvvetle bal olduklarndan travma sonras olumsuz psikolojik sonular iin daha fazla risk altndadr. ocuklar ayn zamanda travmatik olaylara tepki olarak somatik belirtiler olan enrezis ve parmak emme gibi regresif davranlar gsterebilir (11). Okul ncesi dnemdeki ocuklarda ayrca barsak kontrolnn kayb, fiziksel bir nedeni olmayan ac ve arlar, daha az ya da daha fazla hareketlilik ve seslere kar ar duyarllk gibi bedensel tepkiler de gzlenebilir (4).

    Bu ya grubu iin reaksiyonlar ebeveyn reaksiyonlar ile de ilgilidir. Eer ebeveynler sakin bir ekilde cevap verirse, ocuk korumal ve gvenli hisseder.

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 31

    Bu etkiler, Dyregrov ve Yuleun tahminine gre iki nedene baldr: Ebeveynlerinin tepkilerini modelleme (sosyal etki) ve kaltsallk (genetik etki) (14).

    Okul andaki ocuklarda grlebilen dikkati younlatrmakla ilgili sorunlar okul baarsnn dmesine, okula gitme isteinin azalmasna ve bunlarla birlikte renme ve davran bozukluklarna yol aabilir.ocuk iine kapanabilir, kendini sosyal ilikilerden geri ekebilir. Ayrca, edilgen ya da saldrgan davranlar gstermesi sebebiyle arkada ilikilerinin bozulabilir, bu da ocukta sosyal yaltlmlk duygusu yaratabilir (4).

    8 ila 10 yan zerinde, ocuk tepkileri yetikinlerin tepkilerine daha benzerdir. Okul a ocuklar, durumu daha iyi anlayabilir, travmatik olaylarn uzun vadeli sonularn daha iyi grebilir ve olayda kendi roln daha iyi yanstabilir (14).

    ocuklarn tepkileriyle ilgili cinsiyet farkllklar da tespit edilmitir; TSSB tans kzlarda daha fazla konurken davran deiiklikleri eklindeki belirtiler daha yksek oranda erkeklerde grlr (14).

    Ergenler, yaadklar kayglardan kurtulmak amacyla oyun ve fanteziler yerine, kendilerine zarar verici bir takm davranlara ynelebilirler; daha saldrgan ve asi olabilirler. Gen erkekler genellikle etelere katlma, alkol kullanma ve kk sular ilemek gibi yksek antisosyal davran gsterebilirler. Anksiyz ve depresif olabilir, gelecek konusunda umutsuzluk hissedebilirler. Ayrca, kk ocuklardan farkl olarak olaylar arasnda soyut neden-sonu ilikileri kurabilseler bile ergenler de sululuk ve utan duygularn youn olarak yaayabilirler. Savata yaadklar travma nedeniyle yaanan olaylardan kendilerini sorumlu tutabilir, nlemeleri gerektiini dnerek vicdan azab ve sululuk duyabilirler. Ergenlerde travmann daha sosyal yansmalar olarak uzun vadeli bak alarnda ou zaman ksalm gelecek duygusu, gelecee ynelik karamsar bak alar gelitirdikleri gzlenebilir. Bunun yannda savan yaratt travmann ahlaki bir etkisi olarak ocuklar, otorite figrleri tarafndan sergilenen iddet eylemlerinin ahlaki olarak kabul edilebilir olduunu dnmeye balayabilirler (4-6,14).

    Ya ne olursa olsun, fiziksel ve cinsel istismar maduru, sava veya taciz gibi kronik ve tekrarlayan strese maruz kalan ocuklarda kiilik deiiklikleri, eitli kendine zarar verme ve intihar davranlar, depresyon ya da dier psikiyatrik bozukluklar geliebilir. Bu geliim yllarnda travmaya maruz kalma

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 32

    merkezi sinir sistemi olgunlamasn ve nroendokrin sistemleri etkileyebilir (14). Mevcut kantlar travmatik stres tepkilerinin kltrler arasnda farkl olduunu dndrmektedir (9). Savan tehlikelerinden kamak iin ocuklar ve aileleri evlerini terk ederek kendi lkelerinde ya da dier lkelerde daha gvenli yerlere tayabilir. Yer deiikliinin ocuk refah zerinde olumsuz bir etkiye sahip olduu, anneleri ile birlikte yer deitiren Hrvat ocuklarn, konsantrasyon glkleri gibi fiziksel, davransal ve duygusal belirtilerinde art olduu bulunmutur (15).

    iddet tehdidi, ok sayda insan mlteci durumuna drmekte, kendi lkelerinden baka yerlere kamak zorunda brakmaktadr. Silahl atma srasnda ok sayda ocuk ve gen mlteci kamplarnda gnlk aktiviteden yoksun, dzensiz bir yaam srmektedir. atmalarn bazen yllar hatta on yllar srmesi baz ocuklarn tm ocukluklarn kamplarda geirmesine neden olabilmektedir. ocuklar, ar kalabalk, sanitasyonu yetersiz, eitsiz, adaletsiz bir ortamda yetimekte, btn bunlar durumu ocuklar iin daha da tehlikeli klmaktadr (2).

