yaşlanma & yaşlılıkta görülen fizyolojik değişikliklerin...

of 46 /46
Yaşlanma & yaşlılıkta görülen fizyolojik değişikliklerin yara oluşumu üzerine etkileri Prof.Dr. Murat Varlı Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Geriatri Bilim Dalı

Author: others

Post on 07-Feb-2021

10 views

Category:

Documents


0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Yaşlanma & yaşlılıkta görülen fizyolojik değişikliklerin yara oluşumu üzerine etkileri

    Prof.Dr. Murat Varlı

    Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Geriatri Bilim Dalı

  • 2

    • Bir hastalık değildir

    • Hızı değişiktir

    – Aynı kişide

    – Kişiler arasında

    • Genellikle semptomlara yol açmaz

  • 3

    Yaşlanmayı etkileyen faktörler

    • Genetik

    • Fizyolojik

    • Yaşam tarzı (Lifestyle)

    • Çevresel ve sosyoekonomik faktörler

    • Psikolojik faktörler

  • 4

    Yaşlanma

    • Hücresel ve fizyolojik kötüleşme (deterioration)

    var

    • Maturasyonu takiben, yaşlanma ile mortalite

    artar

    • Hastalıklara yatkınlık artar

    • Stres durumlarına adaptasyon yetisi azalır

    – Homeostasis azalır

  • 5

    Yaşlanma ile ortaya çıkan değişiklikler GENEL

    ● Boy kısalır,(Osteoporoz-kemik erimesi, kırık riski, düşme artar.)

    ● Yağsız vücut kitlesi azalır (lean body mass)( Kaslar zayıflar)

    ● Yaşlanma ile toplam vücut sıvısı azalır.(suda eriyen ilaçların

    toksik etkileri artar.)

    ● Vücut yağ oranı 40 yaş civarında artar ve 70 yaşından sonra

    azalır. (yağ oranı artar. Obezite gelişimi kolaylaşır)

    ● İstirahatteki metabolik hız; erkeklerde % 20, kadınlarda % 13

    azalır.

    • Enerji tüketimi 55-75 yaş arasındaki kadınlarda 20 yaşındakilerden 300 kcal/gün daha az,yaşlı erkeklerde 950 kcal/gün daha azdır.

  • 6

  • 7

  • 8

    Yaşlanma ile ortaya çıkan değişiklikler

    GÖRME

    • Presbiyopi

    -Lens elastikiyeti - ↓

    -Kornea refleksi - ↓

    -Görme keskinliği ve periferik

    görme↓

    • Karanlık adaptasyonu azalır

    • Kontrast sensitivitesi azalır

    • Akomodasyon azalır

    • Gözyaşı azalır, gözler kurur.

    8

  • Yaşlıda görme değişiklikleri nedeniyle

    • Katarakt,

    • Makula dejenerasyonu(sarı nokta hastalığı)

    • Glokom(göz tansiyonu) sıklığı artar.

    • Görme kaybı düşme ve kaza riskini artırır.

    • Düşme sonucu genellikle künt travmalara bağlı

    • Deride ve deri altı dokuda ezilme(morarma), hematom,

    kırık görülebilir.

    9

  • 10

    Yaşlanma ile ortaya çıkan değişiklikler

    DUYULAR

    • İşitme ve Vestibuler sistem

    – Presbiakuzi: yüksek frekanslı sesleri

    duyma azalır

    – Vestibular disfonksiyon

    • Koku ↓

    • Ağız/Diş – Diş: diş kaybı sık, eksik

    – Tat ↓

    – Tükrük ↓

    10

  • • Vestibüler sistemde görülen değişiklikler denge

    kaybı ve düşmeyle giden hastalıkları artırır.

    [Vertigo(baş dönmesi)]

    • Travma sonucu doku hasarı ve kırık

    • Koku ve tat ile ilgili değişiklikler iştahda azalma

    ve beslenme bozukluğu(malnütrisyon) ve kas

    kitle kaybı(sarkopeni) riskini artırır.

