pravosudni sistem 1. dio

of 83/83
LITERATURA ZA SPREMANJE ISPITA: - „Pravosudni sistem“ – studija – Sarajevo 2009. Slađan Ajvaz - „Subjekti parničnog postupka“ – pravosudna funkcija - Dr. Branko Čalija – Dr. Sanjin Omanović – Građansko procesno pravo - Univerzitet u Sarajevu – Pravni fakultet 2000. - „Organizacija sudova i sistem krivičnog pravosuđa u Bosni i Hercegovini“ – Hajrija Sijerčić-Čolić – Krivično procesno pravo - Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu 2008. - „Subjekti upravnog spora“ – M.Kamarić – I.Festić – Upravno pravo - Magistrat Sarajevo 2004. - „Nadležnost i osnovne karakteristike Evropskog suda pravde“ – Zlatko Stefanović – Pravo Evropske unije - Beograd 2008. - „Statut Međunarodnog suda pravde“ – Informativni centar Ujedinjenih nacija – Beograd 1961.

Post on 30-Jun-2015

516 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

LITERATURA ZA SPREMANJE ISPITA:

-

Pravosudni sistem studija Sarajevo 2009. Slaan Ajvaz Subjekti parninog postupka pravosudna funkcija - Dr. Branko alija Dr. Sanjin Omanovi Graansko procesno pravo - Univerzitet u Sarajevu Pravni fakultet 2000.

-

Organizacija sudova i sistem krivinog pravosua u Bosni i Hercegovini Hajrija Sijeri-oli Krivino procesno pravo - Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu 2008.

-

Subjekti upravnog spora M.Kamari I.Festi Upravno pravo Magistrat Sarajevo 2004.

-

Nadlenost i osnovne karakteristike Evropskog suda pravde Zlatko Stefanovi Pravo Evropske unije - Beograd 2008.

-

Statut Meunarodnog suda pravde Informativni centar Ujedinjenih nacija Beograd 1961.

-

Regionalni akti o zatiti prava oveka Prava oveka - zbornik dokumenata Beograd 1991.

Dr. Slaan Ajvaz

PRAVOSUDNI SISTEM Studija

Sarajevo 2009. SADRAJ

Pravosudna Predmet Metod i

funkcija naziv

i pravosduni pravosudnog

pravda ............................................................................................................. 6 sistem .................................................................................................... 6 sistema ............................................................................................................. 7 Istorijski razvoj pravosudnog sistema .............................................................................................. 8 Sudovi .......................................................................................................................................... .... 9 Sudska funkcija ............................................................................................................................... 10 Sudski sistem ................................................................................................................................... 11 Naela Izbor Organizacija Sudovi Ustavni Sud Sudovi Sudska Ustavni Vrhovni sud sud entiteta: na sud Bosne Federacije vlast BiH i sudija o i i nivou Bosne Bosne sudovima prestanak i sudijske nadlenost i i i Republike u Federacije Federacije suenju .......................................................................................................... 13 funkcije ....................................................................................... 19 sudova .................................................................................................... 21 Hercegovine ............................................................................................ 22 Hercegovine .................................................................................................... 22 Hercegovine ................................................................................................................. 23 Srpske ........................................................................ 25 Federaciji ................................................................................................................ 25 BiH............................................................................................................. 26 BiH............................................................................................................. 27

KantonalsudoviFederacije BiH................................................................................................... 27 OptinskisudoviFederacijeBiH..................................................................................................... 28 Unutranjaorganizacija kantonalnih i optinskih sudova FederacijeBiH...................................... 29 SudskavlastuRepublici Srpskoj .................................................................................................... 30 UstavnisudRepublikeSrpske ........................................................................................................ 30 VrhovnisudRepublikeSrpske ....................................................................................................... 32 OkrunisudoviRepublike Srpske .................................................................................................. 33 OsnovnisudoviRepublike Srpske ................................................................................................. 33 Javnotuilatvo ............................................................................................................................. . 35 Organizacijainadlenost tuilatava ............................................................................................. 36 TuilatvoBiH .............................................................................................................................. . 37 TuilatvoFederacije BiH .............................................................................................................. 38 Kantonalno Tuilatvo .................................................................................................................... 39 Tuilatvo Srpske .......................................................................................................... 40 Okruna tuilatva u Republici Srpskoj ....................................................................................... 41 Advokatura ................................................................................................................................... 42 Javno pravobranilatvo ................................................................................................................. 44 Republike

Ombudsman ................................................................................................................................. . 45 Meunarodne institucije ............................................................................................ 48 Arbitraa, Sudovi Stalni Meunarodni Pravosudni sistem sudovi i Meunarodni u sud pravde okviru meunarodni formirani kanjavanje za od krenje i Meunarodni meunarodnog sud za pravo krivinog krivini regionalnih ljudskih mora ....................................... 49 pravosua ................................................................... 53 sud .................................................................................................... 55 organizacija ......................................................... 57 prava ........................................................... 66 pravosudne

PRAVOSUDNA FUNKCIJA I PRAVDA Pravosudne funkcije ne bi bilo bez pravde. Pravda je cilj vlade i ona je to uvijek bila, i uvijek e biti traena dok ne bude dobijena, ili dok nije izgubljena sloboda u tom traenju (FEDERALIST, Hamilton, Jeferson i Dej). Da bi pravdu mogli ostvariti moraju da postoje mehanizmi i instrumenti i institucije koje obezbjeuju ostvarivanje pravde, i utvrivanje ta je pravda, odnosno ta je pravo. Platon pravdu vidi kao osnovni zadatak ostvarenja drave. On u spisu Dravi u posebnom dijelu o pravednom razlae funkciju drave i kae da drava treba da obezbjedi pravdu. Vlada treba da bude takva da obezbjedi graanima da postanu valjani ljudi, a to samo mogu ostvariti u dravi u kojoj se obezbjeuje ostvarenje pravde. Aristotel u svojoj koncepciji pravde razlikuje korektivnu od distributivne pravde. Distributivna pravda je pravda koja jednako rasporeuje dobra izmeu pripadnika drutva, dok korektivna pravda je pravda koja prua adekvatnu kompenzaciju oteenoj strani. Distributivna pravda se tie jednake raspodjele dok korektivna pravda ispravlja nepravde. Ako neki ugovor poremeti ravnoteu tu mehanizam pravde treba da obezbjedi da se ta ravnotea uspostavi. Savremena pravna misao polazi od pozicije da pravo treba da obraa panju na ono to je posljedica krenja prava i tretira ljude kao prethodno jednake, kada jedan kri pravo a drugi trpi od toga, ili kada je jedan poinio a drugi pretprio tetu (Huntington Cairns) Jasno je da je pravda prvenstveni cilj moderne vladavine i u osnovi se sastoji od dvije stvari osiguranja da su sva lica stavljena u poloaj da dobiju ono na ta su ovlatena prema pravu, kao i osiguranja da niko ne bude oteen, tj. da trpi tetu (Karl Fridrih). Pri tome pravo ne trebamo shvatiti kao dio pozitivnih zakona legislativne vlasti, ve moramo da pravo shvatimo da ono obuhvata i standarde pravinosti, razboritosti i u tom smislu sud i sudije moraju uzeti u obzir te injenice.

PREDMET I NAZIV PRAVOSUDNI SISTEM Klasina koncepcija predmeta pravosudni sistem je relativno novijeg datuma, iako je pravo i institucije preko kojih je pravo ostvarivano staro koliko i drutvo. Pravosudni sistem je daleko iri pojam od sudske funkcije i sistema sudova. Predmet nae discipline su sudovi, advokatura, javna tuilatva i druga pravna zastupnitva. Predmet i sadraj pravosudnog sistema sadri pravila o organizaciji i djelatnosti ovih organa, pa na svojevrstan nain i neke elemente pravila koja se provode u postupku ostvarivanja prava i pravde, pa bi se na neki nain ova disciplina mogla nazvati i sudsko pravo. U nauci je sporno postojanje sudskog prava kao posebne jedinstvene pravne grane jer sudsko pravo bi obuhvatalo dvije posebne grane prava, tj. krivinog odnosno graanskog sudskog postupka. Ako bi samo to bilo predmet onda bi on trpio prigovor da samo obuhvata djelatnost suda, jer ne bi bilo organizacije sudstva odnosno sudskog sistema. Krivini odnosno graanski sudski postupak je predmetom drugih disciplina pravne nauke, ali bez krivinog i graanskog postupka koji najveim dijelom primjenjuje sud, tuilatva i advokatura ne bi bilo pravosudnog sistema. Savremena pravna nauka na osnovu analize pravnih sistema i pravnih poredaka razlikuje dva osnovna pristupa sankcionisanju prvanih normi: prvi, to su pravila gdje drava odnosno drutvo ima interes da zatiti odreena drutvena dobra i to najdirektnije izraava kroz sankciju. U ovoj oblasti drava preuzima neposredno od strane svojih organa gonjenje i kanjavanje poinilaca kanjivih radnji i to spada u sferu krivinog prava; u drugoj oblasti, su povrjeeni samo privatni interesi (graansko pravni) i zbog toga nastaje spor meu pojedincima u kojem drava uzima uea samo da bi obezbjedila nepristrasnu odluku. Redovni postupci (krivini, graanski) koji se odvijaju pred sudskim organima spadaju u predmet pravosudnog sistema odnosno sudskog prava i u irem smislu i oni spadaju u predmet nae discipline tj. pravosudnog sistema. Na taj nain jo jednom da ponovimo predmet nae discipline pored sudova, advokature, javnog tuilatva i drugih pravnih zastupnitava i pravila o organizaciji i djelatnosti ovih organa spadaju i sudski postupci ali se o njima vie izuava u posebnim pravnim disciplinama.

METOD PRAVOSUDNOG SISTEMA Metodi koji se koriste u ostvarivanju pravosudnih funkcija, odnosno ostvarivanja sudske funkcije, jesu od sredinjeg znaaja u svakom pravno politikom sistemu. Pravosudna funkcija (sudska, tuilaka, advokatska) je jedna od osnovnih funkcija drave. Postupak rjeavanja sporova u svojem najoptijem obliku podrazumjeva da sud u interpretaciji prava izgrauje novi pravosudni metod koji podrazumjeva da u primjeni opte pravne norme na konkretan sluaj svaki organ iz pravosudnog sistema mora posebno da se zasniva na principima naune metode saznanja prava, pri tome imajui u vidu sve forme realnih metoda, idealnih metoda kao i normativnog metoda zasnovanog na aksiolokim vrijednostima prava. Pravosudne metode kao sveukupne metode prava posebno trebaju da dou do izraaja u postupku primjene prava. Primjenjujui pravo, primjenjiva (sudija, advokat, tuilac) moraju se rukovoditi kako klasinim metodama tako i savremenim metodama koje obrauju utvrivanje injenica, dokaza, pravnih pretpostavki i fikcija, kao i pravnih silogizama. Ovo irenje pravosudnih metoda je rezultat civilizovane vladavine prava. Pravosudni metodi su posebno proirili se u oblasti prikupljanja dokaza i drugih elemenata bitnih za postupke s obzirom na razvoj nauke u raznim oblastima to u osnovi dovodi do racionalizovanih postupaka modernog pravosua. ISTORIJSKI RAZVOJ PRAVOSUDNOG SISTEM Sud je jedna od najstarijih drutveno - politikih tvorevina koja titi osnovne i bitne interese i vrijednosti jednog odreenog drutva. Sud se razvija uporedo sa politikim konstituisanim drutvom i slui u politikoj vlasti da konstituie drutvo na pravinijim principima. Istorija ovjeanstva je usko vezana sa istorijom suda. Nastao dosta davno kao savjet graana (uvaeni i mudri) on je rjeavao line i grupne sukobe pa se kao takav razvio u stalnu instituciju i instrument vladajueg poretka. Od subjekta koji svoj autoritet iznalazi u kolektivnim pretstavkama i interesima, on postaje dio politike vlasti i dravni organ. Sud u jednoj vrlo bitnoj dravnoj i drutvenoj funkciji postaje centar koji vlada suvereno odnosno neogranieno i u ime optih interesa razrjeava te probleme. Od pojave suda pa do danas sud je u osnovi funkcionisao kao dualistika ustanova. Mada je sud drutveno-politika ustanova on je i organ i podrka poretku; on je zajedniki