    Savalar ulusal btelerden ok fazla gereksiz harcamaya yol aarak, kalknmay engelleyip yoksulluu derinletirmekte, ailleri pek ok olanaktan yoksun brakmakta, sosyal eitsizlikleri daha da arttrmaktadr. Kt kaynaklar iin amansz mcadele atmaya yol amakta, atma ise yoksulluu daha da derinletirmektedir. Sava genel olarak ekonomik ve sosyal gelimeyi ok uzun sreler sekteye uratmaktadr (2).

    atma sonras ortam da psikopatolojik bozukluun seyrini belirlemede nemlidir. Savatan etkilenen ocuklar ve zellikle eski ocuk askerler, ekonomik gvensizlik iinde ve kiileraras ilikilerde sknt ile kar karyadr (16).

    Savalar insanla geride braklan binlerce l ve yaraldan, ekonomik kayplardan, yok edilen tarihsel ve kltrel zenginliklerden daha fazla zarar vermektedir (12). Savan ocuklar zerindeki etkisi pek ok aratrma ile ortaya konmu olsa da dnyann pek ok yerinde ocuklar sava srasnda ve sonrasnda nemli bir travmaya maruz kalmaya devam etmektedir.

    Salkl bir aile ortamnda bymek her ocuun temel haklar arasndadr. Oysa dnyann pek ok yerinde ocuklar savalar nedeniyle bu haktan mahrum yaamaktadr. ocuk ve genlerin potansiyellerini tam olarak

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 33

    gelitirmeleri iin salkl bir ortamda bymeleri ok nemlidir. ocuklar, oynamal ve elenerek renmeli ve gelimelidir. Bir tek ocuun bile savan bir paras olmamas iin yetikinlere byk devler dmektedir. KAYNAKLAR

    1. http://www.childrenandwar.org/resources/. Eriim tarihi: 16.7.2013 2. Dnya ocuklarnn Durumu 2005 Raporu.

    http://www.unicef.org/turkey/pdf/_dcd05.pdf Eriim tarihi: 24.7.2013 3. Yule W, Dyregrov A, Raundalen M and Smith P. Children and war: the work of the

    Children and War Foundation. European Journal of Psychotraumatology 2013. 4. Erden G, Grdil G. Sava Yaantlarnn Ardndan ocuk ve Ergenlerde Gzlenen Travma

    Tepkileri ve Psiko-Sosyal Yardm nerileri. Trk Psikoloji Yazlar, Aralk 2009, 12 (24), 1-13

    5. The Impact Of Armed Conflict On Child Development. http://www.un.org/rights/impact.htm#promoting Eriim tarihi: 18.7.2013

    6. World Bank. Mental health and conflicts: conceptual framework and approaches. Washington: World Bank; 2005.

    7. http://www.warchildholland.org/effects-war-children Eriim tarihi: 23.7.2013 8. http://www.unicef.org.tr/tr/content/detail/136/8-risks-and-child-protection-2.html

    Eriim tarihi: 16.7.2013 9. http://www.childrenandwar.org/gaza/kosovo/ Eriim tarihi: 16.7.2013 10. Nexhmedin Morina, Ulrike von Lersner, Holly G. Prigerson. War and Bereavement:

    Consequences for Mental and Physical Distress. PLoS ONE, July 2011, Volume 6, Issue 7. 11. Vered Kaufman-Shriqui RD, Werbeloff N, Faroy M at al. Posttraumatc Stress Dsorder

    Among Preschoolers Exposed To Ongong Mssle Attacks In The Gaza War. Depression And Anxiety 30:425431 2013

    12. rakolu OC: Uzun Sren Bir Sava: Travma Sonras Stres Bozukluu. P I V O L K A, Sava zel Says, Nisan 2003, Sayfa:20

    13. http://www.childrenandwar.org/gaza/nairobi-public-school-based-trauma-healing-peace-building-and-reconciliation/ Eriim tarihi: 18.7.2013

