150. yilinda tanzimat - turuz

Click here to load reader

Post on 17-Nov-2021

2 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

TÜRK DÜNYASI ARATIRMALARI VAKFI BASKIYA HAZIRLAMA
TESSLER
ÖN SÖZ
1839'da ilô.n edilen Tanzimat Ferman, tarihimizde kendi adyla anlan bir dönemin balangc saylmaktadr. Bu tarih Osmanl yenileme hareketinin ba­ langc olarak yaygn bir ekilde kabul edilmektedir. O günden zamanmza kadar 150 sene geçmi ve birbuçuk asrlk yldönümü münasebeti ile "Tanzimat" çok çeitli yönleri ile ülkemizde deerlendirmeye konu tekil etmitir. Deiik alanlar­ daki ilim adamlarmz Tanzimat'n dou sebeblerini, mahi:yetjni, o günkü dünya ve Türkiye artlarn, Fermann dourduu neticeleri yeniden ele almlar, görü­ lerini açklamlardr. Ülkemizin geçmii bugünü ve geleceini ilgilendiren konu.­ Zar; kendi !-;al.ma programlan içinde, incelemeyi ve milletimize intikal ettirmeyi gaye edinen Aydnlar Oca bu yldönümü vesilesi ile Tanzimat da, teblilerini bu kitapçkta bulacanz kymetli ilim ve fikir adamlarmza tahlil ettirmi, bu konuda bir toplant tertip etmi, mesele deii yönleri ile tartlmtr. Ocan ricasn kabul ederek bu toplantda tebli sunan deerli zevata burada teekkürü borç bilirim. Hiç bir karlk peklemeden ülkeye, halihazr nesillere ve gelecee hizmet etmekten daha takdire deer ne olabilir. Yüce Yaratan gayret ve hamiyet sahipleri ile daima beraber olsun .
.slahat hareketlerinin, siyas, sosyal ve iktisadi. önemli kararlarn deerlen­ dirilmesinde, en geçerli yollardan birisi de, hiç üphesiz onlarn dourduu neti­ celeri ele almaktr. Sonuçlara bakniak en salam ve gerçekci bir kstas olmak­ tadu: Ferman, girite yer alan cümleler ne olursa olsun özü ve uygulamas olarak "A.vrupaya dönmek" ona benzemeye çalmak, onu takip ve taklit etmek cereya­ nnn balangç noktas olmutur. Gerçi Fermandan ksa bir süre önce, 1838'de, Türk-.ngiliz ticaret anlamas imzalanarak Osmanl Devletinin milü ekonomi-
- 3 -
sine ar bir darbe indirilmi ve ülke hrsla yaylan Avr.pa sömürlsüne geni ölçüde açlmt. Fakat Tanzimat Femannm balatt yeni dönemde, Batl: sömürücü devletler, imparatorluun bünyesinde yer alan çeitli gayri müslim unsur/an kendi emelleri unnda kullanma siyasetinde yeni ve uygun zeminler bulmulardr. Ksaca, neticelere baktmzda, Feman yaylmac düman devlet­ lerin ilerini kolaylatrmtr. Devletin vatanda olan gayri müslimlerin "hami­ si" siyasetini güderek Osmanl mparatorluunun iç ilerine müdahale kapsn Fermanla açmlardr. Esasen Tanzimatn ilannda bata ngilizler olmak üzere, baz Avrupal devletlerin dondan donya ortaya çkan rollerini de incelemek tarihimizin ilginç sayfalann. açacak mahiyettedi:
Sömürgeci Avmpa Devletleri, Çarlk Rusyas dahil, ele geçirdikleri müdahale imkan ile yetinmemiler ve aralannda, "Hastp Adam" ilan ettikleri Osmanl Devletinin topraklarn paylama planlar, hazrlamlardr. te bu noktada "Tanzimat Efendisi" tipi ve o devirden itibaren standart olarak ortaya çkan Türk okumularnn, müesseseleri ve ülkeyi tahriple sonuçlanan geriletici zaaft ortaya çkmaktadr. Bu zaaf devletin ve toplumun problemlerini tehis ve çözümler getirmede içine düiilen yanllk ve yetersizliktir. Ülkenin karlat ve gittikçe büyüyen, devleen meselelerin, Avrupay taklit ve onlara "kendini beendirme çabalan "nn hakim olduu,' bir düünce ve uygulama dönemi balatmakla hal­ ledilecei zekal okumular arasnda yaygnlamtr. Elbetteki bu "taklitçi ve kendini beendirmeci "yanllna ve zaaftna dümeyen Türk aydnlar olmutur. Fakat bunlara ramen, Tanzimat okmuunun temsil ettii bilgi, tahlil ve donl çöziin üretme yetersizlii, dier faktörlerin de ilavesi ile, biiyük bir devleti ac ve ar kayplara yol açan akbete götürmütür. Büyük devlet adam, yakn tarihi­ mizin en belirgin vatansever Sultan, ikinciAbdülhamid'in bütün çabalar, çal­ malar Osmanl nparatorlnn aç çöla1ünü önleyememitir ..