organ graana ali i spoljne prinude; on obezbjeuje i titi slobode i prava ovjeka. Ovaj dualitet suda da je: i institucija drutva i organ politike vlasti daje mu specijalnu poziciju koja se ogleda da je on onaj koji nastupa kao organ prava i pravde i da u sutini odmjerava ta prava i tu pravdu prema drutvenoj racionalnosti. Drutvene nauke ovu dimenziju suda nisu dovoljno analizirale; a pravna nauka se interesovala samo za pravnu funkciju suda koju shvata kao formu vrenja vlasti in apstracto. O ulozi i poziciji suda pravna i politika nauka reklo bi se imaju dijametralno suprotna gledita. Jedni smatraju da je sud posebna vlast koja treba da izrazi i ostvari politiku dok drugi smatraju da je sud pored oruanih snaga i organ bezbjednosti da je on dio i oblik prinudnog aparata vlasti koji je njegova sutina. Mnogi mislioci su dokazivali da je sud izvan i iznad politike vlasti i da je drutvena institucija za rjeavanje sporova koja postoji meu ljudima i vlasti. Na taj nain se sud konstituie kao institucija za uvanje i izraavanje pravde (M. Haurion). Zavisno od istorijskih epoha zavisi i mjesto i uloga suda. Istorija ove institucije nam govori da je ona bila stub starog reima i u osnovi nosilac konzervativnih snaga. Kroz politiku istoriju vidimo da su sve revolucije (poev od Francuske) ponajprije imale negativan stav prema sudstvu i njegovoj formi pa su revolucionarne promjene, u osnovi, mjenjale koncept sudstva i njegovu poziciju u okviru politikog reima. Sud je u tim vremenima koriten kao najpogodnije sredstvo za politike obraune. Evoluirajui kroz istoriju sud je nastojao da svoju poziciju prilagodi naprednim, demokratskim i humanim tenjama, a za prava ovjeka. U savremenoj dravi sudstvo je postalo samostalna institucija vlasti i pravnog poretka bez koga se drava ne moe zamisliti. Bez obzira na politike oscilacije kroz koje je drutvo prolazilo (pa i sud) sud je izgradio svoju autonomnu poziciju i od organa poslune i podreene ustanove postao samostalan organ i organ tree vlasti koji je znaajno uticao i na politike procese u drutvu. Mada sud titi prava graana on u znaajnoj mjeri uva dravni i politiki sistem posebno sa pozicijom i ulogom najviih sudskih instanci (Vrhovni i Ustavni sud). Na taj nain je sud oslonac ne samo drutvene stabilnosti i kontinuiteta ve i konzervativizma.

SUDOVI

Sudovi kao dravni organi vre sudsku funkciju i u svom radu su nezavisni od zakonodavne izvrne vlasti. Nastanak sudova u modernom smislu rijei nastaje u novom vijeku, tanije reeno, poslije Francuske revolucije. Do pojave sudova kao posebnih i nezavisnih dravni organa, sudska funkcija je pripadala efu drave i parlamentu. Poto je to vrijeme monarhija, monarh je bio glavni akter funkcije suenja do pred kraj srednjeg vijeka, istovremeno aktivnosti u oblasti suenja su obavljali feudalci, crkva i samoupravni sudovi. Sa razvojem parlamentarne monarhija, a pri kraju srednjeg vijeka parlament je preuzimao funkcije suenja, da bi na kraju sva ta funkcija postala funkcija posebnih organa sudova. Sudska vlast kao nezavisna vlast inila je osnovu ustavne vladavine. Monteskje je vrlo precizno naznaio da bez sudske vlasti nema slobode, kao ni bez razdvajanja zakonodavne od izvrne vlasti. Mnogi pravni pisci su se bavili pitanjem poloajem sudske vlasti i njene nezavisnosti u odnosu na druge dvije. Ti pisci smatraju da se sudskom vlau moraju baviti posebni, za tu priliku, formirani organi koji svoje odluke treba da izvravaju ne prema svojim eljama ve prema zakonima. U sluaju da izvrna vlast udeava sudske odluke prema svojim eljama, ona bi bila neogranieni gospodar drave ( Harold Laski). Pravda je od Platoa pa do savremenog doba tumaena kao primarna ili ak jedina svrha idealne vladavine (Karl Fridrih). Sve moderne drave, u osnovi poivaju na pravu, i u njima pravda dobiva svoju normiranu zakonodavnu formu. U tim modernim dravama pravda poiva na jednakosti pred zakonom. Raniji koncepti, prije pojave sudova su poivali na suenju bez zakona a na vrijendostima koje su ti organi iznalazili u nekim viim vrijednostima. U savremenom vremenu sudska funkcija sutinski se sastoji u primjenjivanju zakona na konkretne sluajeve radi rjeavanja spora o pravu. Prilikom rjeavanja konkretnih sluajeva sud vodi rauna o postojanju zakona odnosno pravu (pisano nepisano) i na osnovu toga prava donosi odluke. Sud tumai i primjenjuje pravo u skladu sa optim pravnim normama. Presuda nije nita drugo nego jedna pojedinana pravna norma koja je doneena na osnovu opte pravne norme. Presuda je konkretno pravilo za sporni sluaj. Poto, kako to kae Slobodan Jovanovi zakoni propisuju opta pravila za itave vrste sluajeva, to svaki sluaj treba staviti u njegovu vrstu, da bi se moglo odrediti koji se zakon na njega odnosi.

Taj kompletni posao koji predstavlja kategorisanje posebnih sluajeva jeste sudski posao. Sud za razliku od zakonodavstva koje ide induktivnim putem konkretni sluaj rjeava na deduktivan nain jer na osnovu opteg pravila rjeava konkretan sluaj. Rjeavajui konkretni sluaj isti podvodi pod ve postavljena pravila i na taj nain rjeava spor. Moglo bi se rei da sud u svom radu nije slobodan ve da radi po ve propisanim propisima. Sudska presuda nalazi se ve sadrana u zakonu, sudija ima samo da je izvue (Slobodan Jovanovi). Odluka suda u konkretnom sluaju ima znaaj zakonske istine, pa znai da sudovi u pojedinanim sluajevima zauzimaju konani sud i definitivan stav, to znai da je pravo ono to je utvrdio sud, a pravosnano presuena stvar je res iudicata. Opteprihvaeni princip o zabrani ponovnog suenja o istoj stvari ( ne bis in idem ) istovremeno znai da je sudska odluka izvrna i sprovodiva i da se moe i prinudnim putem izvriti. Ovakvu sudsku odluku ni jedna druga vlast ne moe dovesti u pitanje, bez nove sudske odluke. Sudska funkcija u postupku primjene zakona mora da se pridrava nekih naela koji su temeljni da bi sudska odluka bila zakonita i na zakonu zasnovana. Sud je vezan za pravo, a ta veza se izraava naelom legaliteta. Ovaj princip, podrazumjeva da sud sudi na osnovu ustava, zakona i drugih optih akata, opteprihvaenih pravila meunarodnog prava i potvrenih meunarodnih ugovora. Vezanost suda za zakone i njegova podreenost istim nam veoma precizno govori da sudovi ne mogu suditi samovoljno ili na osnovu naloga politike vlasti. Izuzetno sudovi u nekim sluajevima koji nisu do kraja vezani pravom i obuhvataju mogunosti koje postoje u nekim pravnim sistemima i u nedostatku pravnih pravila mogu suditi na osnovu prirodnoga prava i principa pravinosti. Ovi izuzetci ne dovode u pitanje naelo legaliteta. Za razliku od evropskih kontinentalnih pravnih sistema, u anglosaksonskim sudovima, odnosno u anglosaksonskom sistemu postoji princip precedenta. Poto sudovi i sudska vlast donosi pojedinana pravna pravila koja uvijek nastaju na osnovu optih pravnih pravila u precedentnom sistemu sudovi mogu da stvaraju presedente kad nema pravila zakona. Precedent u osnovi predstavlja pravilo postavljeno u prethodnoj odluci, kojeg se sud mora drati u narednoj odluci iste vrste. Na takav nain donoena sudska odluka obavezuje sud da postupa po njoj i da se prema njoj ponaa, sve dok se sudska praksa ne bi izmjenila. Ovo popunjavanje pravnih praznina omoguava usavravanje i dogradnju pravnog sistema i obezbjeuje sigurnost i izvjesnost kontinuiranog ponaanja u rjeavanju slinih sluajeva. Precedent objektivno prua sudu mogunost da bez velikih problema rjeavaju sudske

probleme. Mo precedenta je mo ugaene staze (Kardozo). Slino precedentnom sistemu je i sudska praksa u kontinentalnom pravu jer u njemu vii sud svojom pozicijom utie na nii sud jer svojim odlukama, objektivno, u postupku primjene prava interpretira kako e se u slinoj situaciji uvijek ponaati. Spor o pravu je osnova i izvorite sudske funkcije, bez nje ne bi postojala sudska funkcija koja se razlikuje od svih drugih dravnih funkcija. Upravni organi primjenjuju zakon kao i sud. Prividno izgleda da je to identina pozicija. Sutina razlike izmeu uprave i suda je u tome to upravna akcija pokriva samo one situacije u kojima nema spora o tome da potpadaju pod pravila odreenog zakona. im se pojavi spor o tome, takva situacija kao sporna, postaje sudska stvar: sud sada treba da odlui da li ona potpada pod pravila odreenog zakona ili ne. Zato se kae da uprava rjeava vansporne pravne situacije, a sud one koje su sporne ili sporove o pravu. (Bogoljub Milosavljevi). Za razliku od uprave koja ima slobodu u pokretanju postupaka sud istu nema to znai da nema slobodu inicijative. Ona se stavlja u pokret samo kad se javi jedno sporno pitanje o primjenjivanju zakona, - i sva njena sloboda sastoji se u izvjesnoj slobodi ocjenjivanja pri raspravljanju tog spornog pitanja koje je pokrenuto bez njene incijative. Sudska vlast stavlja se u pokret samo u onim sluajevima koje je zakon predvideo; njeno funkcionisanje ne zavisi od njene volje. (Slobodan Jovanovi) Sudovi rjeavajui sporove o pravu koji ine sutinu sudske funkcije dolaze u dvojaku situaciju. U jednoj varijanti pojavljuju se sporovi izmeu privatnih lica i njihovih prava i obaveza u graanskim parnicama; a u drugoj su sporovi koji se vode zbog uinjenih krivini djela. Jedne sporove rjeavaju sudovi u gransko pravnoj parnici, a druge sporove u krivinom postupku. Ovo su u pravilu dvije osnovne vrste sporova, ali ima i drugih sporova pa prema tome i drugih vrsta sudova. Ti drugi sporovi su sporovi o zakonitosti upravnih akata ali ima : izbornih sporova, trgovinskih, carinskih, prekrajnih, radnih i drugih sporova. Bez ovih razliitih sporova, koji postoje u realnom ivotu ne bi ni moglo doi do pokretanja sudskih postupaka. injenica da se o nekom pitanju pojavljuje spor podrazumjeva da najmanje moraju postojati dvije strane: jedna koja tvrdi da je uinjena neka nepravda (povrijeeno pravo) i na taj nain uinjena nepravda i druga strana koja sve to negira. Taj spor koji postoji izmeu ove dvije strane se iznosi pred sud. Sud je onaj subjekat koji treba da rijei spornu situaciju. Inicijativa za pokretanje postupka dolazi od subjekata van suda. Sud rjeavajui konkretno pitanje primjenjuje procesne i materijalne zakone i u datoj situaciji

primjenjuje na odreene vrste sporova: krivino sudski postupak, graansko sudski postupak i drugi.

SUDSKA FUNKCIJA

Kad analiziramo sudsku funkciju i sistem treba da znamo da su oni ui pojmovi od pravosua. U nekim pravnim sistemima sudstvo i pravosue su identini pojmovi. Naa pravna misao ve due vremena prihvata koncepciju da se pod pojmom pravosue imaju smatrati : sudovi, javna tuilatva, advokatura i druga pravna zastupnitva. Ustavi entiteta ureuju najvanije institucije pravosua: sudstvo. Od ostalih institucija pravosua preciznu i do kraja izdiferenciranu poziciju ima javno tuilatvo. Ono ima ustavni osnov i najodreeniju funkciju. Ustavi postuliraju i poziciju advokature. Elementi na osnovu kojih je konstituisana sudska vlast su garant pravnog oblika i materijalne sadrine sudske funkcije. Na ovaj nain konstituisana sudska funkcija obezbjeuje pravnu nezavisnost i demokratsku funkciju vlasti u drutvenoj zajednici. Sudska funkcija iako je po svom sadraju i obliku posebna ona se ne moe po sadrini bitno razlikovati od ostalih odnosa dravnih funkcija. Sudska funkcija kao oblik vlasti je jedina koja je u poziciji primeni prinude prema graanima, a naroito ukoliko su u pitanju njihov ivot, sloboda i lienost. O svim ovim pitanjima smao i jedino meritorno moe da odluuje sud jer nema ni administrativne i egzekutivne pravde. O pitanjima ivota, slobode i osnovnih prava samo sud moe suditi. Ova potpunost ili kvazitotalnost sudske funkcije je posljedica i garancija ustavnosti i zakonitosti kao stvarnih naela.

