eĞİtİm bİlİmlerİne gİrİŞ...12 eğitim bilimlerine giriş hayatınızın çok önemli bir...

of 200 /200

Author: others

Post on 26-Aug-2021

3 views

Category:

Documents


0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

6. BASKI
arkada
arkada YAYINEV Yuva Mahallesi 3702. Sokak No: 4 Yenimahalle / Ankara Tel:-1-90-312 396 01 11 (pbx) Faks: +90-312 396 01 41 e-posta: [email protected] www.arkadasyayinevi.com Yaync Sertifika No: 12382
©Yayn haklar arkada yaynevinindir. Yayncnn yazl izni olmadan, hiçbir biçimde ve hiçbir yolla, bu kitabn içeriinin bir ksm ya da tümü yeniden üretilemez, çoaltlamaz ve datlamaz.
ISBN : 978-975-509-528-8
6. Bask
Ankara, 2011
Redaksiyon Yayna Hazrlk Sayfa Düzeni Kapak Tasarm Bask:
Filiz Özden Selen Y. Kolay, Zeynep Kopuzlu Nurcan Gövde Mehmet Yaman Yorum Matbaas
Bu kitap YÖK tarafndan belirlenen “Eitim Bilimlerine Giri“ dersinin tanmna uygun olarak hazrlanmtr. Kitap; Eitimin Temel Kavramlar, Eitimin Dier Bilimlerle ilikisi ve ilevleri, Eitim Biliminin Tarihsel Geliimi ve 21.Yüzylda Eitim Biliminde Yönelimler, Eitim Biliminde Aratrma Yöntemleri, Türk Milli Eitim Sisteminin Yaps ve özellikleri, Eitim Sisteminde Öretmenin Rolü ve Öretmenlik Mesleinin Özellikleri, Öretmen Yetitirme Alanndaki Uygulamalar ve Gelimeler olmak üzere 7 bölümden olumaktadr. Kitap hazrlanrken "Öretmenlik Mesleine Giri" dersiyle ortak olan konularn yazlmasnda büyük ölçüde Prof. Dr. Münire Erden'in “Öretmenlik Mesleine Giri” kitabndan yararlanlmtr. Ancak bu bölümler tümüyle yeniden gözden geçirilerek güncelletirilmitir.
Kitab 2007-2008 öretim ylna yetitirme çabas, baz önemli konularn gözden kaçrlmasna neden olmu olabilir. Bu eksikliin, siz okuyucularn kat­ klar ile bundan sonraki basklarda giderileceine inanyorum. Bu konudaki katk ve eletirilerinizi [email protected] adresine beklemekteyim.
Prof. Dr. Münire Erden
I. Bölüm E itim B ilim iy le lg ili Tem el K a v ra m la r 11 E itim ..................................................................................................... 13
Formal ve nformal Eitim ...........................................................13
Ö retm e ve Ö re tim ...........................................................................18 Eitim P rogram ............................................................................. 19
Tem el K avram lar A rasndaki lik iler................................ .23
Ö zet......................................................................................................... 24
II. Bölüm E itim B ilim in in D ier B ilim lerle likisi ve le v le r i................................................. 27 Eitim in Felsefi T em elleri...............................................................28
Felsefenin Ura A lanlar...........................................................29 Felsefi A km lar...............................................................................30 Felsefe ve Eitim lik isi.................................................... 32 Eitimde Felsefi A km lar............................................................ 33
Eitim in H ukuksal T em elle ri...................................................... ,.49 T.C. A nayasas’na Göre Eitim Hakk ....................................49 Milli Eitim Temel K anunu............................................... 50 Uluslararas Y asalar...................................................................... 58
Eitim in E konom ik T em elleri........................................................60 Ekonomik Faaliyetlerin Eitim Sistemleri Üzerindeki E tk isi...........................................................................60 Eitim Kurulularnn nsan Gücü Yetitirmedeki R o lü ..................................................................................................62 Eitimin Maliyeti ve Verimlilik................................................. 63
Eitim in Politik T em elleri...............................................................64 Politikann Eitim Üzerindeki E tk is i....................................... 64 Eitimin Politik Kurumlar Üzerindeki Etkisi..........................65
6