    14. Dyregrov A, Yule W. A Review of PTSD in Children. Child and Adolescent Mental Health Volume 11, No. 4, 2006, pp. 176184

    15. Yohani S. Applying the ADAPT Psychosocial Model to War-Affected Children and Adolescents. SAGE Open July-September 2015: 118

    16. Theresa S. Betancourt, Elizabeth A. Newnham, Ryan McBain and Robert T. Brennan. Post-traumatic stress symptoms among former child soldiers in Sierra Leone: follow-up study. The British Journal of Psychiatry, 17. doi: 10.1192/bjp.bp.112.113514

    http://www.childrenandwar.org/resources/http://www.unicef.org/turkey/pdf/_dcd05.pdfhttp://www.un.org/rights/impact.htm%23promotinghttp://www.warchildholland.org/effects-war-childrenhttp://www.unicef.org.tr/tr/content/detail/136/8-risks-and-child-protection-2.htmlhttp://www.childrenandwar.org/gaza/kosovo/http://www.childrenandwar.org/gaza/nairobi-public-school-based-trauma-healing-peace-building-and-reconciliation/http://www.childrenandwar.org/gaza/nairobi-public-school-based-trauma-healing-peace-building-and-reconciliation/

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 34

    OCUK ASKERLER HAKKINDA ON BR GEREK eviri: Dr. Burcu TOKU Trakya niversitesi Tp Fakltesi Halk Sal Anabilim Dal

    1. ocuk askerler devlet gleri ya da silahl gruplar tarafndan silah

    altna alnan 18 ya altndaki kiilerdir. Asker, a, intihar bombacs, canl kalkan, ulak, ajan olarak ve cinsel amalarla kullanlrlar.

    2. Son 13 ylda, ocuk askerlerin kullanm dnyann her yerinde ve tm silahl atmalarda yaygnlamtr. Her ne kadar kesin bir rakam vermek g olsa da, on binlerce ocuk asker illegal olarak silahl atmalarda hizmet etmektedir ve bu rakam her geen gn artmaktadr.

    3. Baz ocuklar hizmet etmeye zorlandklarnda 10 yan altndaydlar. 4. lkelerin te ikisi zorla ocuk askerlii engellemek iin 16 ve 17

    yanda gnll asker olmay yasaklad gibi 18 ya altnda orduya kayt olmann yasaklanmasn da onaylamtr.

    5. Yoksul, ailesinden ayr olan, eitim olana bulamayan ya da atma blgelerinde yaayan ocuklarn zorla silahaltna alnma olasl daha yksektir.

    6. Zorla silahaltna alnmayp gnll asker olan ocuklar, sosyal bir bask hissettikleri ve gnll olmann onlara gelir, yiyecek ve

    ''8 yandaki zgr Suriye Ordusunda asker ocuk ok etti!'' bal

    ile yaynlanan video grntsnde Suriyeli Ahmet iki SO militannn arasnda byk bir insan edasyla yakt sigarasndan bir nefes ekerek anne ve babasna ne olduunu anlatyor. Kck bedeninde tayamad silahyla sokaklarda koturuyor at yapyor, tekbir getirerek bomba frlatyor. Byklerin dnyasnda byklerin istedii ekilde oyun oynuyor. Bu oyunda bir kiinin vurulmasna, ldrlmesine olaan bakan bir dnyas oluyor.

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 35

    gvenlik salamas gerekesiyle silahl gruplara katlmak istemektedir.

    7. Son iki ylda, 20 lke hkmet glerinde, hkmete bal alan silahl glerde ve hkmet d silahl gruplarda ocuk askerler bulunduunu bildirmilerdir. 40 lke halen 18 yan altndakileri silahaltna almama kuraln uygulamaktadr.

    8. ocuk askerlerin %10 ila 30unu sava ve dier amalar iin kullanlan kz ocuklar oluturmaktadr. Bu ocuklar zellikle cinsel iddete daha fazla maruz kalmaktadr.

    9. u lkeler 2011den bu yana ocuk askerleri kullandklarn bildirmilerdir: Afganistan, Kolombiya, Hindistan, Irak, Libya, Mali, Pakistan, Tayland, Sudan, Suriye, Yemen , vd.

    10. ocuk askerlerin silahaltna alnmasnn durdurulmas ile ilgili bir hkmet anlamas olmasna ramen ad Blgesinde 2007de 18 yan altnda 7 000 ila 10 000 ocuk atmalarda hizmet etmitir.

