tanzimat tan once sivas ta gayrimuslimler non muslims in sivas before tanzimat

Click here to load reader

Post on 02-Jul-2015

193 views

Category:

Documents

2 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

TANZ MATTAN NCE S VASTA GAYR MSL MLER

SERAP BOZPOLAT

Cumhuriyet niversitesi Sosyal Bilimler Enstits

Lisansst E%itim, %retim ve S'nav Ynetmeli%inin Tarih Anabilim Dal' Yak'na% Tarihi Bilim Dal' in ngrd% YKSEK L SANS TEZ olarak haz'rlanm'1t'r.

TEZ DANI4MANI Prof. Dr. mer DEM REL

S VAS Eyll 2007

1

Sosyal Bilimler Enstits Mdrl ne

Serap BOZPOLAT taraf'ndan haz'rlan bu al'1ma jrimiz taraf'ndan Tarih Anabilim dal'/Yak'na% Tarihi Bilim dal'nda YKSEK L SANS TEZ olarak kabul edilmi1tir.

Ba1kan: Prof. Dr. mer DEM REL

ye: Do. Dr. Adnan GRBZ

ye: Yrd. Do. Dr. Galip EKEN

Onay

Yukar'daki imzalar'n, ad' geen %retim yelerine ait oldu%unu onaylar'm. 04/09 /2007

Prof. Dr. Zafer C RH NL OALU Enstit Mdr

I

ZET Osmanl' mparatorlu%unda ya1ayan gayrimslimler, son dnemde h'z

kazanan sosyal tarih al'1malar'n'n nemli ve ilgi ekici konular' aras'nda yer almaktad'r. Bu konuda yap'lan ara1t'rmalar, millet sisteminin sorgulanmas'n'n da nn am'1t'r. Bu ba%lamda, Osmanl' devleti taraf'ndan ngrlen kurallar'n ne kadar ve nereye kadar uygulama alan' buldu%u ve Mslmanlar ile Gayrimslimler aras'ndaki sosyal ili1kileri ne 1ekilde etkiledi%i belli lde gzlemlenebilmi1tir. Bu al'1mada, Osmanl' devletinin Gayrimslimlere olan genel bak'1'ndan ziyade, Osmanl' dneminde, bir Anadolu 1ehrinde ya1ayan Gayrimslimlerin ya1am ko1ullar'n' ve Mslmanlarla olan ili1kilerini de%erlendirmeye al'1'lm'1t'r. Tanzimattan nce Sivasta Gayrimslimler adl' tez al'1mam'zda, temel kaynak olarak, tarih ara1t'rmalar'nda en nemli kaynak grubu durumunda olan, kente ait 11 1eriyye sicil defteri ile di%er ar1iv vesikalar' kullan'lm'1t'r. Bu al'1mada, kaynaklar'n ve imknlar'n elverdi%i lde, Sivasta ya1ayan gayrimslimler, hemen her ynleriyle ve kentin Mslman sakinleriyle kar1'la1t'rmal' olarak ele al'nmaya al'1'lm'1t'r. Kentin gayrimslimleri nfus a's'ndan tan't'ld'ktan sonra, ya1ad'klar' fiziksel evre, ekonomik ve sosyal hayatlar', aile ya1ant'lar', din ve kltrel yap'lar' hakk'nda belgelere yans'd'%' lde bilgiler ve de%erlendirmeler verilmi1, sosyal ili1kiler bak'm'ndan dinin ay'rt edici rol tart'1'lm'1t'r. Bylece millet sistemi de Sivas rne%inde gzden geirilmi1tir. Ara1t'rmada, ayn' kent kltrnn paralar' olan Mslman ve

gayrimslimlerin birok noktada ortakl'klar' gze arpm'1t'r. Bununla beraber farkl' dinlere mensubiyetin baz' durumlarda belirleyici bir unsur oldu%u da gzlenmi1tir. Osmanl' geneline ait gzlemler edinebilmek noktas'nda, bu konuda ve farkl' kentler zerinde kar1'la1t'rmal' olarak yeni al'1malara ihtiya duyulacakt'r.