SUDSKI SISTEM

Sudska funkcija kao jedan od elemenata politikog sistema ima za cilj da u sebi objedini sve poslove vezane za primjenu i tumaenje prava na konkretne, pojedinane sluajeve (bili iz oblasti krivinog ili graanskog prava). Sudski sistem je oblik ostvarivanja sudske funkcije, on ne postoji kao cilj za sebe ve je on sredstvo putem koga se ostvaruje ustavnost i zakonitost jednog drutva, odnosno drave. Polazei od ovih pretpostavki ustav i drugi sistemski zakoni potvruju osnovne principe sudskog sistema. Ovi principi su u osnovi nepromjenjeni u odnosu na postojei sistema sudova, iako ih ne treba shvatiti kao nepromjenjive. Sudovi kao organ dravne vlasti pretpostavljaju sistem u najuem znaenju ovog pojma. U sistemu odnosa postoje razni stepeni sudskih stupnjeva koji moraju funkcionisati prema odreenim pravilima i radi postizanja odreenih ciljeva, to znai da mora da postoji sistem. Savremeno drutvo a i drava je izgradio podjeljeni sistem sudova: od optih do specijalizovanih i vanrednih. Ova lepeza vrsta sudova objektivno zahtjeva od drave da napravi principe sudskog sistema i da ti principi budu u funkciji graana. Sudski sistem se utvruje i odreuje ustavom. To je princip koji se uvaava u svim drutvima i potuje. Tako ustavni sistem Bosne i Hercegovine ima razraen sistem sudske vlasti kako u Federaciji tako i u Republici Srpskoj i Distriktu Brko. Osnovu sudskog sistema u Federaciji ine: Ustavni sud, Vrhovni sud na nivou Federacije, Kantonalni sudovi na nivou kantona i Optinski sudovi koji se osnivaju za podruje jedne ili vie optina. A u Republici Srpskoj Ustavni sud, Vrhovni sud Republike, Okruni sudovi i Osnovni sudovi. Ustavni sistem za sada nije izgradio sistem specijalizovanih sudova koji bi uli u sudski sistem. Ranije u Bosni i Hercegovini su postojali specijalizovani sudovi kao to su privredni, upravni i vojni sudovi. Izuzetno pravni sistem ponekad osniva i tzv. specijalne sudove. Ti specijalni sudovi formiraju se za razliite svrhe i sa posebnim postupkom. Oni se nazivaju prijeki, pokretni ili revoucionarni sudovi a njihov zadatak je odreen aktom kojim se osnivaju i oni imaju strogo propisano vrijeme svoga djelovanja. I ovi specijalizovani sudovi kada se formiraju i ako se formiraju moraju uvaavati ustavne principe o radu sudova. I oni ne mogu biti izvan ustavnog sistema, oni u svakom sluaju trebaju da izraze osnovne ustavne principe i da ovo i jeste prvi i osnovni princip sudskog sistema. Drugi princip je da je sudski sistem jedinstven. Ostvarujui svoju sudsku funkciju sudovi je vre u jedinstvenom sudskom sistemu, to znai da za sve sudove vai isti osnovni

ustavni principi koji su odreeni ustavom. Ovo jedinstvo sudskog sistema je na svojstven nain i organsko. Sudovi su organ drutvene zajednice u kojoj se formiraju. Iako se sudovi formiraju na razliitim nivoima vlasti oni nisu neposredni organi ni Federacije ni Republike Srpske, ni kantona ni optina ve su oni organi drutvene zajednice, odnosno drutva. Trei princip koji se odnosi na samostalnost sistema podrazumjeva da su sudovi u obavljanju svojih funkcija samostalan organ. Ova samostalnost sudova kao organa je potvrda same samostalnosti sudske funkcije. Ni jedan organ vlasti nema nikakvu ni hijerahijsku ni naredbodavnu vlast a ni kontrolno pravo nad sudovima. Svjetska organizacija Ujedinjenih nacija je izgradila standarde za nezavisnost sudija koji predstavljaju priznata mjerila na osnovu kojih meunarodna zajednica odreuje nezavisnost sudova. U ovim naelima o nezavisnosti se navodi da je dunost vlade da potuje i nadgleda nezavisnost sudova, da je dunost sudova da neprestano donose odluke i da je dunost vlade da osigura adekvatna sredstva kako bi se omoguilo da sudstvo ispravno obavlja svoje funkcije, kao i da ne smije odugovlaiti predmete (M. Simovi i M. Mii). Sud u vrenju svoje drutvene funkcije primjenjujui zakone i ostvarajui druge zadatke titi vrijednosti odreenog konkretnog drutva. U tom smislu treba shvatiti i samostalnost jer drugaije shvatanje samostalnosti van konteksta odreenog konkretnog drutva bila bi nestvarna i u praksi bi se pretvorila u samovolju. Sutina odnosa izmeu sudova otvaraju se u samom sudskom sistemu; u tom okviru se i obezbjeuje i organizacija kontrole koja nije administrativna ve specifina (instanciona), kao i ostali vertikalni odnosi izmeu sudova. To je etvrti princip sudskog sistema (J. orevi). Sudski sistem u djelatnosti drave kojim se garantuje odravanje i ostvarivanje pravnog poretka je kreacija dravnog ureenja. Zavisno od toga kako je drava ureena (unitarna i federalna) imamo i sudski sistem. Pored saveznog sudstva u federaciji postoji i samostalno sudstvo federalnih jedinica pa i lokalnih zajednica. Ove specifinosti u organizaciji sudstva su izraz razliitih koncepcija o federalizmu. U starim federacijama je labavija veza nego u savremenim vie centralistikim federacijama, dok u unitarnim dravama ovih pitanja reklo bi se nema. Pa bi se moglo rei da je peti princip sistema sudstva federalizam. Sudski sistem u federaciji nije tipian ve je specijalan oblik odnosa federacija i federalnih jedinica. Pa se i sudski sistem oblikuje prema strukturi i obliku federalizma.

Kao posljednji esti princip sudskog sistema odnosi se na strukturu sistema. To je princip vievrsnog redovnog sudstva to znai da sudski sistem ine sudovi opte nadlenosti i specijalizovani sudovi. Naglasimo jo jednom da se sudovi osnivaju zakonom i da zakon odreuje njihovu nadlenost i organizaciju. Nepotrebno je naglaavati da je utvrivanje i mjenjanje nadlenosti isto tako u kompetenciji zakonodavnog organa. Opti princip da se ustavom i zakonom potvruje nadlenost podrazumjeva i proceduru izmjene nadlenosti. Ovi principi su u funkciji ostvarivanja jedinstvenog sudskog sistema i ine sredstvo i garant osnovnog jedinstva ustavnog i pravnog sistema kao cjeline.

NAELA O SUDOVIMA I SUENJU

Sudska vlast kao posebna i nezavisna dravna vlast definisana ustavom i zakonima poiva na odreenim principima koji ine sutinu njene uloge, funkcije i poloaja. U ustavnim tekstovima ( Bosne i Hercegovine, Federacije BiH i Republike Srpske kao i Distrikta Brko ) ovi su principi neposredno formulisani i na osnovu njih se moe vidjeti i poloaj i struktura suda i sudova pa na taj nain i pravosudnog sistema. Naela su usklaena i bazirana na standardima meunarodnog prava koji su izraena u dokumentima Osnovni principi nezavisnosti sudova donoenim od strane Ujedinjenih nacija iz 1985.godine i Preporuke o nezavisnosti, efikasnosti i ulozi sudija Vijea Evrope iz 1994.godine. Osnovni principi se mogu formulisati kao: - Nezavisnost vrenja sudske funkcije - Ovo naelo je duboko povezano sa ulogom suda kao samostalnog i nezavisnog organa. Ono je direktno povezano sa pitanjem samostalnosti sudske funkcije i sudskog sistema. U teoriji, a i u obinom govoru, ne pravi se razlika izmeu termina samostalnost i nezavisnost, ovi termini u nekim jezicima, a i u praksi, postaju sinonimi. Samostalnost je izraz za poziciju i oblik; za objektivno stanje i

poloaj ustanove i mjesto funkcije. Nezavisnost je izraz akcije, dinamizma, odluivanja, institucije ( drave, organa, ovjeka ). (J. orevi) Nezavisnost u sebi nosi dimenziju nezavisnosti prema svima pa i prema sebi, to znai da sudija nema drugog autoriteta osim zakona. Unutar, prema sebi, sudija je svoj sopstveni sudija: on meri i ocenjuje po svojoj savesti, uverenju i znanju. Nezavisnost sudija..... je objektivni subjektivitet. Ne ulazei u filozofski, socioloki i psiholoki pojam nezavisnosti ustav i zakoni postuliraju sudsku funkciju kao nezavisnu ne samo od pritisaka sa strane i predrasuda profesije ve nju postuliraju na visini moralne estitosti i profesionalne etike onoga ko primjenjuje ustav i zakone. Sudei sudija i sud mora biti osloboen svakog subjektivizma ili arbitrernog nihilistikog ili solipstistikog odluivanja. Sudei sud ostvaruje svoju funkciju osloboen od uticaja drugih, ali vezan samo granicama ustava i zakona i drugih optih pravnih akata. Ova nezavisnost nije apstraktna ona je vrlo precizna jer je odreena ustavom i zakonima. Nezavisnost sudstva objektivno znai vezanost suda za zakon ali ne na mehaniki i etatistiki nain. Sudija iako ovjek nije maina koja sprovodi direktive zakona mehaniki. Sudija kreativno prilazi primjeni prava i stvaranju pojedinane pravne norme, odnosno sudske presude i rjeenja. U vrenju svoje funkcije sud je nezavisan u odnosu na druge organe dravne vlasti. Nezavisnot suda znai da nijedan nosilac druge dravne vlasti ne moe uticati na vrenje sudske vlasti, da se ne moe meati u rad suda. Naelo nezavisnosti i legaliteta vrenja sudske vlasti znai da je sud podveden pod pravo, ime su iskljueni arbitrernost i primena razloga politikog oportuniteta u radu suda. U tom smislu nezavisnost suda nije apsolutna, to je nezavisnost u okvirima vaeeg prava. Sud reava sudske sporove onako kako je izriito ili preutno propisano pravnim normama, a ne na osnovu razloga politikog oportuniteta ili na osnovu arbitrerno shvaene pravinosti. ( R. Markovi ) U cilju ostvarivanja principa nezavisnosti sudske vlasti u Bosni i Hercegovini je uspostavljeno posebno nezavisno i samostalno tijelo Visoki sudski i tuilaki savjet sa zadatkom da obezbjedi nezavisno, nepristrasno i profesionalno pravosue koje ima za cilj: da ......osigura strunost i efikasnost sudstva i tuilake funkcije ..... sa zadatkom ....izbora, imenovanja i razrjeenja sudija i tuilaca. Ovaj novi organ je prevaziao stare naine izbora

imenovanja sudija ( koji su ranije birani od strane najviih predstavnikih tijela ). U nadlenosti ovog Vijea spadaju ..... 1. imenovanje sudija svih nivoa sudova u Bosni i Hercegovini, imenovanje glavnih tuioca i njihovih zamjenika; 2. utvrivanje prijedloga za ustavne sudove osim Ustavnog suda BiH; 3. prima pritube protiv sudija i tuilaca i vodi disciplinske postupke; 4. odluuje o privremenom udaljavanju vrenja dunosti sudija i tuilaca; 5. nadzire struno usavravanje sudija i tuilaca, 6. odreuje minimalni obim strunog usavravanja koji svaki sudija i tuilac mora ostvariti u toku godine; 7. odluuje o pitanjima nespojivosti drugih funkcija koje sudije i tuioci obavljaju sa dunostima sudija i tuioca kao i druga pitanja usko vezana za nadlenost i ovlatenja ovog organa koja se tiu koordinacije rada u pravosudnom sistemu Bosne i Hercegovine u cjelini. - Sudska vlast je posebna dravna vlast U sistemu vlasti zasnovanog na naelu podjele vlasti sudska vlast je posebna dravna vlast i poiva kao i druge dravne vlasti na naelu samostalnosti i nezavisnosti. Sutina ovog naela zasniva se na nezavisnosti sudova u primjenjivanju pravde i oni ne stoje ni pod kakvom vlau ali sude i rjeavaju samo na osnovu zakona. Nijedna druga dravna vlast (zakonodavna i izvrna-upravna) ne moe vriti sudske poslove. Sudovi su organi suverenosti kako to kae portugalski ustav, nadleni da u ime naroda izriu pravdu. Suprotno ovom shvatanju sudske vlasti, kao posebne dravne vlasti, je rjeenje koje je u ranijem ustavnom sistemu SFRJ shvatao sudsku funkciju kao dio jedinstvenog sistema klasne vlasti. - Obaveznost sudskih odluka - Iako sud ne stvara zakon, on svojim odlukama primjenjujui pravo rjeava konkretne sluajeve, a njegove odluke su obavezne za sve. Odluke suda kao nezavisnog organa (relativna nezavisnost) ne mogu biti predmetom van sudske kontrole. Preispitivanje sudskih odluka mogu vriti samo vii sudovi u zakonom propisanom postupku. Izuzetak od ovog pravila su sluajevi: amnestije i pomilovanja; gdje se zakonodavni i izvrni organi post festum pojavljuju, pa bi se reklo da se mjeaju u sudsku odluku. U svakom sluaju ova aktivnost zakonodavnih i izvrnih organa vlasti nema direktne veze sa sudskim postupkom, ve je sudski postupak bio uslov bez koga se oni ne bi mogli ni pojaviti. Oni na taj nain izraavaju politiki stav dravne vlasti u odnosu na izreene kazne i sudske odluke, svojom aktivnou oni vre oprost u cjelini i djelimino. Ovo je izraz milosra dravne vlasti, a reklo bi se i stava prema tim djelima koja potpadaju pod pomilovanja i amnestiju.