    11. ocuklarn silahaltna alnmas pek ok insan haklar yasasnn ihlalidir. ocuk askerlerin adam ldrmesine daha hogr ile baklmaktadr. la etkisi ve zorlayc tehditler olmadan adam ldren ocuklar uluslararas ocuk adalet yasalarnn korumas altnda yarglanmaldr.

    Kaynak:http://www.dosomething.org/tipsandtools/11-facts-about-child-soldiers Eriim tarihi: 30.11.2013.

    http://www.dosomething.org/tipsandtools/11-facts-about-child-soldiershttp://www.dosomething.org/tipsandtools/11-facts-about-child-soldiers

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 36

    IRAK SAVAININ OCUK HAKLARI ZERNE ETKLER (Birlemi Milletler Irak Yardm Misyonu Raporundan zetlenmitir- 28.10.2013) Dr. Burcu TOKU Trakya niversitesi Tp Fakltesi Halk Sal Anabilim Dal

    Irak savanda len ve yaralanan ocuk says azalmasna karn, uluslararas toplumlar Iraktaki blgesel savan ocuk haklarn direk ve indirek olarak ihlaline dikkat ekmektedir.

    ocuklar terrist rgtlerinin kskacndadr

    Birlemi Milletler Irak Yardm Misyonu Irakta atan silahl gruplarn iinde bulunan ocuklarn durumu ile ilgili uyarlarda bulundu. Terrist rgtlerce savunma kapasitelerini artrmak adna silahaltna alnan ocuklar, ayn zamanda silahl atmalarn olas ikincil kurbanlar da olmaktadr. Bu yzleme ocuklar fiziksel ve ahlaki olarak etkilemektedir. Nitekim, Irakl psikiyatristlerin aratrmalarna gre, savan iinde bulunan ocuklarn yarya yakn iddetli travmalar yznden pek ok salk sorunlar yaamaktadr.

    Endie verici bir rapor; Irakta ocuk tutuklamalar

    Birlemi Milletler Irak Yardm Misyonu 2012 Raporu Irak ceza ve hapishane sisteminde ocuklar iin artc bir davrann da altn izmekte ve ceza sisteminde ocuklarn hapishanelerine bir alternatifin olmay, ceza sisteminde ocuklara zel, onlarn uyumunu ve eitimini salayacak bir altyap ve erevenin olmamasyla daha da ktletiini bildirmektedir. Birlemi Milletler Irak Yardm Misyonu tutuklu ocuklarn istismar ile ilgili bir grup olguya (ikence, ar kalabalk

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 37

    yaam, hukuki olarak savunulmama vb. gibi) tanklk ettiini de bildirmektedir.

    Savan ocuklar iin byyen vatanszlk riski

    Zoraki evlilikler sonucu doan ocuklarn says 2003ten bu yana belirgin ekilde artmtr. Bu ocuklar sivil bir kimlikten mahrum olduklar gibi eitim, salk bakm gibi sosyal birtakm haklardan da yararlanamamaktadr. Bu durum tecavz sonras doan ocuklar, orada bulunan askerler ve isyanclarla Irakl kadnlarn birlikteliinden olan ocuklar iin de geerlidir. Sosyal bir bakla ykc olan bu durumda 400 ila 2000 ocuun bulunduu kestirilmektedir. Bu ocuklar direk ayrmclk ve damgalama kurbanlar olacaklardr. ocuklar bu kalc iddet iklimi, gebeliklerdeki art ile retken zemin ve aile ii iddetin yeniden art derinden etkilemektedir. atmalar nedeniyle kanlmaz olarak oluan sosyal yoksulluk zellikle ocuklar etkilemekte ve temel haklarnn snrlanmasna katkda bulunmaktadr. atmalarda len ocuklarn relatif olarak azalmasna karn, BM imdi atmalarn sekonder sonularna ve uzun dnem etkilerine dikkat ekmektedir.

    Kaynaklar: 1. http://www.humanium.org/en/childrens-rights-iraqi-war Eriim Tarihi 27.11.2013 2. http://www.ohchr.org/Documents/Countries/IQ/HRO_July-December2012Report.pdf Eriim Tarihi

    http://www.humanium.org/en/childrens-rights-iraqi-warhttp://www.ohchr.org/Documents/Countries/IQ/HRO_July-December2012Report.pdf

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 38

    TIP SAVAI NLEMEYE KATKIDA BULUNABLR M? Barbara, Joanna S. Can Medicine Contribute to Preventing War? Croatan Medcal Journal 45(6):783-785,2004

    eviri: Dr. Ceren ARKANT Trakya niversitesi Tp Fakltesi Halk Sal Anabilim Dal

    Alt yl nce, BMJ (British Medical Journal)de yaynlanm olan bir makalede u soru gndeme getirildi: Tp Sava nleyebilir mi? [1]. Bu soru, elbette provokatif olma niteliindeydi ve aadaki makale bu soruya cevap niteliindedir.