    11

  • 12

  • 13

    • GI abzorptif hücre sayısı

    • GI motilite, peristaltizm veya normal (kabızlık)

    • Sfinkter aktivitesi (reflü)

    • GI kan akımı (gastrik atrofi, gastrit, ülser)

    • Gastrik asid salınımı (B12 emilimi)

    • Gastrik ve pankreatik enzim salınımı (Fe, Ca, folik asit emilimi)

    • Pankreatik sekresyonlar (yağ, karbonhidrat, protein metabolizması)

    • Aktif transport

    • Hepatik kan akımı, boyutları , ancak fonksiyonları değişmez. İlaçların

    metabolizması değişebilir--polifarmasi durumunda dikkat!!

    13

    Yaşlanma ile ortaya çıkan değişiklikler

    GASTROİNTESTİNAL SİSTEM

  • Sindirim sistemindeki

    değişikliklerin etkileri • Anemi, osteoporoz, bazı eser element ve

    vitaminlerin eksikliği daha fazla görülür.

    [Yara iyileşmesi olumsuz etkilenir.]

    • Karaciğer kanlanmasının azalması

    nedeniyle ilaçlara hassasiyet artar.

    • Polifarmasi nedeniyle ilaçların olumsuz

    etkileri ve toksikasyon daha sıktır.

    14

  • 15

    Yaşlanma ile ortaya çıkan değişiklikler

    SİNİR SİSTEMİ

    • SSS: nöron sayısı azalır.

    (Özellikle kolinerjik nöron kaybı demans yatkınlığını artırır.)

    • Beyin ağırlık ve hacmi azalır. Serebral atrofi (85 yaş beyin ağr.%20 azalma)

    • Leptomeninks kalınlaşır

    • -Ventriküllerin hacmi - ↑

    • -Beyin metabolizma hızı ve kan

    akımı - ↓

    • Nörotransmitter sistem etkilenir. (Ach, Dopamin)

    • Sinir iletim hızları azalır.

    (Refleksler zayıflar veya kaybolabilir. minimal duysal ve derin duyu kaybı olabilir.)

    15

  • Demans ve Parkinson hastalığı sıklığı ↑

    Kognitif bozukluk nedeniyle düşme,

    beslenme bozukluğu, bası yarası,

    enfeksiyon riski artmıştır.

    Özellikle parkinson hastalarında yeme-

    yutma bozuklukları, idrar problemleri,

    denge kaybı ve düşmeler sık görülür.

    Travmaya bağlı doku hasarı oluşma riski ve

    kırıklar artar. 16

  • Yaşlanma ile ortaya çıkan değişiklikler

    VASKÜLER SİSTEM

    • Arteryel düz kas – İntima-medya kalınlığı

    artar

    – Matriks • Kollajen birikir, fibronektin

    artar, çapraz bağlar artar (AGEs)

    • Elastin fragmantasyonu, kalsiyum depolanması

    Sonuç olarak vasküler stiffness

    (sertlik) artar

    • Venler – Yaşa bağlı değişiklikler

    çok azdır

    17

  • • Arter duvarındaki kalınlığın

    artışı(arterioskleroz) ve ateroskleroza bağlı

    olarak periferik arter hastalığı riski artar.

    • (Sigara, Hiperlipidemi, Hipertansiyon ve

    Diyabet varlığında)

    • Arteryel ülser gelişim riski artar.

    18

  • 19

    • Aorta kalın, sert ve esnekliğini kaybetmiştir. Bu da kan

    basıncında artışa ve sol ventrikül hipertrofisine neden

    olur.( Hipertansiyon, Kalp yetmezliği)

    • Kalp yetmezliğine bağlı venöz yetmezlik, ödem ve venöz

    ülser riski fazladır.

    • Büyük arterlerdeki stiffness (sertlik) diyastolik kan

    basıncında düşme, sistolik kan basıncında artma ile

    sonuçlanır.

    Sistolik HT stiffness’i daha da arttırır.