- Zbornost ili kolegijalnost suenja Ovim naelom se utvruje sastav suda i broj lanova vijea koje treba da rjeava konkretne sluajeve. Zakonom je utvreno u kojem sastavu sudi sud. Sud moe da sudi u malom (3) i velikom vijeu (5, a moe i vie). Zbornost suda ima za cilj da potencijalno garantuje objektivnost suda. Jasno je da ovo naelo nema apsolutni karakter jer zakonom se moe odrediti da u pojedinim sluajevima sudi i sudija pojedinac. Zavisno od vrijednosti parnice ili teine krivinog djela ova se pitanja povjeravaju sudijama pojedincima. - Uee graana u suenju Ovo naelo podrazumjeva uee obinih graana nestrunjaka pored profesionalnih sudija u suenju. Ovaj sistem je poznat kao sistem porote. U svijetu postoje dva sistema porote: jedan, anglosaksonski, a drugi, sistem mjeovite porote. U anglosaksonskom sistemu postoje dva odvojena tijela, u kojem porotnici odluuju samo o injenicama, a profesonalne sudije o pravnim pitanjima ( u krivinom suenju odluuju da li je optueni kriv ili nije kriv), a odluku o primjeni pravnih propisa odluuje sudija profesionalac. U mjeovitom sistemu i laici i profesionalne sudije sude i odluuju zajedniki o svim pitanjima. Zakonom se moe propisati da u odreenim stvarima sude samo sudije. Javnost suenja Cilj ovog naela je da se obezbjedi pravinije suenje, a

istovremeno da se omogui i kontrola rada suda od strane graana. Javnou suenja sud dobiva na autoritetu. Faza raspravljanja, provoenje dokaza i samo izricanje presude su dio javnog suenja, dok vijeanje predstavlja dio faze sudskog procesa iz kojeg je javnost iskljuenja. Takoer, javnost moe biti iskljuenja radi zatite tajne, morala i drugih optih interesa. Javnost traje dok i raspravljanje suda. Svrha javnosti je viestruka. Ona slui kao garancija protiv zloupotrebe slobodnog sudijskog uverenja, da podstakne sudiju da se bolje pripremi za voenje usmene rasprave, da podstie i iri uverenje u ispravnost i zakonitost suenja, zato iri krug graana sazna sadrinu propisa (R. Markovi). - Naelo dvostepenosti i pravo na albu Dvostepenost je opte naelo u vrenju sudske funkcije. Bez dvostepenosti kao neophodnog uslova za donoenje presude suenje ne bi ni moglo da postoji. To bi bilo nepotivanje prava. Bez mogunosti da stranke imaju pravo albe izgubila bi se funkcija suenja i njeno osnovno znaenje pravde i pravinosti. Zakoni ne iskljuuju mogunost uvoenja i trostepenog sudstva u odreenim stvarima. Za vrhovne sudove se predvia i rjeavanje o vanrednim pravnim sredstvima. Odstupanje od principa dvostepenosti u korist jednostepenog konanog udruivanja je izuzetno. Ovo naelo je

direktno povezano sa zahtjevom da sve odluke suda moraju biti obrazloene kako bi se videlo na kojim je injenicama i propisima sud zasnovao svoju odluku i omoguio koritenje albe. Primjenjujui ovo naelo (dvostepenosti) omoguena je instanciona kontrola sudskih odluka unutar sudskog sistema i uklanjanje greaka u radu niih sudova od strane viih (D. Popovi). - Pravo na odbranu i kontradiktornost krivinog postupka - Sudska vlast ne bi bila legitimna ukoliko uesnici u sudskom postupku ne bi imali pravo da u svim stadijima postupka iznose injenice koje im idu u prilog. Mehanizmi odbrane (parnini, krivini i upravni postupak) treba da obezbjede uvijek kontradiktornost, jer kroz taj mehanizam se deavaju sukobi i sporovi oko primjene i zatite prava. Kroz mehanizam kontradiktornosti se obezbjeuje da obje strane iznesu elemente svojih odbrana. Princip audiatur et altera pars (neka se uje i druga strana) je dominantan i slui uztvrivanju faktikih injenica, na koje se onda primjenjuje pravo. Sud ne moe nikoga osuditi i kazniti ako nije bio u poziciji da iznese svoju odbranu. Bez prava na odbranu sudski postupci bi bili farsa. Branei se, ili optuujui nekoga uesnici u postupku imaju mogunost i pravo angaovanja profesionalaca strunih lica - advokata koji im omoguavaju da njihova odbrana bude pravno utemeljena. U mnogim sluajevima je zakonom predvieno da okrivljeni moraju imati branioce, a u sluaju da nemaju branioca, to ini bitnu povredu odredaba krivinog postupka. - Neznanje jezika ne moe biti smetnja za odbranu Mnogi ustavi, a posebno zakoni ovom principu rada suda posveuju posebnu panju. Lice koje ne bi poznavalo jezik na kome se vodi postupak bi u svakom sluaju bilo uskraeno u ostvarivanju svoga prava. Sloboda upotrebe svog jezika je naelo koje polazi od toga da neznanje jezika nikome pred sudom ne moe nanijeti tetu. Lice koje ne poznaje jezik mora biti upoznato na svom jeziku o injenicama koje su relevantne za njegovo pravo i odbranu. - Stalnost sudske funkcije Stalnost a s njim u vezi i nepokretnost sudija, je jedno od zaloga zakonitog suenja. Stalnost je jedna od bitnih karakteristika nezavisnosti sudije i graanina u postupku pred sudom. Stalnost obezbjeuje sudiji da se posveti svojoj dunosti jer je to posao koji trai posebnu strunu orjentaciju i vokaciju. Naelo stalnosti obuhvata i nepokretnost odnosno nepremjestivost sudije. Stalnost ne znai da se sudija mora birati doivotno, ali znai da jednom izabrani sudija je trajno sudija i da im sudska funkcija moe prestati samo kad nastupe razlozi koji su zakonom predvieni. Stalnost sudiji daje dimenziju objektivnosti i nepreistrasnosti u primjeni propisa i da sude prema svom znanju i savjesti. U

sluaju da sudijska dunost nije stalna i da je podlona reizboru ona gubi na svom intenzitetu odnosno nezavisnosti. Sudijska funkcija podrazumjeva kontinuirano osposobljavanje za posao koji se radi. Ograniavanje duine mandata bi znailo izlagati sudiju opasnosti da ne bude ponovno izabran, a to bi bilo izvor njegove nesigurnosti i zavisnosti od drugih, to bi bitno uticalo ne nezavisnost suda. - Sudski imunitet Sudski imunitet nije privilegija ve garantija nezavisnosti

ostvarivanja sudske funkcije. U zakonu o visokom sudskom i tuilakom vijeu se izriito kae da sudija ili tuilac ne moe biti krivino gonjen, uhapen ili zadran u pritvoru niti moe odgovarati u graanskom postupku za miljenja koje daje ili za odluke koje donose u okviru svoje slubene dunosti. Iz ovog se moe zakljuiti da sudija ne moe biti pozvan na odgovornost za dato miljenje prilikom donoenja sudske odluke niti da protiv njega moe biti pokrenut postupak zbog doneene odluke. Imunitet obuhvata slobodu miljenja u presuivanju i istovremeno zatitu od pritvaranja za dela uinjena u vrenju sudijske funkcije bez odobrenja Visokog sudskog savjeta. Integritet sudije se titi u obavljanju sudske funkcije, a on kao privatno lice za eventualne poinjene greke odgovara isto kao i drugi slobodni graanin. Posjedovanje imuniteta nee sprijeiti ili odgoditi istragu u krivinom ili graanskom postupku koja se o nekoj stvari u skladu sa zakonom vodi protiv sudije ili tuioca (lan 87. ZVST BiH). Imunitet ne oslobaa sudije i tuioce kao ni dodatne sudije ili sudije-porotnike od disciplinske odgovornosti kada naprave prekraje koje su uinili sa umiljajem ili iz nehata (lan 54. ZVST BiH). Za voenje disciplinskog postupka protiv sudija i tuilaca je nadlean Savjet i strogo su propisani disciplinski prekraji i mjere koje se mogu prema njima izrei. - Nespojivost sudske funkcije (inkopatibilnost) Podrazumjeva nespojivost sudske funkcije sa drugim dravnim ili javnim i profesionalnim slubama, jer bi obavljanje ovih funkcija dovelo u pitanje nezavisnost a dobrim dijelom i nepristrasnost izricanja presuda. Sudija ne smije obavljati funkciju niti bilo kakvu dunost u politikoj partiji kao ni i u udruenju ili fondacijama povezanim sa politikim partijama (lan 10. ZVST BiH). Posebno treba naglasiti da se nepristrasnost i nezavisnot sudske funkcije potencira zabranom pripadnosti politikim strankama i sindikatima. Zabrana politikog djelovanja a posebno nekih poslova vezanih za privatne interese je nespojivo sa sudskom funkcijom jer bi to na indirektan nain dovodilo do nezavisnosti sudija. Ova inkopatibilnost zahtjeva od sudije da se, da tako kaemo bave samo u profesionalnom smislu sudskim poslom.

IZBOR SUDIJA I PRESTANAK SUDIJSKE FUNKCIJE

Pitanje izbora sudija i sudske vlasti je jedno od najvanijih pitanja pravosudnog sistema. Pravilan izbor sudija garantuje nezavisnost sudova. Sistemi izbora sudija su u razliitim vremenima i razliitim sistemima bili razliiti. Od izbora sudija neposrednog naroda, pa preko izbora od parlamenta do izbora od strane izvrne vlasti dolo se konano do izbora sudija od strane posebnog i nezavisnog organa koga ine sudije ali i predstavnici izvrne vlasti. Kod nas je postupak izbora sudija precizno propisan zakonom o Visokom sudskom i tuilakom savjetu Bosne i Hercegovine (Slubeni glasnik BiH broj 25/2004). Da bi neko bio biran za sudiju ili tuioca mora ispunjavati propisane uslove: da je dravljanin Bosne i Hercegovine, da je intelektualno i fiziki sposoban da obavlja sudijsku i tuilaku funkciju; da ima diplomu pravnog fakulteta iz Bosne i Hercegovine ili SFRJ ili nekog drugog pravnog fakulteta, pod uslovom da je diploma koju je izdao taj pravni fakultet verifikovana u skladu sa zakonom; da ima poloen pravosudni ispit u BiH i SFRJ; ili, izuzetno od odredbe (alineje d), da ima poloen pravosudni ispit u periodu izmeu 06.04.1992. i 31.03.2004.godine u nekoj od drava koja je ranije bila dio SFRJ i da je vrio dunost sudije ili tuioca u BiH u periodu izmeu 06.04.1992. do 31.03.2004. godine uz istovremeno zahtjevanje da to lice treba da se odlikuje profesionalnom nepristrasnou, visokim moralnim kvalitetima i dokazanim strunim sposobnostima, da imaju odgovarajuu obuku i strunu spremu. U zakonu se posebno regulie kako se biraju sudije: Suda Bosne i Hercegovine, Ustavnog suda Republike Srpske i Ustavnog suda federacije Bosne i Hercegovine, Vrhovnog suda Republike Srpeske i Vrhovnog suda federacije Bosne i Hercegovine; Apelacionog suda Brko Distrikta Bosne i Hercegovine; Okrunih sudova u Republici Srpskoj i Kantonalnih sudova u Federaciji Bosne i Hercegovine; Osnovni sudovi u republici Srpskoj i Osnovni sud Brko Distrikta Bosne i Hercegovine i Optinskih sudova u Federaciji Bosne i Hercegovine, Glavni tuilac, zamjenik glavnog tuioca i tuioci Tuilatva BiH; Tuilatva republike Srpske i Tuilatva Federacije Bosne i Hercegovine, Okrunih i kantonalnih Tuilatava; Glavni tuilac i tuioci Tuilatva Brko Distrikta BiH; dodatne sudije; sudije-porotnici. Istovremeno je i propisan postupak imenovanja koji podrazumjeva