    Savalarn Doas

    n fikir sahibi olabilmek adna, etki eden faktrleri analiz etmemiz gerekir. ncelikle, savan genel tanmn yapmak yararl olabilir: ki grup arasnda ortaya kan, en az 1000 kiinin lmyle sonulanan, organize olmu iddet olarak tanmlanabilir. Bir doktorun sava tanm ise, daha ok, sakatlama-ldrme-hastalk vb hallerin iki veya daha ok grup tarafndan politik amalar iin maksatl kullanm eklinde yaplabilir. imdiki ve yakn zamandaki savalar, iki byk kategoriye ayrlabilir:

    1- BM (Birlemi Milletler) tarafndan; kaynaklar ve blgesel gc gvence altna almak iin ya da zararn rvann almak iin yaplanlar,

    2- Sebepleri toprak, doal kaynak, aidiyet mevzular ve devlet politikasndaki deiiklikler olmak zere kan i savalar.

    Savaa sebep olan esas sebepleri kindarlk ve agzlln bir kombinasyonu olarak dnmek veya zlk haklarnn korunmas olarak ele almak mmkn olabilir. Yine de, pek ok kindarlk ve agzlln savala sonulanmadn biliyoruz. Esas ele almamz gereken, savaa neden olan faktrlerden hangisinin liderler iin geni skalada politik iddetle sonulanan bir frsata dnp baarya ulatdr.

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 39

    Sava 1: Yakn tarihli rnekler, Afganistan ve Iraktaki savalar olup, imdiki zamanda ran ile Kuzey Koreye kar sava gndemdedir. Temel konular; ticari kazanlarn kontrol, etkinliin (nfuzun) geniletilmesi, rakiplerin elenmesi ve dier lkelere hak ettikleri cezann verilmesi olarak sralanabilir. Nkleer silahlar, ekonomik stnlk, lkeler aras ortaklk, kltrel basknlk, iddete askeri zmler, dier kltr ve rklar hor grme gibi nedenler frsat bilinmektedir. Sava 2: Afrikada toplanm olan yaklak dzine kadar kltr, kimse nedenini bilmese de 1990dan beri azalmaktadr. Yakn zamanda Dnya Bankas tarafndan yaplm olan bir aratrma ile i savan etkileri ve sonular ortaya konmutur [2]. savalar, daha ok gelir dzeyi dk olan lkelerde meydana gelmekte, ve gelimeyi engellemektedir. Ani lmler, yaralanmalar ve hastalklar, askerlerden ok sivillerin lmesine neden olmaktadr. Pek ok sava insanlarn kendi lkelerinden ayrlarak komu lkelere gne yol amaktadr. ocuk lm says, ani bir ykselie gemekte ve be yl gibi uzunca bir sre sava ncesi dnemlerdekinin zerinde kalmaktadr. Enfeksiyon hastalklar oranlar, zellikle stma iin, poplasyonda dk yaam beklentisine zemin hazrlamaktadr. nsan mmn Yetmezlik Virs (HIV) oranlar, lkenin askerilemesine paralel olarak artmaktadr. Sava srasnda, AIDSe neden olan HIVin yaylm kolaylamaktadr. Sava sonrasnda, asker gcnn blgeden gitmemesi HIVin blgede artmasna sebep olur. Psikolojik hastalk oranlar, zellikle anksiyete, depresyon ve post-travmatik stres rahatszlklarnn grlme skl yksektir. Tm bu etkiler, atekes sonrasnda bile devam etmektedir. Sava srasnda ve sonrasnda askeri harcamalar artar; insan ihtiyalarna olan harcamalar azalr. Hkmet ve dier kurumlarn k ivme kazanr. lkenin mal varl yatrma dnmek yerine dar akp tkenir. Demokratiklemenin ltleri, sava sonrasnda bozulmann olduunu gsterir. Mlteciler tarafndan ok fazla g alan lkeler i savan olduu yerlerdeki kresel harcamalar, uyuturucu retimi ve terrist eitimi iin zemin hazrlar.