II

SUMMARY Non-Muslims who have lived in Otoman Empire's administration, is one of the charming and important subject in social-historical research area which has been speeded up lately. The researchs which have been made about this subject, has brought up the interrogation of Ottoman millet system(social system) In this context, it has been slightly observed that the prescribed rules of Ottoman Empire was how capable to find area of application and how it has affected the relationship between Muslims and Non-Muslims. In this study, rather than how Ottomans approached to them, it has been tried to assess that the living conditions of a NonMuslim society and their relations with the Muslims, whom have lived in an Anatolian city together. 11 4er'iyye record book and the other record samples have been used as main source for this thesis study, named "Non-Muslims in Sivas before Tanzimat discussed completely and as (Administrative Reforms)". In this study, as far the sources and facilities enabled to make it happen, Non-Muslims have been comparatively to the Muslim habitants. Right after the Non-Muslims has been introduced demographically, it has been discussed that the religions's distinguishing role on their physical conditions, economical and social conditions, family lives, religious and cultural structures.Thus, "millet system" has been overwieved in Sivas sample. Many common points between Non-Muslims and Muslims have been greet in this research. Nevermore, it has been observed that belonging to the other religions was a determining factor. To gather the general observations about Ottomans, new comparative researches will be required about the other cities in Ottoman Empire.

III

NDEK LER TABLO, GRAF K, PLAN VE RES MLER KISALTMALAR ................................................................................................

III V VII

NSZ VIII

G R ) ... A. Konu, Metod, Kaynaklar ...... B. slam Hukukunda Gayrimslimler .... C. Osmanl' Devletinde Gayrimslimlerin Durumu ..... D. Sivas 4ehrinin Tarihesi ....

1 1 5 7 13

B R NC BLM: 4EH R HALKI NDE GAYR MSL MLER ..... A. NFUS VE ETN K YAPI ... 1. H'ristiyan Nfus (Ermeniler Ve Rumlar) .. 2. Yahudiler ... B. MAHALLELER ...

19 19 19 22 23

K NC BLM: GAYR MSL MLER VE EKONOM K HAYAT ... A. T CAR HAYAT ..... B. MESLEKLER .. C. MAL VARLIKLARI ... D. BOR - ALACAK L 4K LER ..... E. MLK ALIM-SATIMI ... F. GAYR MSL M VAKIFLARI ......

28 28 30 33 39 45 46

IV

NC BLM: GAYR MSL MLER VE GNDEL K HAYAT .... A. ZEL YA4AM ALANLARI: EVLER ... B. EV E4YALARI ... C. K 4 SEL E4YALAR: K'yafetler, Aksesuar ve Mcevherat ..

49 49 51 53

DRDNC BLM: GAYR MSL MLER VE A LE HAYATI .... A. EVLENME ve BO4ANMA .... B. OCUK SAYISI . C. M RAS VE VAR SLER .....

56 57 59 62

BE) NC BLM: GAYR MSL MLER VE D N HAYAT A. D N YAPILANMA ... B. K L SELER VE MANASTIRLAR .... C. MEZARLIKLAR.. D. HT DA

78 79 81 90 94

ALTINCI BLM: GAYR MSL MLER VE EA T M-KLTR HAYATI 96

YED NC BLM: MSL M-GAYR MSL M L 4K LER ...

102

SONU ..... 107

KAYNAKA .... 108 BELGELER .. 116

V

TABLO, GRAF K, PLAN VE RES MLER TABLO I TABLO II TABLO III TABLO IV TABLO V TABLO VI : Sivas Nfusu ... 22 : Sivas Mahalleleri 26 : Tereke Kay'tlar'na Gre Ticaret Yap'lan Merkezler .. 33 : Servet Da%'l'm' ....... 37 : Terekelere Gre Sahip Olunan Mlk Tipleri Ve Nakit 41 : Sivas Gayrimslimlerinin Mal Varl'klar' le Bor-Alacak

li1kileri (18101840) ... 46 TABLO VII TABLO VIII TABLO IX TABLO X TABLO XI TABLO XII TABLO XIII TABLO XIV TABLO XV TABLO XVI TABLO XVII : Mlk Sat'1lar'n'n Din Da%'l'm' . 51 : Mlk Sat'1lar' . 54 : Osmanl' Genelindeki Ailelerde ocuk Say's' Ortalamas' .. 73 : Sivas 4ehrindeki Ailelerde ocuk Say's' Ortalamas' . 73 : ocuk Say'lar' 74 : Cinsiyet Ve Ya1 Ortalamas' Bak'm'ndan ocuklar 75 : Mirastan Pay Alan Di%er Varisler ... 76 : Tereke Sahiplerinin Varisleri .. 77 : 1884te Usul- Atikle E%itim Veren S'byan Mektepleri ..100 : 1886da Sivas R1tiyelerindeki %renci Say's' 101 : Sivas Merkez lenin Okullar' (Vital Cuinet Seyahatnamesi

1890) .101 TABLO XVIII : Sivas Merkez ledeki Gregoryen Ermeni Okullar' (Vital

Cuinet Seyahatnamesi 1890) 102 TABLO XIX : Sivas Merkez ledeki Protestan Ermeni Okullar' (Vital