Tarihi olaylar bugüne k ttmakla ayr bir önem kazanmaktadr. "Avrpa­ ya kendini beendime" siyaseti h{ilfi baz çevrelerde "Tanzimat" zihniyetinin bugüne uzants olarak devan etmektedir. Bunun en açk misallerinden birisi kültür sahasnda ortaya çkmaktadr. Bilhassa, d§ ilikiler ve ban sahalarnda görülen b kii ve çevreler için kiiltlr siyaseti darda Batya "bakn bizde sizin gibiyiz, sizin kiiltürüniizii benimsedik" diyebilmek ve içerde de milll kiilfii,r nsur­ lan yerine Bat kültür ekillerini yaygnlatrmaktan ibarettir. Zengin Türk-slam kaltün1n1 ve o miras tahripten ve nilll vekan zedelemekten baka bir netice vermeyen bu ykc ve bölücü kültür anlaynn kökleri Tanzimat döneminin latalan ve yetersizliklerine kadar uzanmaktadr.
- 4 -
Ne garip bir tarihi tesadüftür ki, Tanzinan getirdii '.'taklit ve kendini Batya begendirne '' z.ihniyeti ile ülke problemlerine çözüm arayanlar, Fermann 150. yldöniinünde, 1989 senesinin Aralk aynda Avrupa Topluluunun, Türkiye'nin A. T. )'e tan üye olma bavumsna verdii red karar ile kar karya kaldlar. Bu menfi cevabn içinde açkça yazlan ve kabulü asla düünülemez, haddi aan, sebebler dnda A. T. çevreleri özellikle 1987 ylndaki resnt tan bavwdan itibaren Türk milletinin kendilerinden ayr bir kültür yapsna sahip niisliinan bir topluluk oldnu kendilerininde Hristiyan ve Yunan-Latin kültiir çevresine dahil bulunduklarn devaml ve açk bir ekilde belirttiler. Bu inanç ve kültür fark/l neticenin red eklinde belirlenmesine ana zemin tekil etti ..
Görülüyor ki, yanl hesaplar sadece Badad 'dan deil ve fakat 150 yllk bir maziden de geri dönüyor. 150 yllk bütiin çabalara ve önemli baarlarmza ramen, halen daha önce bizim gerimizde olan birçok ülkenin bgiin lfilfi maa­ lesef gerisinde kalm isek, Tanzinattan bugüne kadar uzanan dönemin açk, samimi ve ilnt bir bilançosu hunun gerçek sebeblerini tan olarak tesbitte bize yardmc olacaktr. unu da sevinçle miiahade ediyoruz ki konunun açlmasnda niisbet gelimeler ortaya çkmaya balamtr.
Aydnlar Ocann, deerli görüleri aksettiren bu kitapç, Tanzinatn özel­ likle bugüne uzanan tesirlerini açkla kantrnakta bize yardmc olacaktr.