javni konkurs za upranjena mjesta, koje sprovodi Savjet za sva upranjena mjesta. U mehanizmu izbora svih upranjenih mjesta uestvuju podsavjeti koji imaju zadatak da utvrde sve elemente bitne za imenovanje. U postupku izbora je predvieno i kvalifikaciono testiranje kandidata koje je u pismenoj formi koje obuhvata oblasti: ustavnog prava; krivinog prava; krivino procesnog prava; graanskog prava; graanskog procesnog prava; upravnog prava i upravnog procesnog prava; privrednog prava, Evropske konvencije za zatitu ljudskih prava i osnovnih sloboda i drugi meunarodni dokumenti, Ugovori i sporazumi o ljudskim pravima ija je potpisnica BiH; etiki principi za obavljanje sudijske i tuilake funkcije i druga pitanja vezana za funkciju. i usmenom razgovoru sa kandidatima jer bez obavljenog razgovora sa kandidatima nijedno lice ne moe biti imenovano na sudijsku i tuilaku dunost. Kriteriji za imenovanje kandidata su vrlo precizno naznaeni i oni podrazumjevaju: struno znanje, radno iskustvo i radne rezultate; sposobnost koja je pokazana kroz objavljivanje naunih radova i drugih aktivnosti u struci; struna sposobnost zasnovana na dosadanjim rezultatima u karijeri ukljuujui i uee u organizovanim oblicima usavravanja; radna sposobnost i sposobnost analiziranja pravnih problema; sposobnost da nepristrasno, savjesno, marljivo, odluno i odgovorno obavljaju dunost u okviru funkcije za koju se prijavljuje; komunikativnost; odnosi sa radnim kolegama, ponaanje van posla, profesionalna nepristrasnost i ugled; i iskustvo i struna sprema za rukovoenje poslova, za mjesto Predsjednika suda, Glavnog tuioca i Zamjenika glavnog tuioca. Istovremeno savjet primjenjuje odgovarajue ustavne odredbe koje se odnose na jednaka prava i zastupljenost konstitutivnih naroda i ostalih vodei rauna o postizanju jednakosti polova. Kao to su zakonom vrlo precizno navedeni uslovi i kriteriji za izbor na pravosudne funkcije, zakon je veoma precizno naznaio kad mandat sudija i tuilaca prestaje. lanom 88. i 90. je reeno da njihov mandat prestaje: za sudije i tuioce kada navre starosnu dob propisanu za obavezan odlazak u penziju, za predsjednika suda nakon isteka perioda na koji je imenovan; za glavnog tuioca i zamjenika glavnog tuioca kad navre starosnu dob za obavezan odlazak u penziju ili nakon isteka perioda na koji su imenovani; u sluaju podnoenja ostavke; u sluaju njegovog razrjeenja od strane Savjeta kao rezultata disciplinskog postupka; ako se dokae na osnovu medicinske dokumentacije da je trajno izgubio sposobnost za vrenje dunosti sudije ili tuioca a starosna dob za obavezan odlazak u penziju za sudije i tuioce je sa navrenih 70 godina ivota.

ORGANIZACIJA I NADLENOST SUDOVA

Sudovi djeluju, funkcioniu i organizuju se po naelima jednistvenog sudskog sistema, to znai da izmeu sudova postoji jasna podjela nadlenosti. Sudovi opte nadlenosti su najrazvijeniji i obuhvataju najstariju vrstu sudova. Sistem sudova predstavlja jednu piramidu koja obuhvata sve vrste sudova, od: osnovnih optinskih; okrunih kantonalnih do vrhovnih sudova entiteta i suda Bosne i Hercegovine. Sudski sistem se zasniva na optim i specijalizovanim sudovima. Opti sudovi su sudovi opte nadlenosti koji se organizuju kao krivini i graanski sudovi. U okviru ovih sudova se formiraju posebna odeljenja za graansko i krivino pravo odnosno suenje. Ovi se sudovi organizuju kao prvostepeni i drugostepeni, pa se na taj nain obezbjeuje princip dvostepenog suenja. Ovi prvostepeni sudovi se mogu organizovati kao dvije vrste i nii sude manje sloene stvari, a vii one sloenije. U ovom sistemu se obrazuju naroiti drugostepeni sudovi odnosno apelacioni, koji rjeavaju po albama na odluke prvostepenih sudova. U ovom sistemu se obrazuju i kasacioni sudovi koji preispituju zakonitost presuda niih sudova. Specijalizovani sudovi, kao to im samo ime govori, se obrazuju za voenje odreenih vrsta sporova specijalizovanih i u tom smislu su oni drugaiji od sudova opte nadlenosti.. Kao specijalizovani sudovi u svijetu postoje: vojni, privredni, upravni, izborni, radni i drugi. U nas u Bosni i Hercegovini, u Republici Srpskoj u okviru optih sudova postoje posebna odeljenja koja se bave privrednim sporovima. Unutranja organizacija sudova poiva na odeljenjima u kojima postoje vijea za odreene oblasti, kao npr. krivino, graansko, izvrno, vanparnino, upravno i druga. Odeljenjima rukovode predsjednici odeljenja, a itavim sudom rukovodi sudska uprava na elu sa predsjednikom suda. Sudski sistem Bosne i Hercegovine je izraz pravnog poretka u segmentu koji se odnosi na treu vlast ili sudstvo. Organizacija je izvedena na nivou Bosne i Hercegovine kroz Ustavni sud BiH i Sud Bosne i Hercegovine, a entiteti: Federacija Bosne i Hercegovine ima Ustavni sud i sudove opte nadlenosti: Vrhovni sud, kantonalne sudove i optinske sudove; Republika Srpska pored Ustavnog suda ima Vrhovni sud, okrune sudove i osnovne sudove.

Organizaija sudskog sistema u Brko Distriktu je organizovana u dva stepena: Osnovni sud i Apelacioni sud.SUDOVI NA NIVOU BOSNE I HERCEGOVINE

- Ustavni sud Bosne i Hercegovine Ovaj sud je konstituisan Ustavom Bosne i Hercegovine (lanom VI) gdje se kae da e Ustavni sud tititi ovaj Ustav. A) Ustavni sud ima iskljuivu nadlenost da odluuje o sporovima koji po ovom Ustavu nastaju izmeu entiteta, ili izmeu BiH i jednog ili oba entiteta, ili izmeu institucija BiH, ukljuujui, ali se ne ograniavajui ne samo na to; da li je odluka nekog entiteta da uspostavi specijalni paralelni odnos sa nekom od susjednih drava saglasna ovom Ustavu, ukljuujui i odredbe koje se odnose na suverenitet i teritoraijalni integritet BiH. Da li je neki lan ustava ili zakona entiteta u saglasnosti sa ovim Ustavom. Sporove mogu pokretati samo lanovi Predsjednitva, Predsjedavajui ministarskog savjeta, Zamjenik predsjedavajueg bilo kojeg vijea Parlamentarne skuptine, bilo kojeg vijea Parlamentarne skuptine ili bilo kog zakonodavog vijea nekog entiteta. B) Ustavni sud ima i apelacionu nadlenost nad pitanjima po ovom Ustavu, koja proistiu iz presude svakog suda BiH; C) Ustavni sud ima nadlenost u pitanjima koja mu uputi bilo koji sud u BiH, a odnosi se na to da li je zakon na ijoj valjanosti poiva njegova odluka, saglasan sa ovim Ustavom, Evropskom konvencijom o ljudskim pravima i osnovnim slobodama i njenim protokolima, ili sa zakonom BiH; ili u pogledu postojanja ili djelokruga nekog opteg pravila meunarodnog javnog prava koje je od znaaja za odluku tog suda. Iz analize nadlenosti Ustavnog suda se jasno vidi i njegova funkcija koja se sastoji u rjeavanju sporova izmeu razliitih nivoa vlasti; zatiti ustavnosti; kao i pitanjima koja se odnose na suverenitet i teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine; odluivanju i o drugim ustavnim pitanjima koja se tiu ustavnosti; odluivanju o vitalnim nacionalnim interesima; odluivanju o imunitetu kao i pitanjima koja se tiu apelacione nadlenosti koja proistiu iz presuda svakog suda Bosne i Hercegovine. Iako ustavni sistem Bosne i Hercegovine u svojim odredbama eksplicitno ne govori o sudskoj funkciji na nivou Bosne i Hercegovine, na osnovu ega bi se moglo konstatovati da drava nije do kraja izvedena u smislu unutranje koherentnosti i demokratske determinisanosti, ustav u lanu VI taka 3. b) i c) ustavnom sudu je dao apelacionu

nadlenost. Na taj nain nadlenost Ustavnog suda je znaajno proirena i na ona pitanja koja direktno nisu pobrojana ali praksom suda mogu da uu u njegovu nadlenost. - Sud Bosne i Hercegovine - U Ustavu Bosne i Hercegovine (aneks IV Mirovnog sporazuma) se ne govori o sudu Bosne i Hercegovine, ali je Parlamentarna skuptina Bosne i Hercegovine s pozivom na lan 4. Ustava donijela Zakon o sudu Bosne i Hercegovine (Slubeni glasnik Bosne i Hercegovine broj 16/02). Sud je osnovan sa ciljem da se osigura efikasno ostvarivanje nadlenosti drave BiH i potovanje ljudskih prava i vladavine zakona na njenoj teritoriji (lan 1. Zakona o Sudu BiH). Zakonom je definisana nadlenost ovog suda koja obuhvata oblasti: krivine, upravne i apelacione nadlenost i istovremeno propisao procedure (krivini postupak, upravni postupak i apelacioni postupak). U krivinu nadlenost Suda Bosne i Hercegovine spadaju pitanja: a) zauzima konaan i obavezujui stav vezan za provoenje zakona drave i meunarodnih ugovora na zahtjev bilo kojeg suda entiteta i bilo kojeg suda Brko Distrikta kojem je povjereno provoenje zakona drave; b) odluuje o pitanjima koja se tiu provoenja meunarodnih i meuentitetskih krivinih propisa, ukljuujui i odnose sa Interpolom i drugim meunarodnim policijskim organima, te ukljuujui transfer osuene osobe, izruenje i predaju osoba po zahtjevu bilo kojeg organa na podruju BiH, druge drave, odnosno meunarodnog suda ili tribunala; c) rjeava sukob nadlenosti izmeu sudova iz FBiH i RS, i sudova entiteta i sudova Brko Distrikta; d) odluuje o ponavljanju krivinog postupka za krivina djela predviena zakonom drave BiH. U upravnu nadlenost Suda zakon je odredio da: sud je nadlean da odluuje po tubama protiv konanih upravnih akata, odnosno kada se radi o upravnoj utnji, institucija BiH i njenih tijela, javnih agencija, javnih korporacija, institucija Brko Distrikta i drugih organizacija utvrenim zakonom BiH, donesenih u vrenju javnih ovlatenja. A sud je naroito nadlean da: a) ocjenjuje zakonitost pojedinanih i opih izvrnih upravnih akata donesenih na osnovu dravnog zakona, pri vrenju javnih funkcija organa vlasti BiH i stava 1 ovog lana, za koje zakonom nije predvieno sudsko ispitivanje; b) rjeava imovinske sporove izmeu drave i entiteta, izmeu drave i Brko Distrikta, izmeu entiteta, izmeu entiteta i Brko Distrikta i izmeu institucija BiH koje su povezane sa vrenjem javnih

ovlatenja; c) rjeava sukobe nadlenosti izmeu sudova i entiteta, i sudova entiteta i sudova brko Distrikta; d) odluuje o ponavljanju postupaka u sporovima iz stava 1 i taka a) i b) ovog stava. Posebnu panju zakon posveuje apelacionoj nadlenosti Suda Bosne i Hercegovine pa kae da je sud nadlean da odluuje po: a) albama protiv presuda ili odluka koje donese krivino odeljenje ovog suda, u smislu lana 37. ovog zakona; b) albama protiv presuda ili odluka koje donese upravno odeljenje, u smislu lana 57. ovog zakona; c) albama protiv presuda sudova posljednje instance u Brko Distriktu, u smislu lana 37. ili 57. ovog zakona; d) vanrednim pravnim lijekovima protiv pravomonih odluka koje su donijela odeljenjea Suda i protiv pravomonih odluka koje je donio sud posljednje instance u Brko Distriktu, izuzev o zahtjevima za ponavljanje postupaka. A sud je takoer nadlean i za. a) rjeavanje po prigovorima koji se odnose na krenje izbonog zakona i dodatnih propisa i uputstava koje donosi Stalna izborna komisija; b) rjeavanje u svim drugim predmetima kada je to predvieno zakonom Bosne i Hercegovine. O vanrednim pravnim lijekovima i postupku po njima zakon vrlo precizno naznaava nadlenost i proceduru pa kae da se u oblasti krivine nadlenosti odnose na a) zahtjev za ponavljanjem postupka; b) zahtjev za zatitu zakonitosti. Upravne nadlenosti a) zahtjev za ponavljanje postupka; b) zahtjev za zatitu zakonitosti i c) zahtjev za perispitivanje sudske odluke. Govorei o postupku o vanrednim pravnim lijekovima zakon kae da se primjenjuju pravila krivinog, parninog postupka i upravnog spora koji su ureeni vaeim zakonima o krivinom, parninom i upravnom sporu koja se primjenjuju u Bosni i Hercegovini. Istovremeno su Zakonom propisani postupci i procedure koji se primjenjuju u krivinom, upravnom i apelacionom postupku koje se zasnivaju na principima ovih disciplina prava.