    • Baroreseptör duyarlılığı azalır, ortostatik hipotansiyon

    sıklığı artar.(Düşmeye dikkat!)

  • 20

    KALP KAPAKLARINDAKİ DEĞİŞİKLİKLER

    • Kalp kapaklarının çapı artar

    (en fazla aort kapağında).

    • Aort ve mitral kapaklarda kalınlaşma,kalsifikasyon görülür

    (60 yaş civarında bu kapaklar, 20yaş civarındaki kalınlığının iki katına ulaşır)

    • Bu yapısal değişiklikten kollajen lif dejenerasyonu,lipid depolanması ve kalsifikasyon sorumludur.

    • Kalp yetmezliği, ödem, venöz yetmezlik riski nedeniyle venöz ülser riski artar.

  • 21

  • 22

    Yaşlanma ile ortaya çıkan değişiklikler

    • Bronşial siliaların sayısı ve aktivitesi azalır.

    • Glandular hücre sayısı azalır.

    • Larinksdeki sinir uçları sayısı azalır, öksürük refleksi

    zayıflar.

    • Ağız ve akciğerlerdeki sekretuvar IgA azalır, virüslere

    karşı defans zayıflar.

    • Alveol sayısı değişmez. Fonksiyonel alveol sayısı azalır,

    duvarı incelir, elastisitesi azalır ve alveol çapı artar.

    • Kollajen çapraz bağlarındaki artış nedeniyle akciğer

    elastisitesi azalır.Senil hiperinflasyon=senil amfizem

    ortaya çıkar.

  • 23

    Yaşlanma ile ortaya çıkan değişiklikler

    SOLUNUM SİSTEMİ

    • Solunum kaslarında zayıflama, göğüs duvarı

    kompliansında azalma olur.

    • Pulmoner damarların elastisitesinde azalma, pulmoner

    arterlerde sertleşme ve genişleme pulmoner arter

    basıncında artmaya neden olur.

    • Alveolar değişiklikler ve kapiller kalınlaşma O2-CO2

    değişimi için gerekli yüzey alanında azalmaya

    özellikle akut akciğer hastalıklarında vital organlara

    gerekli O2 düzeylerinin sağlanmasında problemlere yol

    açar.( PO2 ↓)

  • 24

  • • Özellikle sigara içenlerde artmış KOAH

    nedeniyle gelişecek hipoksemi doku

    kanlanmasını olumsuz etkiler.

    • Yaşlılarda pulmoner emboli riski ve akciğer

    enfeksiyonlarında hipoksemi risk fazladır.

    • Hipoksemi yara iyileşmesini uzatır.

    25

  • 26

    Yaşlanma ile ortaya çıkan değişiklikler

    BÖBREKLER

    • Renal kan akımı azalır. (40 yaşında 600ml/dk’dan 80 yaşlarında

    300ml/dk’ ya)

    • Böbrek boyutları 90’lı yaşlara gelindiğinde %20-30 azalır.

    – Bu azalma daha çok glomerüllerin bulunduğu korteksde belirgindir

    ( glomerül sayısı 80 yaşında yaklaşık %40 azalmıştır).

    • GFR azalır. Bu azalma tipik olarak 40 yaşlarında başlar ve 75

    yaşında %30-50 kadar azalır. Bu durum her yaşlı için geçerli değildir.

    • Renal tübüler hücre sayısında da azalma olur, tübüler divertiküller

    oluşur.

    • İdrar konsantrasyon yetisi azalır

    • İlaçların vücuttan atılımı yavaşlar.

  • 27

  • • Yaşlanma ile birlikte GFR düşününe bağlı yıllar

    içinde eşlik eden hipertansiyon ve Diyabet gibi

    hastalıkların etkisiyle kronik böbrek hastalığı ve

    son dönme böbrek yetmezliği riski fazladır.

    • Üremi kollajen sentezini bozarak yara

    iyileşmesini geciktirir.

    28

  • 29

    • Üreter, mesane ve üretral kaslar tonüs ve elastikiyetini

    kaybeder. Mesane tam boşalmayabilir.