- 5 -
. Tanzimatn Tanm
3 Kasm l839'da Tanzimat- Hayriyye Ferman'nm illin edilmesi ile ba­ layan bu dönem, XIX. asrda Osmanl imparatorluunda yaplan slahat için kullanlan bir tabirdlir. Bu fermann Topkap.Saray'nn Gülhane bahçesinde o kunup illin edilmesinden dolay dier bir ad da Gülhane Hatt- Humayunu'­ dur. Baz tarihçilere göre, Tanzimat, hukuk bakmndan 1876'da Birinci Me­ rutiyet'in füinna ve bazlarna göre de 1908 kinci Merutiyet'in füinma kadar devam etmektedir1. Her ne olursa olsun Tanzimat, III. Selim zamannClan beri yaplan uurlu ve bileik slahat haeketlerinin bir devam olup imparatorlu­ un sonuna kadar devam eden bir hareketdir.
Tanzimat hareketi farkl ekillerde tanmlanmtr. öyle ki, bu hareketi; Avrupa'dan mülhem, programl bir slahat'(reform) hareketi olarak görenle­ rin yannda, Osmanl Devletine Avrupai bir idare ekli verme gayreti2 diyen­ lerde çkmtr. Dier taraftanTanzirnat' hukuki deil siyasi bir eser olarak tanmlayanlar da olmutur. Bütün bunlara ramen, biz Tanzimat' u ekilde .belirleyebiliriz: Balangçtan itibaren husule gelen fikir hareketleri, ile o de­ virden günümüze kadar cereyan eden tarihi hadiselerin neticelerine baklarak,
1 Cemil Bilse!, "Tanzimat'n Harici Siyaseti", "Tanzimat l", Yüzüncü Yldönümü Münasebeliyle, 693, stanbul 1940.
2 Ahmet Cevat Eren, "Tanzimat" mad., "N'., C.11. 710, stanbul 1970.
- 7 -
2. Tanzimatm SebCpleri
Bilindii gibi, Osmanl mparatorluu XVIII. asra büyük karklklar içinde girmiti. Rönesanstan itibaren her sahada yeni ilerlemeler kaydeden Avrupa Medeniyeti karsnda Osmanl mparatorluu kendi siyasi birliini muhafaza ve devletin devamn teminat altna alabilmek için bu medeniyetden faydalanmak zorunda olduunu kabul etmek mecburiyetinde kald (Ahmer Cevat Eren, "Tanzimat" mad., "A"., 711)
Bu suretle III. Ahmet zamannda (1703-1730) bir slahat hareketi balad. Tanzimattan önce Avrupa'dan mülhem olarak giriilen bu ilk slahat hareketi Osmanl Devletinde "Lale Devrr' diye anlr3. Lale Devri Osmanl mpara­ torluu'na taze bir kuvvet kazandracak ve Osmanl camiasn bir mefkure etrafnda toplayacak esasl fikirlere dayanmamakla beraber, Bat kültür ve medeniyetinin Osmanl Devleti'ne nüfuz etmesine bir balangç tekil etti4. Bu yeni hareket, bata Padiah, Sadrazam Nevehii'li Damat brahim Paa olmak üzere bunlarn etrafnda toplanan küçük bir münewer zümresinin eseri oldu. Bu dönemde, Avrupa'y tanmak için Paris ve Viyana'ya elçiler gönde­ rildi. 1720 tarihinde Fransa'ya gönderilen elçi, yirmisekiz Mehmet Çelebi yazd "Sefaretnane''. sinde Fransa'y çeitli yönleriyle tantyordu.
Bat ile balayan temaslar, Avrupa hayatna kar duyulan alaka, bae­ hirde yeni bir hayat tarznn benimsenmesine sebeb oldu. Konaklarda ziynet
'eyalar kullanmak, mücevher ve kymetli talarla süslü elbiseler giymek al-
3 Geni bilgi için bkz, Ahmet Refik, "Llle Devri", stanbul 1331. 4 Enver Ziya Karal, "Tanzimat'tan önce Garpllama Hareketleri", "Tanzimat !", 13 vd.