SUDOVI ENTITETA: FEDERACIJE BOSNE I HERCEGOVINE I REPUBLIKE SRPSKE

Ustavi entiteta su znaajnu panju posvetili pravosudnim institucijama kao uslovom za ostvarivanje prava i funkcionisanje pravne drave. Bez sudova kao znaajnog faktora ostvarivanja vladavine prava pravna drava ne bi mogla da postoji. Sudovi su jedan od bitnih

faktora izgradnje demokratske drave. Tek sa postojanjem samostalnih i nezavisnih sudova dravna vlast se legitimira. Zato je bitno da svaka drava uspostavi funkcionalan, samostalan i nezavisan rad sudova. Preko sudskih institucija, a u irem smislu i pravosua dravna vlast uspostavlja svoj autoritet i primjenjujui pravo na konkretne sluajeve ostvaruje svoju osnovnu funkciju u ovoj sferi ljudske djelatnosti. Iako su sudovi u pravosudnom sistemu najvaniji pravosudni sistem u sebe integrie i tuilatvo i advokaturu i sudsku upravu i sudsku policiju. U pravosue u irem smislu ulaze i kvazisudske institucije: ombdusmen, javni notari i javno pravobranilatvo. Pravosudni odnosno sudski sistem u entitetima je slian mada nije identian. Neke institucije koje postoje u jednom entitetu na nivou ustavnih odredaba ne postoje u drugom, ve su preputene zakonskom regulisanju, to na svojevrstan nain umanjuje njihovu poziciju u pravnom poretku poto nemaju istu pravnu utemeljenost. Iako oni obavljaju identine funkcije, injenica da nemaju istu pravnu utemeljenost dovodi njihovu poziciju u pitanje.

SUDSKA VLAST U FEDERACIJI

Ustav Federacije je naelno potvrdio organizaciju, nadlenost i postupak osnivanja sudova. Prema Ustavu Federacije sudsku funkciju u Federaciji vre sudovi Federacije, a to su: Ustavni sud i Vrhovni sud, dok su kantonalni sudovi organizovani na nivou kantona i imaju albenu nadlenost u odnosu na optinske sudove u svom kantonu i prvostepenu nadlenost u stvarima koje ne spadaju u nadlenosti sudova te druge nadlenosti utvrene zakonom. A optinski sudovi koji se mogu osnivati za podruje jedne ili vie optina, imaju nadlenost u svim graanskim i krivinim stvarima, osim ako ovim ustavom, kantonalnim ustavom ili zakonom Federacije ili zakonom kantona izvorna nadlenost nije dodijeljena nekom drugom sudu. Optinski sudovi se osnivaju zakonom kantona i finansira ih kantonalna vlast. - Ustavni sud Federacije Bosne i Hercegovine je konstituisan kao samostalna i nezavisna institucija sa ciljem da osigura potovanje ustavnosti (federalne) kao i da ostvaruje druge nadlenosti koje mu ustav povjeri, a Ustav u lanu 10. kae da su osnovne funkcije suda rjeavanje sporova: a) izmeu kantona; b) izmeu kantona i federalne vlasti; c) izmeu grada i njegovog kantona ili federalne vlasti; d) izmeu optine i grada; e) izmeu optina i

njihovih kantona ili federalne vlasti; f) izmeu institucija federalne vlasti ili unutar pojedinih institucija federalne vlasti. Analizom odredaba ustava se moe precizno utvrditi poloaj, sastav i nadlenosti Ustavnog suda. Kad se govori o nadlenostima vrlo je bitno istai da on rjeava sporove na razliitim nivoima vlasti kao i eventualne sporove razliitih nivoa vlasti. Istovremeno Ustavni sud se brine o zatiti ustavnosti i ocjenjuje da li su kantonalni ustavi, zakoni i drugi propisi (kako federalni tako i kantonalni, gradski i optinski) u skladu sa Ustavom. Ova kontrola moe biti i naknadna i preventivna. Zatita prava na lokalnu samoupravu u skladu sa Evropskom poveljom o lokalnoj samoupravi je jedno od bitnih nadlenosti ovog suda. Istovremeno sud odluuje o ustavnim pitanjima koja se pojave pred sudom upuena od Vrhovnog suda Federacije ili kantonalnih sudova kada ovi sudovi izraze sumnju o ustavnosti pojedinih zakona koje oni primjenjuju. Odluuje o vitalnim nacionalnim pitanjima na nivou Federacije ali i o vitalnim nacionalnim interesima na nivou kantona kao i o nacionalnom interese na nivou grada Mostara. Takoer rjeava pitanja imuniteta, i odluuje o smjeni predsjednika ili podpredsjednika Federacije kao i davanja miljenja odreenim funkcionerima Federacije. Postupke pred sudom mogu pokretati samo ovlateni predlagai to je propisano lanom IV c. 3. lan 10. stav 2, a odluke Ustavnog suda su konane i obavezujue to je odreeno lanom IV stav 3 lan 12. - Vrhovni sud Federacije Bosne i Hercegovine U Ustavu Federacije Bosne i Hercegovine u lanu IV.c.4c lan 15. se kae da je a) Vrhovni sud najvii albeni sud Federacije, ukljuujui i odluivanje o albama na odluke kantonalnih sudova u vezi sa pitanjima koja se tiu Ustava, zakona i drugh propisa Federacije i drugih pitanja utvrenih zakonodavstvom Federacije, osim onih iz nadlenosti Vrhovnog suda. b) Vrhovni sud ima i izvorne nadlenosti utvrene federalnim zakonom a u zakonu o Vrhovnom sudu Federacije Bosne i Hercegovine to se precizira pa na osnovu toga moemo da konstatujemo da Vrhovni sud ima prvostepenu, apelacionu, kasacionu i ostale nadlenosti utvrene Ustavom i zakonom (o tome pogledati odredbe zakona). Presude i odluke Vrhovnog suda konane su i obavezujue kako za strane u postupku tako i za sudove. U vrenju izvornih nadlenosti (lan IV.c.15(2)) Vrhovni sud ima, u sva ovlatenja utvrena zakonom po kojem djeluje, ista

ovlatenja koja imaju i drugi prvostepeni sudovi iste nadlenosti u skladu sa zakonom navedenim u lanu IV.c.3.. - Kantonalni sudovi Federacije Bosne i Hercegovine Ovi sudovi imaju tretman ustavne kategorije i na njih se odnose sva naela o radu sudova koje smo ranije naveli. Nadlenost ovih sudova se moe klasificirati da 1. u prvom stepenu sude za: a) krivina djela za koja je predviena kazna preko 10 godina zatvora, dugotrajni zatvor ili smrtna kazna; za krivina djela protiv ustavnog poretka Bosne i Hercegovine, krivina djela protiv ovjenosti i meunarodnog prava kao i za druga najtea krivina djela. b) Za krivina djela za koja je posebnim zakonom odreena nadlenost kantonalnog suda; c) sporove iz autorskog prava ....... ; d) u statusno privrednim sporovima ...... e) u sporovima koji nastaju u toku i povodom sprovoenja postupaka prinudnog poravnanja, steaja i redovne likvidacije preduzea; f) po tubama koje naruavaju jednstveno trite; g) po prinudnim sporovima ako vrijednost prelazi 30.000 KM; 2. u upravnoraunskim sporovima; 3. sprovoenja istraga i pojedine istrane radnje krivinih djela; 4. odluuje o albama protiv odluka optinskih sudova, kao i odluka doneenih u postupku prema maloljetnicima; 5. odluuje o albama protiv rjeenja istranog sudije kantonalnog suda; 6. rjeava sukobe o mjesnoj nadlenosti izmeu optinskih sudova na podruju kantona; 7. odluuje o prenoenju mjesne nadlenosti sa jednog optinskog suda na drugi na podruju kantona; 8. vri poslove meunarodne pomoi u skladu sa zakonom; 9. odluuje o brisanju osude i prestanku mjera bezbjednosti i pravnih posljedica osude, na osnovu sudske odluke; 10. rjeava o priznavanju odluka stranih sudova, stranih trgovakih sudova i stranih arbitraa; 11. sprovodi postupak redovne likvidacije, prinudnog poravnanja i steaja; 12. odluuje o zakonitosti konanih upravnih akata u upravnom sporu za koje nije odreena nadlenost drugog suda i to prema sjeditu prvostepenog organa, organizacije ili zajednice koja je donijela upravni akt, kao i o zahtjevu za zatitu sloboda i prava utvrenih ustavom, ako su takve slobode i prava povrijeeni konanim pojedinanim aktom ili radnjom slubenog lica organima uprave Kantona, odnosno odgovornog lica i preduzea ili drugoj organizaciji ili zajednici, kada za zatitu tih prava nije obezbjeena druga sudska zatita; 13. odluuje o drugim redovnim i vanrednim pravnim lijekovimam, ako je to odreeno kantonalnim zakonom; 14. sprovode istragu, pojedine istrane radnje, kao i privremeni postupak prema maloljetnicima, za krivina djela iz svoje nadlenosti; 15. vodi registar pravnih subjekata, ako zakonom nije drugaije odreeno; 16. daje miljenja povodom podnesenih molbi za pomilovanje; 17. vri poslove u vezi sa izruenjem okrivljenih i osuenih stranaca sa teritorija Federacije BiH u skladu sa zakonom.

Ustavnopravni tretman kantonalnih sudova treba posmatrati iz aspekta potpune organizacije, funkcionisanja i presonalne nezavisnosti istih u odnosu na zakopnodavnu, izvrnu i upravnu vlast. Posebno treba istai da je Ustav panju obratio na pitanje ravnopravne nacionalne zastupljenosti u sastavu nosilaca sudske vlasti. Konstitutivni narodi kao i Ostali moraju biti proporcionalne zastupljenosti shodno popisu stanovnitva iz 1991. godine, to je u skladu sa kriterijima utvrenim Aneks VII Opteg okvirnog sporazuma za mir u BiH. - Optinski sudovi Federacije Bosne i Hercegovine I ovi sudovi, kako Vrhovni i kantonalni sudovi, su ustavna kategorija i na njih se primjenjuju sva naela o radu sudova koja smo ranije naveli. Ustav je utvrdio da se optinski sudovi osnivaju za jednu ili vie optina to se precizno utvruje Zakonom Kantona. Ustavna je pretpostavka nadlenosti optinskih sudova u svim graanskim i krivinim stvarima, osim ako federalnim ili kantonalnim ustavom i zakonom ta nadlenost nije dodjeljena nekom drugom sudu. Istovremeno, je Ustav propisao da se rad ovih sudova finansira iz sredstava kantonalne vlasti. Ako pristupimo analizi donoenja zakona o sudovima kantona onda emo vidjeti da Optinski sudovi su nadleni: 1. da u prvom stepenu sude: a) za krivina djela za koja je zakonom predviena kao glavna kazna novana kazna ili kazna zatvora do 10 godina, ako za pojedina krivina djela nije nadlean Kantonalni sud ili Vrhovni sud Federacije BiH; b) za krivina djela za koja je posebnim zakonom odreena nadlenost Optinskih sudova; c) graansko-pravne sporove, ako za pojedine vrste sporova nije zakonom propisana nadlenost drugog suda; d) u sporovima u kojima su stranke federalne vlasti, kantoni ili optine , izuzev sporova koje su u nadlenosti Ustavnog suda, preduzea ili druge organizacije i zajednice, kao i kada u tim sporovima, pored ovih lica, uestvuju kao supraniari druga fizika ili pravna lica; e) u sporovima u kojima je jedna stranka federalna vlast, Kanton ili Optina, preduzuee i druga organizacija ili zajednica, a druga strana inostrano pravno ili fiziko lice, kao i kada u tim sporovima, pored ovih lica uestvuju kao suparniari i druga fizika ili pravna lica; f) u sporovima koji proizilaze iz meusobnih privrednih odnosa imalaca radnji i drugih pojedinaca koji, u vidu registrovanog zanimanja, obavljaju neku privrednu djelatnost, odnosno iz meusobnih privrednih odnosa tih lica i federalnih vlasti kantona ili optine; g) u sporovima iz radnih odnosa; h) privrednih prestupa; 2. da sprovode istragu, pojedine istrane radnje, kao i pripremni postupak prema maloljetnicima za krivina djela iz svoje nadlenosti; 3. da odluuju o albama protiv rjeenja istranih sudija optinskog suda; 4. da rjeavaju u posebnim postupcima, ako zakonom drugaije nije odreeno; 5. da obavljaju zemljino-