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 40

    Savalarn Dinamikleri

    Dk ve azalan gelir, ekonomik bymedeki yetersizlik ve eitsizlik esas belirleyiciler olmakla birlikte, baz aratrma modelleri gsteriyor ki eitsizlik savan ortaya kndaki ana neden deil. Ancak, dier aratrmalara gre, savan meydana kmasnn sebebi eitsizliktir [3]. Gruplamay yaratan petrol, mcevher, altn, kereste, nadir bulunan elementler gibi ilenebilir materyallerin paylam gibi grnse bile esas atmay yaratan etnik kken farklldr. hra edilebilir hammaddeler, atma iin agzll tevik edici olup, ordu kurmak iin bir bahane oluturmaktadr. iddetli bir politik atma frsatn yaratan dier faktrler unlardr: [4]

    - Asker saysnn artmas - Dk eitim ve istihdam dzeyi - Nfus piramidinde genlerin ounluu oluturmas (Gen

    nfustaki gllenme, orduya katlan nfusun artmas sonucunu dourur. Bu durum, sebebi bilinmemekle birlikte, souk savan sona ermesinden sonra geerliliini yitirmitir.)

    - atmann zlmesi ve gvenliin salanmas iin yetersiz kalan politik kurumlar

    - Orduyu beslemek adna dier dman devletlerden karlanan finansman

    - Aznlk haklarna itibar edilmeyen sallantdaki erken demokratikleme

    - Vahi atmadaki elit bencillik - Medyann etkisi

    savatan yeni km olmak, bir lkenin gelecek be yl iinde meydana gelecek yeni bir iddet olay iin %44 risk altnda olmasna neden olur. Bunun sebebi muhtemelen yukarda bahsedilen faktrlerin devam etmesidir.

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 41

    Sava nleme mkanlar- Salk Sektrnn Devreye Girmesi

    iddet eilimi olmadan nce, iddete yol aan ilikili faktrleri gz nnde bulundurarak, savalar engelleyebiliriz. Birlemi Milletler (BM), blgesel organizasyonlar ve uluslararas finansal rgtlenmeler atmay nlemede ana rol oynar. Salk profesyonelleri ve dier sivil toplum grevlileri hem savaa yol aan faktrler hem de esas atma sebepleri ile ilgilenerek pek ok rol oynayabilir. Balca atmalar yneten, ikna kabiliyetidir. rnein, Filisitinli psikiyatrist Eyad El Sarraj, Filistin- srail atmasnda iki tarafn liderlerine seslenerek, politik iddetin sava aamasna gelmeden durdurulmas iin uyar ve tavsiyelerde bulunmutur[5]. 2003te, Iraka kar dzenlenmi olan BMnin nclndeki koalisyonda, doktor organizasyonlar ok aktif bir rol oynad. Bu organizasyon Kanadada baarl olurken, ngiltere ve Avustralyada snfta kald. Uluslararas doktorlar tarafndan, nkleer sava nlemek iin oluturulmu olan salk sektr organizasyonlar, 20 yl akn sredir toplum ve ekonomilerin askerilemesine kar alp durmulardr. Salk iin ayrlm bte, yksek oranda ordunun giderlerini karlamak zere kullanlmtr. rnein savata yaralananlara sunulan hizmet, salk hizmeti gibi grlmtr. lkelerin stnde durduklar; insan hayatn tehdit eden insanlar katletmeye ynelik, nkleer, biyolojik, kimyasal silahlar olmutur. Kresel ynetim seviyelerinde salk sektr organizasyonlar daha gvenli kresel politik evreyi yaratabilmek iin ltleri kullanmlardr. Uluslararas su mahkemesi yaratmak iin rgtlenmi organizasyonlarn esas rol de budur. Yksek riskli lkelerdeki salk sektr megaleleri ise baka bir tartma platformudur. Savatan yeni km lkelerdeki riski deerlendirecek olursak Dnya Bankasnn bu konuyla ilgili baz ilgin saptamalarna rastlarz: Hkmetin politik karalar, ekonomik geliim, salk ve eitim alanlarndaki niyetini aa karyor. Hkmet, sava iin yeterli ekonomik gelimeyi salarken eitim ve salk alannda ayn ekilde