- 8 -
kanlklar, ba§ehirde sarraflarn zenginlemesine ve ticaretin hristiyanlarn eline geçmesine sebep oldu5• Bu arada ilim ve sanata da önem verilmi§ ve ilk Türk matbaas da yine bu devirde ki.rulmu§tur6. Buna ramen devlet idare­ sinde mühim bir reform yaplamad. Devlet, nüfuzu.nun kötüye kullanmaktan_ ve ar vergillerden dolay, idareye kar genel bir honutsuzluun domasna sebep olmu§tur. Neticede 1730'da Patrona Halil syan çkt. Bu isyan eskiçlen görülen isyan hareketlerinden farkl olup1 birtakm reform fikirlerine muha­ fazakar zümrenin tepkisi olarak domu bir halk hareketidir.
te bundan sonra, muhafazakar zümre ve yeniçeriler, d ta,hriklerin de etkisiyle Avrupa'dan mülhem olarak yaplan her slahata kar daima muha­ lefet etmilerdir.
Islahat hareketlerinin karlat dier bir muhalefet ise, mal, can emni­ yeti ve din, mezhep hürriyetferi kanunlar ile teminat altna alnm olan gayri müslim tebaann Osmanl toplumunda igal ettii özel durumdan ileri geli­ yordu. Avrupa devletleri kendi siyasi, iktisadi menfaatleri için bu vaziyetden faydafandlar ve daha XVII. srn ilk yarsandan itibaren Osmanl Ülkelerinde özellikle Ermeni tebaa arasnda bir Katolik propagandas balattlar7. Katolik misyonerleri reayaya özellikle Ermenilere nüfuz ederek bunlara hristiyanlara hizmet etmeye ve Osmanl tebaasndan ayirmaya tevik ve tahrik ettiler8. Nihayet Fransa 1740 kapitülasyon Antlamas ile Katoliklerin himayesini res­ men ald. Böyle bir hakkn Fransa'ya verilmesi ile dier devletlerin de daha sonra ayn haklar _elde etmelerine siyasi bir yol açlm oldu. Nitekim, bundan sonra Rusya, Ortodokslarn himaye hakkn elde etmek emeline dütü. Netice de Rusya da 1779 Küçük Kaynarca - Antlamas ile Ortodokslar üzerinde himaye yolunda önemli bir kazanç salamaya muvaffak oldu.
Yabanc devletlerin bu tevik, tahrik ve himayeleri gayri müslim Osmanl . tebaas arasnda devlete kar din, mezhep ve milli mücadelelt1rin gelimesine
sebeb oldu .. Böylece gayri müslim tebaa; Osmanl Devletinin siyasi birliinin· bozulmasnda yeni ve mühim bir unsur olarak meydana çkt9.
5 Ahmet Refik, Ayn eser, 87. 6 Selim Nüzhet Gerçek, "Türk Matbaacl", sianbul 1939. 7 Ali hsan Gençer, "htilalci 'Ermenilerin Kaza htilal Tekilat Talimatnamesi" "TED".,
say XIII, stanbul 1987. 8 Ahmet Refik, "Türkiye'de Katolik Propagandas" "Tarih- Osmani Encümeni Mecmuas",
sene 14, cüz 82, s.257 vd. ·
9 Ahmet Cevat Eren, "Tanzimat" mad., "A''.
-9-
Devlet ricali XVIII. asrda Osmanl camiasnda görülen, milli, hars, dini ve siyasi nizamszlklarn esas sebeblerini inceden inceye aratramadlar. m­ paratorluun karlat felaketlerin, daha ziyade uranlan askeri malubi­ yetlerden kaynaklandn ve Osmanl Ordusuna yeni bir disiplin ve nizam verildii takdirde Devletin eski kuvvet ve kudretini tekraP elde edecei dü­ üncesi genel bir kanaat haline geldi. Bu düüncenin tesiri altnda III. Selim, devrine kadar Avrupa'dan mülhem olarak yaplan slahatn arlk noktasn askeri saha tekil etmitir. Zaman zaman Avrupa'dan mütehassslar getiriilip harp sanayinin gelitirilmesi, Osmanl Ordusuna Avrupai harp usullerinin öretilmesi maksadyla yeni müesseseler kuruldu. Bilhassa Halil Hamid Pa­ a'nn sadareti esnasnda daha geni bir slahat programi hazrland. Bütün bunlara ramen, 1787-1792 Osmanl Rus ve Avusturya Harplerinin getirdii kötü neticeler, iç siyasette görülen karklklar slahatn tatbikine imkan ver­ medi. Osmanl Devletinin bütün temel müesseseleri XVIII. asrn sonlarna doru tamamen bozuldu. Eyaletlerle merkezin ba koptu. Bir ksm ayan ve mütegallibe takm eyaletlerde idareyi ellerine geçirdi. Bu hal merkezin otorite ve nüfuzunun sarslmasna sebep oldu.