Ö renm eye Etki Eden E tm enler.................................................... 73 Bireysel E tm enler..........................................................................73 Çevresel E tm enler.......................................................................... 74
Ö zet......................................................................................................... 79
III. Bölüm E itim B ilim in in Tarihsel Geliim i ve 21. Y üzylda E itim B ilim inde Y ö n e lim le r ............................................................... 83 Eitim B ilim inin Tarihsel G e li im i...................................... 84
Antikçada Eitim ......................................................................... 84 Ortaçada E itim ..................................................................... 86 Endüstrileme Öncesi Eitim (16-18. Y ü zy l) .......................89 Endüstrileme Döneminde Eitim (19. Y üzyl)..................... 92 20. Yüzylda Eitim ........................................... 97
21. Y üzylda E itim B ilim inde Y ö n e lim le r............................101
Ö zet............................................................................. 103
IV. Bölüm E itim B ilim lerinde A ratrm a Y ö n te m le r i................................................. 107 B ilim in lev leri............................................ ................. 109
B ilim sel Y öntem ve A am ala r....................................................110
Nicel ve N itel A ratrm a................................................................. 114
E itim de K ullanlan Belli Bal A ratrm a Y ön tem leri 115 Tarama Y öntem i............................................................. 115 Gözlem Y öntem i...........................................................................116 Deneysel Y ön tem .........................................................................117 Tarihi Y öntem ............................................................................... 118
Ö zet........................................................................................................119
V. Bölüm Türk M illi E itim S istem in in Yaps ve Ö ze llik le r i................................................................121 Türk M illi Eitim Sistem inin Y önetim Y aps........................ 122
M erkez Tekilat...........................................................................122
T ü rk iy e’de Yaygn E itim ..............................................................141 Yaygn Eitimin Ö nem i.............................................................. 141 Ülkemizde Yaygn Eitimin Gelimesi ve Sorunlar 141
Ö zet........................................................................................................143
VI. Bölüm E itim S istem inde Ö re tm en in Rolü ve Ö re tm en lik M esle in in Ö ze llik le r i........... 145 Eilim Sistem inde Ö retm enin R o lü ......................................... 146
Etkili B ir Ö retm ende B ulunm as G ereken N itelik ler 148 Kiisel N itelikler...........................................................................148 Mesleki N itelik ler........................................................................ 152
Ö retm enlik M esleinin Ö z e llik le ri.........................................154 M eslek N edir?............................................................................... 155 Öretmenlik Mesleinin Kendine Özgü Ö zellik leri ........ 160 Türkiye’de Öretmenlik M esleinin Durumu ..........163
Ö zet........................................................................................................164
VII. Bölüm Ö re tm en Y e ti tirm e A lan n daki U yg u lam ala r ve G e lim e le r.......................... .167 Ö retm en Y etitirm enin Ö n e m i...................................................168
O sm anl m parator!uu’nda Ö retm en Y etitirm e................. 169
C um huriyet D önem inin lk Y llarnda Ö retm en Y e ti tirm e li 9 2 0 -1 9 5 0 ).................................................................. 170
1950-1980 D önem inde Ö retm en Yetitirm e S is te m i 173