    – Rezidü idrar volümü artar.

    • Mesane kapasitesi 500-600mL’den 250 ml’ye

    kadar düşer.

    – Sık işeme (frequency).

    – Acil işeme (urgency).

  • • Yaşlanma ile birlikte üriner inkontinans sıklığı özellikle

    kadınşarda daha fazla olmak üzere artar.

    • Demans, depresyon gibi kognitif bozukluk olanlarda

    üriner inkontinans durumunda genital bölgede nem ve

    maserasyon ve inkontinas ilişkili dermatit görülebilir.

    • İmmobil yaşlılarda üriner inkontinans bası ülseri gelişim

    riskini artırır.

    30

  • 31

    • Kemik iliği selüleritesi azalır (ilyak biyopside %30). Ancak periferik kandaki hücre sayıları ve parametrelerde önemli bir değişiklik olmaz.

    • RBC sayısı hafif azalır ancak önemsizdir.

    • Ancak yaşlılıkla birlikte anemi sıklığı artar. Anemi doku beslenmesini bozarak yara iyileşmesini negatif etkiler.

    • Genelde WBC sayısı sabit kalır, ancak lenfosit sayısı ve efektivitesi biraz azalır.

  • 32

    • İmmune sistem hafif zayıflar, ancak kişiden kişiye değişir.

    • Timus bezi yaşlanma ile atrofiye olur ( T hücrelerinin aktivasyonunda önemli).

    - Total lenfosit sayısı - ↓

    - NK hücrelerin fonksiyonları - ↓

    - Lökositlerin enflamasyon alanına ulaşma hızı - ↓ (migrasyon)

    - Enflamasyona lökositoz yanıtında - ↓

    - Sitokinler; IL-1 ve IL-2 düzeyleri - ↓

    IL-6, IL-8, IL-10, IL-12, TNF-a düzeyleri - ↑

    • Antikor yapımı normal-hafif azalır.

    • Otoimmune hastalıklar yaşlıda artar

    – RF, ANA ve yanlış pozitif VDRL görülür

    • Sonuç olarak enfeksiyonlar daha ciddi seyreder ve iyileşme uzar ve yeterli immünite gelişmeyebilir. Yara iyileşmesi gecikir.

  • 33

  • 34

    – Sarkopeni ortaya çıkar (↓ kas

    gücü, kitlesi & kontraktilite)

    – Sarkopeni güçsüzlük ve düşme

    riskinde artışa neden olur

    – Sarkopeni, günlük yaşam

    aktivitelerinde (ADL) bozulmaya

    neden olur.

    – Sarkopeni, vücuttaki tüm kaslarda

    ortaya çıkar. Solunum kasları (↓

    solunum derinliği) & GI kaslar

    (kabızlık) da etkilenir.

    – Sarkopeni düşme ve yaralanma

    riskini artırır.

  • 35

  • 36

    • Kemik/Tendon/Ligamentler

    – 30-35 yaşından sonra kemik kitlesi azalır (kemik rezorpsiyonu > kemik formasyonu) OSTEOPOROZ

    – Kıkırdak doku su içeriği azalır • Osteoartrit

    • İntervertebral disk sıvı içeriğindeki azalma flexibiliteyi azaltır, boy kısalır.

    – Tendon ve ligamentlerdeki sıvı kaybı ve esneklik azalır, mobilite kısıtlanır.

    – Artmış düşme riski, yaralanma ve kırık riski artar.

  • 37

  • 38

    Hormonal değişiklikler

    • Çok belirgin:

    – glukoz homeostasis

    – Artmış insülin direnci nedeniyle yaşlılıkta

    Diyabet riski ve obezite riski artar

    – Reproduktif(üreme) fonksiyonlar

    – Ca metabolizması(osteoporoz)

    • Çok az:

    – adrenal fonksiyonlar

    – tiroid fonksiyonarı

  • 39

    Yaşlanma ile ortaya çıkan değişiklikler

    ENDOKRİN SİSTEM

    ● Menopozdan sonra östrojen ve progesteron sentezi azalır.Prolaktin

    seviyesi düşer.