III. Selim tahta geçtikten sonra, kendisinden evvel gelen padiahlarn yapm olduklar slahat kafi görmeyerek, bütün müeseseleriln yeniden ve daha köklü ve umüllü slahatn zaruri gördü. lk olarak geni ve etrafl bir slahat program hazrlatt. "Nizam- Cedit" adn tayan bu slahat progra­ mnda Avrupa'nn ilim, fen, ve teknik tecrübelerindel1l mümkün olduu kadar faydalanmasna yer verildi. III. Selim'in bu slahat program bilerek ve u,urlu yaplan ilk reform hareketidir.
Nizam- Cedid programnda, padiahlarn mutllakiyet ve hükümranlk haklarnn tahdidine ve yahut tahfifine ait bir hüküm bulunmamakla beraber, Osmanl mparatorluuna idari, mali, mali, iktisadi, askeri, içtimai ve hemen her. sahada büyük bir yenilik getirecek bir slahat program idi.
Avrupa'da Fransa'ya kar koalisyon harplerinil1l balamas üzerine Os­ manl mparatorluu büyük d tehlikelerden bir müddet uzak kaldndan, tasavvur edilen slahatn tatbik edilmesine imkan bulabildi. Eyaletlerde türe­ yen mütegallibenin keyfi idarelerine son verilmesine, irtikap ve irtiaya mani olunmasna, tmar, zeamet usullerinin yeni bir nizama balanmasna, valilerin tayinlerine, ordu ve donanmann teknik snflarnn gelitirilmesine, ayrca Nizam-i Cedid ad altnda yeni bir askeri snfn kurulmasna, müslim ve gayri müslim halkn hukukunun korunmasna, velhasl devlet tekilatnn her ka­ demesini içine alacak ekilde düzenlenmesine dair kanun ve nizamnameler
- 10 - -
çkartld. Bütün bunlar eyaletlerde de tatbik edilmek istendi10• Bilhassa askeri sahada baar kazanlaca ümit edildi. Fakat bu srada balayan Fransa'nn Msr Seferi ve igali slahatn bir müddet duraklamasna sebeb oldu. Nihayet ngiltere ve Rusya ile yaplan ittifak anlamalar neticesinde Fransa Msr' dan çkartlmtr.
Fransa'nn Msr' igali hadisesi, Osmanl Devleti'nin kendi gücüyle dü­ man bertaraf edemeyecei ve hatta mevcudiyetini uzun zaman devam etire­ meyecei lkanaa1linin Bat'da domasna sebeb oldu. Ayrca, mparatorluun sömürgeci devletlerin menfaatlerinin çarpt bir saha haline gelmesine yol açt. Dier taraftan 1905'den. sonra, Dalmaçya kylarna yerleen Franszlar, Fransz ihtilal fikirlerini, bu bölgelerde kurduklar mektepler vastasyla Os­ manl ülkesinde de yaymaya çalmlar ve neticede Osmanl tebaas arasnda mim hislerin yaylmasna sebeb olmulardr. 1804'de patlak veren Srp ayak­ lanmas bunun bir neticesidir.