Cuinet Seyahatnamesi 1890) .102 TABLO XX Umumiye : Sivas Vilayet Genelinde Gayrimslim Okullar' ( statistikdaresi, Devlet-i Aliyye-i Osmaniyenin 1313 Senesine Mahsus

statistik).. 103

VI

TABLO XXI

: 1899-1900 Y'llar'nda Gayrimslimlerin Devam Ettikleri

Okul Say's' Ve Talebe Say's' ..103

GRAF K I GRAF K II GRAF K III GRAF K IV GRAF K V GRAF K VI GRAF K VII GRAF K VIII

: Mal Varl'klar'n'n Da%'l'm' . 39 : Mal Varl'klar'n'n Bor-Alacak Da%'l'm' 44 : Tek Katl' Ve ki Katl' Evler 59 : Evlerde Odalar 59 : Evlerde Oda Say'lar' .. 60 : Evlerin Blmleri 61 : ocuk Say'lar' . 74 : ocuklar'n Cinsiyetlerine Gre Da%'l'm' ... 76

PLAN I PLAN II

: Sivas Mahalleleri (18001839) .. 29 : Sivasta Gayrimslim Mabetleri Ve Mezarl'klar' (1800

1839) . 90

RES M I RES M II RES M III RES M IV RES M V RES M VI RES M VII RES M VIII RES M IX

: K'rk 4ehitler ... 84 : Sivas 1902 Ana Kilise .. 86 : Temeltepe K'1las'ndaki Ermeni Kilisesi . 91 : Temeltepe K'1las'ndaki Ermeni Kilisesi . 92 : Sivas Ermeni Mezarl'%' .. 94 : Sivas Ermeni Mezarl'%'ndan Bir Grnm 94 : Sivas Ermeni Mezarl'%'ndan Bir Grnm . 95 : Sivas Ermeni Mezarl'%'ndan Bir Grnm . 95 : Aziz Vlas'n Kabri (Gkmedrese Mahallesi) .. 96

VII

KISALTMALAR S4S BOA A TDV A HR MKT UM : Sivas 4eriyye Sicili : Ba1bakanl'k Osmanl' Ar1ivi : Mill E%itim Bakanl'%' slam Ansiklopedisi : Trk Diyanet Vakf' slam Ansiklopedisi : Hariciye Nezareti : Mektub Kalemi : Umumi : radeler SYS MVL v. b. s. C. bkz. : Siyas : Meclis-i Vala : veled : bin / bint : Sayfa : Cilt : Bak'n'z

VIII

NSZ Osmanl' Devleti kurulu1undan itibaren Mslman ve gayrimslimlerin birlikte ya1ad'klar' bir devlet yap's' olu1turmu1tur. Osmanl'n'n kurdu%u sistem, temelini e1itlili%in olu1turdu%u Osmanl' milletinin, uzun y'llar boyunca karma1adan ve yabanc'l'k hissinden uzak ve uyum iinde ya1amas'n' sa%lam'1t'r. Sivas da co%rafi ve kltrel dokusu bak'm'ndan tarih boyunca farkl' kltrlerin bulu1ma noktalar'ndan biri olarak, Osmanl'n'n sistemini anlamak ve uygulan'rl'%'n' gzlemlemek a's'ndan konumuza iyi bir rnek olu1turmu1tur. al'1mam'zda, 1eriyye sicilleri '1'%'nda Osmanl' Sivas'nda,

gayrimslimlerle gayrimslimler ve gayrimslimlerle Mslimler aras'nda geen her trl davay' ele alarak, dnem iinde gayrimslimlerin sosyal ya1ant'lar'n', dolayl' da olsa devletle olan ili1kilerini, Mslim ve gayrimslimlerin bir arada ya1ama tecrbelerini anlamaya, yorumlamaya ve anlatmaya al'1t'k. Bu yolla, Osmanl' toplumunun kltrel hayat'n' bir lde ayd'nlatmak istedik. Dnem olarak, Mslim ve Gayrimslimlerin ortak bir kltrn sorunsuz ve przsz paralar'n' olu1turduklar' bir dnemi setik. Gerginliklerin yo%un olarak ya1and'%' dnemlere ili1kin ayr'nt'l' ve ok say'daki ara1t'rman'n yan'nda, henz gerginliklerin ve ayr'l'klar'n varolmad'%' dnemlerin de ayd'nlat'lmas' ynnde yap'lacak al'1malar'n o%almas' gere%ine inan'yoruz. Bu yntemin, incelenen dnemin sosyoekonomik