    ● Plazma T3 ve T4 değişmez. Hipotiroidizm sıklığı yaşla artar.

    ● Aldosteron ve renin düzeyleri azalır

    ● Kortizol sentezi azalır, bazal ve ACTH’ya yanıt normal sınırlardadır.

    ● Pankreastan insülin salgılanması ve insülin yıkımı azalır, hedef

    hücre reseptörlerde ve duyarlılığında azalma görülür. İnsülin

    düzeyleri artar.

    ● sTestesteron, büyüme hormonu düzeyleri azalır.

    ● İnsülin, norepinefrin, parathormon ve vazopresin düzeyleri artar.

  • 40

    Derideki fizyolojik değişiklikler

    Deri vücudu dışarıdan gelecek etkenlere karşı koruyan ilk savunma basamağıdır. Derinin en önemli yaşamsal fonksiyonları arasında; bariyer fonksiyonu, termoregülasyon, metabolizma, duyu algılaması yer alır.

  • 41

    -Deri altı yağ dokusu - ↓

    -Derinin esnekliği kaybolur

    -Ter bezleri fonksiyonu - ↓

    -Kıllarda azalma ve beyazlaşma gözlenir

    -Dermis vaskülaritesi - ↓

    -Kapiller frajilite artar.

    -Pigmentasyon değişiklikleri

    -Sebase bezlerde hipertrofi

    -Deri kurur, matlaşır, incelir, solgun

    görünebilir.

    -Deri hücrelerinin yenilenme zamanı

    uzar.(epidermal turnover)

    ( 28 günden 50 güne çıkar.)

  • • Cilt bütünlüğü bozulduğunda, cilt yüzeyinde bulunan

    mikroorganizmalar alttaki dokulara doğru ilerler;

    mikroorganizmaların çoğalması ile yarada

    kontaminasyon, kolonizasyon, lokal enfeksiyon/kritik

    kolonizasyon ve invazif enfeksiyon oluşur.

    • Lokal yara enfeksiyonu ve yabancı cisimler inflamatuar

    fazı uzatarak yara iyileşmesini olumsuz etkiler

    42

  • Tırnaklar

    • Tırnaklar matlaşır, donuklaşır, daha yavaş

    uzamaya başlar. Kolay kırılabilir hale gelir.

    • Saydamlığı azaldığı için opak, sarı bir görünüm

    alır.

    • Tırnak üzerinde girinti ve çıkıntılar oluşabilir.

    • Özellikle diyabet hastalarında tırnak mantar ve

    enfeksiyon riski artar.

  • 44

    • Yaşlanma yaşam boyu devam eden bir süreçtir.

    • Dünyada ve Türkiyede yaşlı nüfus giderek artmaktadır.

    • Yaşlılık bir hastalık değildir. Genellikle semptomlara yol açmaz.

    • Hücresel düzeyde görülen pek çok organ sisteminde fizyolojik

    değişiklikler olur. (fonksiyonlarda azalma)

    • Stres durumlarına adaptasyon yetisi azalır (Homeostasis azalır)

    • Hastalıklara yatkınlık artar. ( HT, DM, Demans, İnkontinans,

    Malnütrisyon vb.)

  • sonuç

    • Yaşlılarda hem yaşlanmanın doğal sonucu (fizyolojik

    değişiklikler), hem de yaşlılarda sık görülen kardiyovasküler

    hastalıklar, diyabet gibi sağlık sorunları farklı mekanizmalar ile

    yara oluşumunu kolaylaştırır, yara iyileşmesini zorlaştırır

    • Bununla birlikte yaşlılıkta azalan bazı hormonlar, beslenme

    sorunları, stres, obezite, demans, depresyon ve çoklu ilaç

    kullanımı gibi faktörler yara iyileşmesini olumsuz etkiler.

  • Teşekkür ederim

    46