III. Selim, Runeli'deki mütegallibe, iiyiin ve iisi paalar te'dibe ve sla­ hatn tatbikine burada da balamaya karar vermi, fakat iisi paalar ile iiyiinla­ rn Edirne'de toplanarak, bu slahata muhalefet etmeleri üzeri ne bu uygula­ madan vazgeçmitir. Baehir'de ise yeniçeri, halk ulemii ile beraber Fenerli Rumlar, gayri müslim tüccar ve sarraflar Nizam- Cedid'e cephe almlard. D güçler de muhalif capheyi hiç üphesiz destekliyorlard. Esasnda Nizam- Cedid, prorammn uygulanmas büyük para gerektirdiinden, bunu karla­ mak için konulan vergilerden duyulan honutsuzluk, Nizam- Cedid aleyhtar­ lnn en önemli sebeleri arasnda saylabilir. Neticede 25 Mays 1807'de patlak veren Kabakç syan neticesinde III. Selim hal'edilerek Nizam- Cedid ile ilgili herey mahvedildi 1 .
Islahat taraftarlar daha sonra Rusçuk'da bulunan Alemdar Mustafa Pa­ a'nn etrafnda toplanm ve III. Selim'i tekrar tahta geçirmee teebbüs etmilerdir. Bu hareket III. Selim'in hayatna mal olmu. iV. Mustafa hal'e­ dilerek iL Mahmut · tahta çkarlmtr. Alemdar Mustafa Paa ise sadarete tayin edilmitir. Çok ksa süren Alemdar'n sadareti; 14 Kasm 1808'de yeni: çerilerii bir isyan ile son bulmutur.
II. Mahmut amcas III. Selim'in yarm brakt slahat I'rogramn iç ve
10 Bu konular hakknda fazla bilgi için bkz., Ahmet Cevdet (Paa), "Tarih", VI, stanbul 1709; erif Mehmet, "Sultan Selim Han- Salis Devrinde Nizam- Devlet Hakknda", "TOEM",
.. sene 8 say 43, s.15; Enver Ziya Kara!, "Selim III.'ün Hatt- Mümayun . Ian", Ankara 1946.
11 Kabakç sya ile ilgili daha fazla bilgi için bkz. Ahmet Cevdet (Paa), "Tarih", C. VIII; Ahmet Refik, "Kabakç Mustafa syan", stanbul 1331.
- 11 -
d gaileden frsat buldukça devam ettirmeye çalt. Zaten ehzadelii evlad olmayan III. Selim'in yakn himayesiyle geçmi, Selim'in yapmak istedii ey­ leri yaknen bilen biri olarak yetimitir. Fakat 1806'da balayan Osmanl-Rus Harbi hala devam ediyordu. Baehirde tam sükunet salanamamt. Eyalet­ lerde iiyiinlar diledii gibi hareket ediyor, merkezi dinlemiyorlard. 1810'dan beri müstakil bir Yunan Devleti kurmay amaçlayan Filiki Eterya adl (daha sonra ad Etniki Eterya olmutur) gizli cemiyetin faliyeti nihayet semeresini verecek 1821'de patlak veren Rum ihtilali devleti 10 seneye yakn bir zaman megul edecekti. Bu arada Ruslarla önce Akkerman Anlamas (7 Ekim 1826) bu buhranl dönemde imzalanacak ve akabinde 1828-1829 Osmanl Rus sava balayacaktr. Rum isyan srasnda II. Mahmut, giriilecek reform hareketleri için tehlikeli gördüü yeniçerileri slah cihetine gidecek ve 26 Mays 1826'da "Ekinci Layihas" çkartlarak disiplinli ve Avrupai bir sistemde yeni bir askeri tekiliitn kurulmasna baland. Fakat yeniçeriler buna raz olnadlar. Nihayet ocan kaldrlmasna karar verilerek ayn sene içinde yeniçeri oca kaldrld. Asiikir-i Mansure-i Muhammediye ad altnda yeni bir askeri te­ kiliit kurudu.
Bu sralarda ngiltere, Rusya ve Fransa Londra'da 6 Temmuz 1827'da anlaarak Osmanl Devletine bal bir Yunanistan Devleti kurulmasn kabul ettiler. Osmanl Devleti bu teklifi reddetti. Bun.un üzerine, müterek filolar Navarin Limannda demirli bulunan Türk Donanmasna hücüm ederek 20 Ekim 1827'de yaktlar. Bu olay, Çeme faciasndan sonra Batllarn Osmanl Donanmasna vurduklar ikinci darbe olmutu. te, ordu ve donanmasz bir devlet 1828-1829 harplerinde Ruslara kar birbuçuk sene mücadele etti12.