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 42

    davranmyor. nsanlar, savan bu bahsettiimiz alt yapsna yatrm yapma riskini gze alyor. nsanlarn bu yatrm hevesini de hkmet politik karlarna alet ediyor. Genellikle iddet sonras dnemde sermaye ak yavalar ancak, hkmetin sava sonras dnemde de harcamalarn askeri ynde kullanmas iddete gei riskini arttryor. Hem yerel hem de yabanc lkelerdeki sivil toplum rgtleri, politikay bu ynde etkilemeye alabilir. Bu alanda daha ileri bir gr ve katk salamak adna, Anthony Zwi ve ortaklar, salk sistemleri ile ilgili geni yeni bir dzenleme ortaya koymulardr. Sava sonras dnemde sosyal eitlik, beraberlik, ve topluma katlmay salamak amacyla grlerini belirtmilerdir [6]. DS (Dnya Salk rgt) a, salk ve bara bir kprdr demektedir [7]. IRSS (Aratrma ve Gvenlik alma Enstits)de, byle bir alma mevcuttur. IRSSden Paula Gutlove, sreen barn salanabilmesi iin, atmann her iki tarafndan da profesyonellerin gelip atmay zmesi gerektiini vurgulamtr [8]. Toplumun sava ve barla ilgili kltrel dinamiklerinin oluturulmasnda salk sektrnn etkisi grlmektedir. Sava sonras atma dnemindeki yksek riskli lkeleri ele alacak olursak, salk sektrnden gelmi olan ilgin bir almayla karlamamz mmkn olur: McMaster serisi, sava blgesindeki ocuklarn durumu, Sri Lanka rnei [9,10]. Sava sonras lkeler, bir sonraki sava iin dier lkelere gre daha yksek risk altndadrlar. Hekim olarak bizler, lkelerin gemiine bakarak gelecek savalar tahmin edebiliyoruz. Dnya apndaki akademisyenler bu konuyla ilgili erken uyarda bulunabilmektedirler [11]. Uluslararas salk profesyonelleriyle birlikte almak, bize yksek riskli lkelerde sava kmadan nce nlem alma olanan salyor. Anne ve ocuk lmlerinin nlenmeye allmas, rnein nfus planlamasnn yaplmas, gen nfusun artmasna engel olarak savalar nleyecei iin bar ii olarak isimlendirilebilir. Collier ve arkadalar [2], Dnya Bankas raporuna gre, iddete kar nlem almann kolay olduunu syler iken; dierleri bu nlemin zaten

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 43

    alndn sylediler [12]. Belki de savalar bu nedenle azalmaktadr. Collier ve arkadalar [2] 21. yy kalknma hedeflerine [13] ek olarak, i savan 2015e kadar yar yarya azaltlmas nerisini getirdiler. Kendi ii gibi grse de grmese de salk sektr bu amac gerekletirmek zorundadr.

    Kaynaklar

    1. Yusuf S, Anand S, MacQueen G. Can medicine prevent war? Imaginative thinking

    shows that it might. BMJ. 1998;317:1669-70. 2. Collier P, Elliot VL, Hegre H, Hoeffler A, Reynal-Querol M, Sambanis N. Breaking

    the conflict trap: civil war and development policy. Washington (DC): World Bank and Oxford University Press; 2003.

    3. Labonne B. Natural resource endowment and conflicts in developing countries: from causes to possible solutions.In: Carment D, Schnabel A. editors. Conflict prevention: from rhetoric to reality. Vol. 2. Lanham: Lexington Books; 2004. p. 41-62.

    4. Rubin B. Sources of violent conflict. In: Carment D, Schnabel A. editors. Conflict prevention: from rhetoric to reality. Vol. 2. Lanham: Lexington Books; 2004. p. 21-40.

    5. El Sarraj E. Addressing the violence: my road map to peace in Palestine, Israel. Opinion, May 2003. Available from: www.bitterlemons.org/search.html. Accessed: October 20, 2004.

    6. Macrae J, Zwi A. editors. War and hunger: rethinking international responses to complex emergencies. London: Zed Books; 1994.

    7. Health as a bridge for peace. Available from: www. who.int/disasters/bridge.cfm. Accessed: October 20, 2004.

    8. Gutlove P, Thompson G. Psychosocial healing and post-conflict social reconstruction in the former Yugoslavia. Med Confl Surviv. 2004;20:136-50.

    9. Woodside D, Santa Barbara J, Benner DG. Psychological trauma and social healing in Croatia. Med Confl Surviv. 1999;15:355-67.

    10. Chase R, Doney A, Sivayogan S, Ariyaratne V,Satkunanayagam P, Swaminathan A. Mental health initiatives as peace initiatives in Sri Lankan schoolchildren affected by armed conflict. Med Confl Surviv. 1999;15: 379-90.