knjine poslove, ako zakonom nije drugaije odreeno; 6. da odreuju i sprovode izvrenje i obezbjeenje, ako zakonom nije drugaije odreeno; 7. odluuju o brisanju osude ili prestanku mjera bezbjednosti i pravnih posljedica osude, na osnovu sudske odluke; 8. da daju miljenje povodom podnesenih molbi za pomilovanje; 9. da vre poslove meunarodne pravne pomoi u skladu sa zakonom; 10. da pruaju pravnu pomo sudovima Federacije i Kantona. - Unutranja organizacija kantonalnih i optinskih sudova Federacije se

utvruje Pravilnikom o unutranjoj organizaciji. Pravilnik donosi predsjednik kantonalnog odnosno optinskog suda. Ovim pravilnicima se definiu poslovi sudske uprave i obezbjeuju uslovi za pravilan rad i poslovanje suda, a odnose se na pitanja organizovanja unutranjeg poslovanja suda; staranja da se poslovi suda vre uredno i na vrijeme; strune poslove u vezi sa ostvarivanjem prava i dunosti radnika iz radnog odnosa; organizovanje strunog obrazovanja sudija, strunih saradnika, pripravnika i ostalih radnika suda; voenje statistike i izvjetajne slube suda; poslove pozivanja i rasporeivanja sudija porotnika; poslove u vezi sa stalnim sudskim tumaima i vjetacima; poslove izvrenja krivinih sankcija; poslove ovjere isprava namjenjenih za upotrebu u inostranstvu; poslove u vezi sa pritubama stranaka na rad suda; finansijsko-materijalno poslovanje suda i druge poslove propisane zakonom i drugim propisima. O svim ovim poslovima kako i organizacijom tako i koordinacijom stara se predsjednik suda. U sudu se formiraju sudska odeljenja koji ima dva ili vie vijea zavisno od veliine suda, a u sastav ulaze sudije koje odluuju o tim stvarima. Radovi odeljenja je usmjeren na praenje stanja poslova odeljenja, ujednaavanja sudske prakse, unapreenja metoda rada i struno usavravanje sudija i strunih saradnika. Odluke sa sjednica sudskih odeljenja na kojima se usvajaju pravna shvatanja se donose veinom glasova lanova odeljenja. Tako utvrena pravna shvatanja se objavljuju u pravnim biltenima i u slubenim glasilima. Radom odeljenja rukovodi predsjednik odeljenja.SUDSKA VLAST U REPUBLICI SRPSKOJ

Ustav Republike Srpske je posebnu panju pravosuu ali i ustavnosti zakonitosti posvetio u glavama 8. 9. i 10. Ustava, pa bi se reklo da je pitanjima vladavine prava, a naroito pravne drave posveena daleko vea panja nego to je to u Ustavu Federacije. Taj privid proizilazi iz injenice to je u vie lanova i glava ovim pitanjima posveena panja. Izraavajui u ustavnim odredbama pojam pravne drave i vladavine prava Ustav je nastojao

da njihovu sutinu zasnuje na pravu i pravdi, moralnosti i zakonitosti, pravinosti i pravnoj sigurnosti. Ustav je istovremeno izrazio osnovne pravne principe efikasne primjene prava i funkcionisanja pravnog sistema. Ustavni sud je dobio posebnu glavu (IX) gdje je sistem kontrole i zatite ustavnosti detaljno obraen. Objanjena je sutina kontrole i zatite ustavnosti i zakonitosti. Odredbe o sudskoj vlasti kao posebnoj i vezanosti suda za zakone precizno su Ustavom odreeni. Ustavna stilizacija je precizna pa se kae da sudsku vlast vre sudovi i da su samostalni i nezavisni i sude na osnovu Ustava i zakona. Sudovi tite ljudska prava i slobode, utvrena prava i interese pravnih subjekata i zakonitost. Sudstvo je samostalno i nezavisno od izvrne i zakonodavne vlasti u Republici Srpskoj. Osnivanje, nadlenost, organizacija i postupak pred sudovima utvruje se zakonom. Precizirajui organizaciju i nadlenost sudova zakon o sudovima veoma precizno naznaava da se Osnovni sudovi osnivaju za podruje jedne ili vie optina, a Okruni sudovi za podruje dva ili vie osnovnih sudova dok je, Vrhovni sud najvii sud u Republici Srpskoj. - Ustavni sud Republike Srpske je konstituisan kao samostalna i nezavisna institucija sa ciljem potivanja ustavnosti i zakonitosti. U tom cilju u lanu 115. se kae da Ustavni sud: 1. odluuje o saglasnosti zakona, drugih propisa i optih akata sa Ustavom; 2. odluuje o saglasnosti propisa i optih akata sa Zakonom; 3. rjeava sukob nadlenosti izmeu organa zakonodavne, izvrne i sudske vlasti; 4. rjeava sukob nadlenosti izmeu organa Republike, grada i optine, 5. odluuje o saglasnosti programa, statuta i drugih optih akata politikih organizacija sa Ustavom i Zakonom. Ustavni sud prati pojave od interesa za ostvarivanje ustavnosti i zakonitosti, obavjetava najvie ustavne organe Republike o stanju i problemima u toj oblasti i daje miljenja i prijedloge za donoenje zakona i preduzimanje drugih mjera radi obezbjeenja ustavnosti i zakonitosti i zatite sloboda i prava graana, organizacija i zajednica. Ustavni sud moe ocjenjivati ustavnost zakona i ustavnost i zakonitost propisa i optih akata koji su prestali da vae, ako od prestanka vaenja do pokretanja postupka nije protekl vie od jedne godine. Ustavni sud: 1) odluuje o saglasnosti zakona, drugih propisa i optih akata Narodne skuptine sa odredbama Ustava o zatiti vitalnih interesa konstitutivnih naroda. Ustavni sud odluuje o pitanjima imuniteta koja proistiu iz zakona kojima se ureuje imunitet u Republici Srpskoj.

Iz analize nadlenosti jasno se vide dvije vrste funkcija koje bi se mogle oznaiti kao 1. opte nadzorne, usmjeravajue i preventivne i 2. odluujue i normativne. U ove prve bi spadale obaveze a i pravo suda da prati pojave od interesa za ostvarivanje ustavnosti i zakonitosti i obavjetavanju najviih organa Republike posebno u odnosu za donoenje zakona i preduzimanju mjera radi obezbjeenja ustavnosti i zakonitosti i zatite sloboda i prava graana, organizacija i zajednica. Uloga Ustavnog suda u ovoj sferi je aktivna i on ne eka samozahtjeve. U sferi odluujue i normativne ili osnovne i glavne funkcije su, bez sumnje, one to se odnose na ocjenu ustavnosti zakona i zakonitosti podzakonskih akata. Ovdje treba istai da Ustavni sud ne vri ocjenu cjelishodnosti zakona, pa, samim tim, ne cjeni politiku koju utvruje i vodi predstavniko tijelo. Odluke Ustavnog suda su opte obavezne i izvrne na teritoriji Republike, izvrenje odluka Ustavnog suda osigurava Vlada. Postupak pred Ustavnim sudom mogu pokrenuti bez ogranienja: Predsjednik Republike, Narodne skuptine i Vlade, a ostali organi, organizacije i zajednice pod uslovom utvrenim zakonom. Ustavni sud moe i sam pokrenuti postupak za ocjenjivanje ustavnosti i zakonitosti. Svako moe dati inicijativu za pokretanje postupka za ocjenivanje ustavnosti i zakonitosti. Kad Ustavni sud utvrdi da zakon nije u saglasnosti sa Ustavom ili da drugi propis ili opti akt nije u saglasnosti sa Ustavom ili zakonom, taj zakon, drugi propis ili opti akt prestaje da vai danom objavljivanja odluke Ustavnog suda. U Ustavu Republike Srpske nije odreen sistem redovnih sudova niti vrste ovih sudova. Ovo pitanje je preputeno republikom zakonodavstvu koji ima puna ovlatenja za ustanovljavanje ovih sudova. Ustav u lanu 122. kae da Osnivanje, nadlenost, organizacija i postupak pred sudovima utvruju se zakonom. Iz ovoga proizilazi da zakonodavac ima iroka ovlatenja prilikom konstituisanja ovih sudova i da se oni mogu formirati za itav niz pitanja koja su podobna za rjeavanje pred sudovima, znai da ustavotvorac otvara mogunost da pored sudova opte nadlenosti postoji mogunost formiranja specijalizovanh sudova. Ustav takoer ne pravi ogranienja u pogledu teritorijalnog rasporeda sudova kao ni njihovog naziva i njihove organizacije. Zakonom o sudovima Republike Srpske (Slubeni glasnik Republike Srpske broj 111/04) utvreni su osnovni kriteriji za organizaciju sudova i vrste sudova. U Republici Srpskoj postoje: Vrhovni sud Republike Srpske, okruni sudovi (5 sudova) i osnovni sudovi (19 sudova).

- Vrhovni sud Republike Srpske je najvii sud u Republici i osigurava jedinstvenu primjenu zakona. On je najvia sudska instanca u sistemu sudova opte nadlenosti i ima prvostepenu nadlenost, a po pravilu on je instancioni sud. Stvarna nadlenost Vrhovnog suda je utvrena lanom 28. Zakona o sudovima gdje se kae da je sud nadlean: 1. da odluuje o redovnim pravnim lijekovima protiv odluka okrunih sudova ako je to zakonom odreeno; 2. da odluuje o vanrednim pravnim lijekovima protiv pravosnanih odluka sudova i sudova za prekraje, kada je to zakonom odreeno; 3. da odluuje o pravnim lijekovima protiv odluka svojih vijea, ako zakonom nije drugaije odreeno; 4. da rjeava sukobe nadlenosti izmeu sudova, ako zakonom nije drugaije odreeno; 5. da odluuje o prenoenju mjesne nadlenosti sa jednog suda na drugi sud, kada je to odreeno zakonom; 6. da obavlja druge poslove odreene zakonom. Ovako precizno navedene nadlenosti suda nam govore da Vrhovni sud ima karakter albene instance; da sud rjeava u postupcima vanrednog pravnog lijeka i da sud kao najvia sudska instanca ima posebna ovlatenja povodom praenja stanja zakonodavstva i sudske prakse i da daje miljenja o zakonima i drugim pravnim aktima. Istovremeno ovaj sud poto je u situaciji da vri kontrolu ima funkciju da osigurava jednaku primjenu prava. - Okruni sudovi Republike Srpske se osnivaju za podruja dva ili vie osnovnih sudova. Oni su u svom radu nezavisni i samostalni od zakonodavne i izvrne vlasti i u svom radu postupaju nepristrasno, blagovremeno i efikasno. Na ove sudove se primjenjuju sva ona naela o kojima smo ranije govorili. Okruni sud je nadlean: 1. Prvostepena nadlenost: a) da sudi za krivina djela za koja je zakonom propisana kazna zatvora preko 10 godina ili dugotrajni zatvor, ako zakonom nije odreena nadlenost drugog suda; b) da postupa u toku istrage i nakon podizanja optunice u skladu sa zakonom; v) da sudi za krivina djela za koja je Sud Bosne i Hercegovine prenio nadlenost na okrune sudove; g) da odluuje o svim upravnim sporovima i to prema sjeditu prvostepenog upravnog organa, kao i o zahtjevu za zatitu sloboda i prava utvrenim Ustavom, ako su takve slobode i prava povrijeeni konanim pojedinanim aktom ili radnjom slubenog lica u organima uprave, odnosno odgovornog lica u preduzeu, ustanovi ili drugom pravnom licu, kada za zatitu tih prava nije obezbjeena druga sudska zatita. 2. Drugostepena nadlenost: a) da odluuje o albama protiv odluka