çte ve dta bu gelimeler olurken II. Mahmut yine de slahat hareketle­ rine çaba harcamaktayd. Nitekim, Vaa-i Hayriyye yani yeniçerileriin kald­ rlmasndan bir gün sonra, devlet ileri gelenleri, ümera ve ulema'nn itiraki ile yaplan toplantda Padiah devletin en yüksek meclisi olan "Divan- Hü­
mayun" a geni selahiyetler verdiini, adll, idad mali ve her hususta alnacak kararlarn kendisi tarafndan kabul ve tensip edileceini beyan etti. Bab- Ali'nin sadrazamn ikametg\h olarak kullanlmasna son verildi. Buras ta­ mamen resmi bir daire haline getirildi. ktisat nazrl kurularak, ehreminlik ila edildi. Ordu için Avrupa'dan mütehassslar getirildi. Yeni bir askeri k­ yafet kabul edildi13. Paral asker usulü yava yava maziye kart. Milli bir ordunun kurulmasna çalld. stanbul' da bir -Mekteb-i Harbiye
. He bir de
12 Bkz. Ahmet, Muhtar, "1244-1245/1828-1829 Türkiye·- Rusya Seferi", Ank. 1928. C.l- Il. · 13 Mahmut evket (\'a§a), "Osmanl Tekilat ve Kiyafet-i Askeriyesi'', II Cilt, stanbul 1335.
- 12 -
Muzika-i Hümayun Mektebleri açld. Tanzimat döneminde geli§en m.üesse­ selerin bir çou II. Mahmut döneminde kuruldu. Bilhassa 1773'de kurulan fakat uzun seneler ihmal edilen Mühendishane-i Bahri-i Hümayun ihya edilip Heybeliada ya peyderpey nakledilmeye ba§land(1830). Türkiye'de ilk buharl gemiler yine bu dönemde satn alnarak Türk Deniz Kuwetlerine kazandrld. 14 Mays 1827'de Tbhane-i Amire, 1832'de Cerrahhane açld. Sivil ve askeri hizmetler için yeni hastaneler açld. Mays 1839'da Avrupa tp fakülteleri ayarnda bugünkü Galatasaray lisesinin bulunduu binada Mekteb-i Tbbiye-i ahane açld.
, ..
Vergilerin. tertip ve toplanmas için Avrupa usulunden faydaland. Pasa­ port ihdas, karantina usulunün getirilmesi, posta tekilatnn kurulmas gibi birçok yenilikler yine bu dönemde yaplm§tr. Kamuoyunu aydnlatmak mak­ sadyla ilk resmi gazetemiz olan Takvim-i Vekayi 183l'de ilk defa çkartlmaya baland. Ill. Selim zamannda kurulan fakat 1808'den sonra .ihmal edilen daimi elçilikler yeniden kuruldu (1834 )15. Eski Divan- Humayun tekilat tamamen deitirildi. Meclis-i Vala-y Ahkam- Adliyye ve isminde büyük bir meclis kuruldu (1838). Avrupa devletlerinde olduu gibi nezaretler ihdas edildi. Avrupa usullerini, ilim ve tekniini benimseyen yeni bir neslin yeti§­ mesi ve yava yava devlet idaresi bana geçmeleri ile slahat hareketi yeni
14 Ahmet Lüifi, Tarih, Il, 269.
15 Ercüment Kuran, Avrupa'da "Osmanl kamet Elçiliklerinin Kuruluu ve Elçilerin Siyasi Faaliyetleri (1793-1821)", Ankara 1968.