    11. Schnabel A, Carment D. Mainstreaming conflict prevention: from rhetoric to reality. In: Carment D, Schnabel A. editors. Conflict prevention: from rhetoric to reality. Vol. 1. Lanham: Lexington Books; 2004. p. 3-19.

    http://www.bitterlemons.org/search.htmlhttp://www/

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 44

    12. Lund M. Conflict prevention is happening: learning from successes as well as

    failures. In: Carment D, Schnabel A. editors. Conflict prevention: from rhetoric to reality. Vol. 1. Lanham: Lexington Books; 2004. p.289-304.

    13. Millennium development goals. Available from: www.developmentgoals.org. Accessed: October 20, 2004

    http://www.developmentgoals.org/

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 45

    SURYE OCUKLARIN KORUNMASININ DEERLENDRLMES (YNETC ZET) eviri: Dr. E. Gken SELUK Trakya niversitesi Tp Fakltesi Halk Sal Anabilim Dal

    Bu deerlendirme koruma sektrnde alan insani yardm rgtlerinin nerisi ile balatlmtr. Uluslararas insani yardm rgtlerinden oluan bir komite bu almann dzenlenmesi ve uygulanmasna yn vermitir. Kresel lekte ocuk Korunmas alma Grubuna dahil olan kimi kurulular bu deerlendirmenin yaplabilmesi iin teknik destek ve ara- gere destei vermitir.

    DEERLENDRMENN KAPSAMI

    Bu deerlendirme ubat Mays 2013 aralnda Suriyede ocuklarn korunmas ile ilgili konular kapsamaktadr. 18 yan altndaki tm insanlar ocuk olarak tanmlanmakta ve ocuk korunmas ise ocuklara ynelik her trl iddet, istismar, ihmale kar nleme ve tepki almalar olarak tanmlanmaktadr. Bu deerlendirme plan yapmak, program gelitirmek, taraf olmak ve fon oluturmak iin Suriyedeki ocuk koruma sreleri ve rntleri ile ilgili bilgi toplamay amalamaktadr.

    YNTEM

    Suriye iinde eriim kstllklar nedeniyle uzmanlar tarafndan nerilen bileenli bir uzaktan bilgi toplama yntemi kullanlmtr: Mevcut Suriye literatrn gzden geiren ve derleyen bir birim, gmenlerden kaynak kiilerle grmeler ve insani yardm kurulularnda alanlarla grmeler. 648 kaynak kii ve 20 insani yardm kuruluu alan ile grmeler yapld. Kaynak kii grmeleri (ekirdek veri) lkenin

  • HASUDER - ocuk Sal alma Grubu

    OCUKLAR ve SAVA 46

    uygunluuna bal olarak rdn, Lbnan ve Irakta yaayan gmenlerle ve mlteci kamplarnda yrtld. alma niteliksel zelliktedir ve olaslksz rnekleme yntemleri kullanlmtr. Deerlendirmede amal rnekleme kriterleri kullanlm ve nceki ay snr geen mltecilerle grlmtr. Kaynak kiilerden geldikleri blgelerde son iki ayda ocuklarn durumu ile ilgili bilgi sorulmutur. almada rnekleme ynteminden anket formunun yapsna, aratrmaclarn grme teknikleri konusunda eitimine kadar tm konularda dikkatli dzenleme ve operasyonel planlama ile ve derleme birimi insani yardm kuruluu alanlarnn grmeleri ile tarafl veri toplayarak taraf tutma olasl snrlanmaya allmtr.

    ZET BULGULAR

    Bu zet boyunca kullanlan ve katlmclar olarak adlandrlanlar kendileriyle rportaj yaplan Suriyeli mltecilerdir. Bu zetin ieriinde bulgularn ana kaynaklarn; insani yardm kurulular alanlarndan alnan bilgiler, bulgular aklayc rnekler ile birlikte gruplayan ve kavramsallatran blmn bulgular oluturmaktadr.

    Psikososyal yilik Hali ocuklarn psikososyal iyilik halindeki ktye gidi, Katlmclarn %98nde bildirilmitir. Ana davran deiiklikleri; alama/lk atma, uyku dzenlerinde bozulmalar, mutsuzluk, gece altna karma ve okula gitmekte isteksizlii iermektedir. Erkek ocuklar silahl kuvvetlere ve silahl gruplara katlmak gibi arzular ieren agresif davran ekillerini daha fazla gsterme eilimindedirler. Kz ocuklarnda daha ok kendilerine zarar verme ve korku gibi davran ekilleri bildirilmitir. Bakm vericiler her zaman ocuklarn ihtiyalarna younlaamadkla