osnovnih sudova; b) da odluuje o albama protiv rjeenja sudova za prekraje; v) da odluuje o drugim redovnim i vanrednim pravnim lijekovima, ako je to odreeno zakonom. 3. Ostalo: a) da rjeava o sukobu mjesne nadlenosti izmeu osnovnih sudova sa svog podruja u skladu sa zakonom; b) da odluuje o prenosu mjesne nadlenosti sa jednog osnovnog suda na drugi osnovni sud na svom podruju; v) da odluuje o brisanju osude i prestanku mjera bezbjednosti i pravnih posljedica osude, na osnovu sudske odluke; g) da postupa po molbama za pomilovanje u skladu sa zakonom; d) da rjeava o priznavanju odluka stranih sudova, stranih trgovakih sudova i stranih arbitraa; ) da prua meunarodnu pravnu pomo u krivinim predmetima; i e) da vri druge poslove odreene zakonom. - Osnovni sudovi Republike Srpske se osnivaju za podruje jedne ili vie optina. Oni obavljaju svoje poslove iz svoje nadlenosti u sjeditu, a izuzetno ove poslove mogu obavljati i van sjedita suda, kao i u drugim mjestima na sudskim danima, u skladu sa zakonom. Ovdje emo posebno naglasiti da i Vrhovni sud i okruni sudovi mogu poslove iz svoje nadlenosti obavljati van svog sjedita iz razloga efikasnosti, smanjenja trokova ili drugih opravdanih razloga. Ova odeljenja koja se formiraju van sjedita suda se osnivaju zakonom. Njihovim radom rukovodi predsjednik suda. U nekim od osnovnih sudova se osnivaju i privredna odjeljenja za obavljanje poslova u privrednim predmetima kao i poslove upisa u registre pravnih lica ili samostalnih preduzetnika za koje zakonom predvieno da ih vre sudovi. Osnovni sudovi su u zakonu lanom 23. i 24. precizno navedeni (B.Luka, Bjeljina, Doboj, Trebinje i Sokolac). Stvarna nadlenost osnovnih sudova je: 1. U krivinim predmetima: a) da u prvom stepenu sude: - za krivina djela koja je zakonom propisana kao glavna kazna novana kazna ili kazna zatvora do 10 godina, ako posebnim zakonom nije odeena nadlenost drugog suda; - za krivina djela za koja je posebnim zakonom odreena nadlenost osnovnog suda; - za krivina djela za koja je Sud BiH prenio nadlenost na osnovni sud; - u svim krivinim postupcima protiv maloljetnika; b) da postupa tokom istrage i nakon podizanja optunice u skladu sa zakonom; v) da odluuje o vanrednim pravnim lijekovima kada je to zakonom predvieno; g) da odluuje o brisanju osude i prestanku mjera bezbjednosti i pravnih posljedica osude, na osnovu sudske odluke; i d) da postupa po molbama za pomilovanje u skladu sa zakonom; 2. U graanskim predmetima da u prvom stepenu sudi: a) u svim graanskim sporovima; i b) u vanparninom postupku. 3. U privrednim predmetima, za sudove koji imaju privredno odjeljenje, da u prvom stepenu sudi: a) u sporovima koji se

odnose na prava i obaveze po osnovu pravnog prometa roba, usluga, vrjednosnih papira, vlasnikih i drugih stvarnih prava na nekretninama, kao i na prava i obaveze proistekle iz vrjednosnih papira, u kojima su obje stranke u postupku pravno lice ili fiziko lice koje, u svojstvu samostalnog preduzetnika ili drugom svojstvu, obavlja privrednu ili drugu registrovanu djelatnost u vidu osnovnog ili dopunskog zanimanja; b) u sporovima koji se odnose na brodov i na plovidbu na moru i unutranjim vodama, kao i u sporovima na koje se primjenjuje plovidbeno pravo, osim sporova o prevozu putnika; v) u sporovima koji se odnose na avione, kao i u sporovima na koje se primjenjuje vazduhoplovno pravo, osim sporova o prevozu putnika; g) sporove iz autorskih prava, srodnih prava i prava industrijske svojine; d) sporove nastale povodom djela za koja se tvrdi da predstavljaju nelojalnu konkurenciju ili monopolistiki sporazum; i ) u postupku steaja i likvidacije, u skladu sa zakonom, kao i u svim sporovima koji nastanu u toku i povodom provoenja postupka steaja i likvidacije. 4. U drugim predmetima: a) da provodi izvrni postupak, ako zakonom nije drugaije odreeno; b) da odreuje mjere obezbjeenja, ako zakonom nije drugaije odreeno; v) da rjeava u posebnim postupcima, ako zakonom nije drugaije odreeno; g) da obavlja zemljino-knjine poslove, u skladu sa zakonom; d) da prua pravnu pomo sudovima u Bosni i Hercegovini; ) da vri poslove meunarodne pravne pomoi, ako zakonom nije odreeno da neke od tih poslova vri Okruni sud; e) da vri poslove upisa u registre pravnih lica i samostalnih preduzetnika ako je to zakonom utvreno; i ) da vri druge poslove odreene zakonom.

JAVNO TUILATVO

U savremenim pravnim sistemima javno tuilatvo je samostalan dravni organ koje vri funkciju krivinog gonjenja uinilaca krivinih djela kao i drugih zakonom odreenih kanjivih djela. Mada je tuilatvo nezavisan dravni organ ono je potinjeno pravu i pravnom poretku. Njegov zadatak je da pred sudom pokrene postupak za rjeavanje nekog spora o pravu. Krivino gonjenje nekada je povjeravano sudu. Sud je bio akter svih faza krivinog postupka: optuivanje, presuivanje i voenje odbrane optuenog. Ovakav postupak (inkvizicioni) je davno naputen. Moderno krivino suenje poiva na principima akuzatorskog naela, to znai da funkciju optuivanja, suenja i odbrane razdvajaju i predaju razliitim subjektima. Postupak optuivanja po krivinom postupku se moe povjeriti trovrsnim subjektima. Ono moe biti povjereno oteenom graaninu privatna tuba; bilo

kojem graaninu koji moe u funkciji zatite opteg interesa pokrenuti postupak narodna tuba; ili posebnom dravnom organu javnom ili dravnom tuiocu javna tuba. Da bi se osiguralo efikasno ostvarivanje nadlenosti drave u sferi potivanja ljudskih prava i zakonitosti na njenoj teritoriji savremena drava je jasno definisala ulogu javnog tuilatva. Tuilatvo kao dravni organ je u organizacionom smislu poseban i samostalan dravni organ, ali je istovremeno u funkcionalnom smislu nosilac posebnih ovlatenja u obavljanju sudske vlasti. Tuilatvo se u postupku pred sudom pojavljuje kao jedna od strana u sporu. Ovo odvajanje i nemjeanje u sudsku nezavisnost nuan je preduslov za ravnopravnost drugih strana u sporu (tueni). Ako bi sud i tuilatvo na bilo koji nain poistovjeeni ili tuilac imao jau poziciju u odnosu na tuenog, to bi svakako uinilo da poloaj tuenog u sporu bude unapred korenito oslabljen. Javno tuilatvo je inokosan organ to znai da njim rukovodi javni tuilac. Javni tuilac ima svoje zamjenike ali su svi podreeni javnom tuiocu koji je nosilac ovlatenja. Javno tuilatvo je organizovano na naelu: organizacionog jedinstva i vertikalne povezanosti. Ovo znai da je nii tuilac podreen viem, i da svaki javni tuilac u krajnjem sluaju podreen dravnom javnom tuiocu. Poslovi tuilatava se vre u skladu sa ustavima i zakonima, dakle svoju funkciju krivinog gonjenja vre u skladu sa naelom legaliteta. Javna tuilatva pokreui krivino gonjenje protiv uinilaca krivinih djela za koja se goni po slubenoj dunosti nemaju pravo izbora ve su duni da se ponaaju u skladu sa zakonom. Tuioce i njihove zamjenike bira i imenuje Visoko sudsko i tuilako vijee Bosne i Hercegovine (glavnog tuioca i zamjenike glavnog tuioca BiH; tuioce Republike Srpske i tuioce Federacije Bosne i Hercegovine; okrune i kantonalne tuioce kao i zamjenike i glavnog tuioca i tuioce tuilatva Brko Distrikta). Poloaj javnih tuilaca poiva na dva naela: imunitet i nespojivost tuilakih funkcija. Imunitet javnog tuioca poiva na garantijama da javni tuioci ne mogu biti pozvani na odgovornost za izraeno miljenje u vrenju tuilake funkcije, osim ako je re o krivinom delu krenja zakona od strane javnog tuioca i da javni tuilac ne moe biti lien slobode u postupku pokretanja zbog krivinog dela uinjenog u vrenju tuilake funkcije, odnosno slube, bez odobrenja Visokog sudskog i tuilakog vijea. Javna tuilatva vrei svoju funkciju gonjenja poinilaca krivinih djela su organ koji sam ne primjenjuje zakon, i prema tome organ koji donosi odluke. Tuilatvo pokree

postupak i uestvuje u njemu i na taj nain ono zatiuje pravni poredak i primjenjuje zakone ali sud je dravni organ koji primjenjuje zakone i postupa u skladu sa zakonom. Tuilatvo nema pravo da utie na odluke suda. Ono pred sudom samo iznosi injenice na osnovu kojih sud donosi odluku. Vrei svoju fukciju tuilatvo postupa na osnovu Ustava, zakona i potvrenih meunarodnih ugovora kao i propisa koji su doneeni na osnovu zakona.

ORGANIZACIJA I NADLENOST TUILATAVA

Tuilatva imaju funkciju da: preduzimaju istrane radnje, vre progon uinalaca krivinih djela i ulaganje pravnih sredstava radi zatite ustavnosti i zakonitosti. Svoje poslove tuilatva vre u skladu sa Ustavom i zakonima Bosne i Hercegovine. U Bosni i Hercegovini se tuilatva organizuju na nivou drave Bosne i Hercegovine, entiteta i kantonalnih odnosno okrunih tuilatava. - Tuilatvo Bosne i Hercegovine ovo tuilatvo je obrazovano odlukom Visokog predstavnika od 06.08.2002.godine, a objavljeno je u Slubenim novinama Federacije BiH broj 43/02 i Slubenom glasniku Republike Srpske broj 55/02 i vait e sve dok Parlamentarna skuptina Bosne i Hercegovine ne usvoji zakon u odgovarajuem obliku bez amandmana i bez dodatnih uvjeta. Nadlenost ovog tuilatva je propisano lanom 12 i odnosi se na krivinu nadlenost koja se sastoji iz provoenja istraga za krivina djela za koja je nadlean Sud Bosne i Hercegovine, te za gonjenje poinilaca pred Sudom BiH u skladu sa zakonom o krivinom postupku; za primanje zahtjeva za meunarodnu pravnu pomo u krivinim stvarima u skladu sa zakonima, multilateralnim i biletelarnim sporazumima i konvencijama, ukljuujui i zahtjeve za izruenje ili predaju traenih lica od strane sudova ili organa na podruju BiH i drugih drava, odnosno Meunarodnih sudova ili Tribunala. U sluaju da je za sprovoenjem zahtjeva potrebna sudska odluka, tuilatvo je ovlateno da podnese zahtjev za donoenje takve odluke; a posebni odjel, izmeu ostalog, preduzima zakonom odreene mjere za ispitivanje i gonjenje poinilaca krivinih djela organizovanog kriminala, privrednog kriminala i korupcije predvienih zakonom BiH, kada je u navedenim zakonima za ta djela predviena nadlenost Suda BiH. Tuilatvo ima i dodatne poslove koji se odnose na

nerjeene i rjeene predmete, te broj predmeta kao i klasifikaciju tih odluka sa izvjetajem ta ini konanu ili privremenu odluku o predmetima pod optunicama. Tuilatvo na osnovu statistikih pregleda je duno da izvjetava Parlamentarnu skuptinu Bosne i Hercegovine. Organizacija tuilatava se zasniva na principu subordinacije s tim to na nivou Bosne i Hercegovine postoji: Glavni tuilac BiH, tri zamjenika glavnog tuioca i odreen broj tuilaca. Glavnog tuioca i zamjenike glavnog tuioca bira i imenuje Visoko sudsko i tuilako vijee. U tuilatvu se formiraju posebna odeljenja za: organizovani kriminal, privredni kriminal i korupciju. Radom tuilatva rukovodi glavni tuilac a u njegovoj odsutnosti njega zamjenjuje zamjenik glavnog tuioca kojeg je odredilo Visoko sudsko i tuilako vijee. Zamjenici glavnog tuioca i tuioci su ovlateni da preduzimaju sve radnje u postupku pokrenutom pr