·
- 13 -
bir kuvvet kazand. Bu neslin mümessili Mustafa Re§it Pa§a oldu16. Paris elçiliine gönderilmi bulunan Mustafa Re§it Bey (Paa) in oradan
yollad layihalar padiah üzerinde müessir olmutu. Tanzimat devrinin açl­ masnda mühim bir yer igal eden bu zata göre, Osmanl Devletinin geri kalmasnn balca sebebi, eski tarz idareyi devam ettirmi olmasndan ileri geliyordu 17. O, Avrupa' da parlementer sistemlerin faydalarn görüp takdir ettikten sonra mutlakiyet idaresinin ksmen de olsa hudutlan.drlmasn Os­ manl Devleti için faydal olacana kani olmutu. Paris ve Londra elçilikleri srasndaki müahedeleri ona Osmanl Devletinin bekas ve Avrupa ile daha
. iyi münasebetlerde bulunmasnn temini için imparatorlukta geni mikyasta reformlar yaplmasnn zaruri olduunu telkin etmi ve slahat ·hakkndaki dü§üncelerini stanbul'a gönderdii tahriratlarnda belirtmiti. Özellikle n­ giliz Hükümeti ile yapt temaslarda, baz artlar dahilinde ngiltere'nin Msr Valisi Mehmet Ali Paa karsnda Osmanl Devleti yanindla yer alacan örenmiti. Mustafa Reit Paa'nn bu faaliyetleri, II. Mahmut'un her defa- · snda dikkatini çekerek onu 1837'de Hariciye Nezaretine tayiin etti. Hariciye Nazr olarak stanbul'a geldikten sonra slahat meselesi üzerinde srarla dur­ du. Hariciye Nezaretinde komisyon kurarak sanayi, ziraat ve ticaretin geli­ mesine, iltizam usulünün kaldrlmasma, Osmanl tebaas arasnda eit hak­ larn temininy ve slahat ile dier meselelere.dair layihalar hazrlayarak Padi­ aha takdim etti<-$FReat Kaynar, "Mustafa Reit Paa ve Tanzimat'', 99 vd .. Esasen. Avrupa Devletlerinin üzerinde durduklar mesele, gayr-i müslim tebaann idare ve amme hukukunda müslim tebaa ile eit haklara sahip ol­ malar idi. II. Mahmut, Osmanl tebaas arasnda din ve mezhep farklarnn yeni bir hukuk anlay ile hafifletilmesine taraftard.
Mustafa Reit Paa ile Hariciye Nazrl srasnda slahat hareketi hemen' her sahada süratle gelimeye ba§lad. Memurlar· rütbelerine göre maaa ba­ landlar. Ziraat, ticaret ve sanayi sahalarnda yeni tedbirler alnd. Vergilerin tertibi, emlak tahriri ve nüfus tertibi hakknda yeni nizamnameler çkarld. Hatta ilk olarak Bursa ve Gelibolu'da emlftk taharirir için memurlar gönde­ rildi18. Daha bu tarihlerde "Tanzimat- Hayriye" tabiri kullanlmaya baland. Hatta Tanzimat- Hayriye'nin her türlü artlar ile mali yönü düünülerek tahsisat ayrld, iliin edilmek için zaman kollanmaya baland. Fakat Akif Paa
16 Geni bilgi için bkz. Reat Kaynar, "Mustafa Peit Paa ve Tanzimat", (2. bask), Ankara 1985.
7 Cavit Baysun, "Mustafa Reit Paa" "Tanzimat!", 731.
18 ACevat Eren, "Tanzimat", mad. "A''.
- 14 -
gibi baz muhaliflerin tesiriyle Tanzimat illin edilemedi. Esasnda bu srada Msr meselesi tekrar alevlenmiti. Ancak bu gibi meselelerin hallinden sonra illin edilmesi daha yerinde olurdu.
Buraya kadar, özet olarak yapm olduumuz izahatdan da açkça anla- · faca gibi"Tanzimat sadece illin edildii zaman balayan bir dönem olmayp, Fermann ihtiva ettii hükümler daha çok önceleri üzerinde durulmu mese­ lelerdir. Bilhassa III. Selim'in slahat hareketleri bilerek ve uurlu bir reform faaliyeti olarak Tanzimatni balangc ·saylabilir. II. Mahmut ise III. Selim'in reform programn tatbik etmeye…