Eitim Fakültelerinin K urulm as (1 9 8 0 -1 9 9 7 )....................... 175 Eitim Fakültelerinin Kurulu Yllarndaki S o ru n la r..........................................................................................178
Eitim Fakültelerinin Yeniden Y aplandrlm as (1 997-2006) ......................................................................................179
Yeniden Yaplandrma Çalmalarnn Olumlu Yönleri ve Uygulamada Karlalan Sorunlar...................... 182
çindekiler 9
Eitim Fakültelerinin Y aplanm asnda 2006-2007 D üzen lem esi...................................................................................... 183
G ünüm üzde Eitim Fakültelerinin G enel D urum u ve S o ru n la r..............................................................................................186
Eitim Fakülteleri ve Öretim Eleman Sorunu................... 186 Bina ve Araç Gereç Sorunlar................................................... 188 Eitim Fakültesi Örencilerinin Ö zellikleri.......................... 188 Çevresel E tm en ler............................................................ ..........189
21. Y üzylda Ö retm en Yetitirm ede Eitim Fakültelerinin G örevi ...................................................... 189
Ö zet........................................................................................................190
K ay n ak ça .............................................................................................197
BOLUM
I
ÖRENME
ÖRENC
12 Eitim Bilimlerine Giri
Hayatnzn çok önemli bir ksm eitim kurumlarnda geçmitir. Neredey­ se tek amacnz, bu kurumlan baaryla bitirmekten ibaret olmutur. Aile büyük­ leriniz ve öretmenleriniz sürekli, hayatta baarl olmann tek yolunun dersler­ de ve snavlarda baarl olarak, üniversiteye girmek ve bir meslek sahibi ol­ mak olduunu vurgulamtr.
Gerçekten de, günümüzde hayata hazrlanmann tek yolu eitim almak­ tr. nsan hayatnn yaklak üçte biri eitim kurumlarnda hayata hazrlanla­ rak geçmektedir. Ayrca eitim okul bittikten sonra da devam etmekte, insan­ lar ilerinde baarl olabilmek, alanlaryla ilgili yeni gelimelere ayak uydura­ bilmek için, yine eitim kurumlarna bavurmaktadr. Dier bir deyile, eitim yaam boyu devam etmektedir.
Eitim, hayatmzn bu kadar önemli bir ksmn igal etmesine ramen, genellikle günlük hayatmzda çok sk kullandmz eitimle ilgili kavramlarn neyi ifade ettii çok iyi bilinmez. Bu bölümde eitim biliminin temelini oluturan eitim, örenme, öretme, öretim, eitim program, örenci, okul ve ö­ retmen kavramlar üzerinde durulmutur.
BREYSEL ÇALIMA: 1.1 Günlük hayatnzda skça kullandnz aadaki kavramlar, kendi
kullandnz anlam çerçevesinde tanmlaynz.
ETM
“Eitim" günlük yaantmzda çok sk kullandmz sözcüklerden biridir. Neredeyse hepimiz eitimin ne olduu, nasl olmas gerektii konusunda dü­ ünmü ve fikir üretmiizdir. Ancak çoumuz, eitim kavramnn ne kadar ge­ ni bir anlam içerdiinin farknda deilizdir.
Eitim, bireyin doumundan ölümüne kadar süregelen bir süreçtir. Bu sü­ reç bireylere çeitli bilgi, beceri, tutum ve deerler kazandrr. Bu örenme sü­ reci bireyin davranlarnda gözle görülür deiikliklere neden olur. Örnein okuma yazma bilmeyen bir çocuk, okuma yazma eitiminden sonra kitap, der­ gi okuyabilir ve okumas gözlenebilir.
Bireyde davran deiiklii, kendi yaantlar yoluyla meydana gelir. Ya­ ant bireyin çevresiyle kurduu etkileim sonucu bireyde kalan izler olarak ta­ nmlanabilir (Ertürk, 1979). Her bireyin çevresiyle kurduu etkileim farkl ol­ duu için, yaantlar ve edindikleri davranlar da birbirinden farkldr. nsan­ lar çevreleriyle sürekli etkileim kurmakla birlikte, bunlarn hepsi onlarda iz b­ rakmayabilir. Örnein, günlük yaantmzda gazete ve televizyondan haberle­ ri takip ederiz, birçok film seyrederiz; sonrasnda da büyük bir ksmn unutu­ ruz. Hatrlasak bile bunlar bizde davran deiiklii meydana getirmez. Bun­ lardan ancak bizi etkileyenler, kafa yorduklarmz, bakalaryla paylatklarmz bizde iz brakmakta ve davran deiikliine yol açabilmektedir. Bu nedenle, eitim en geni anlamyla bireyde kendi yaantlar yoluyla davran de­ iikli i meydana getirme süreci olarak tanmlanabilir. Bu tanma göre ei­ timin üç temel özellii olduu söylenebilir.
1. Eitim bir süreçtir.
3. Davran deiiklii bireyin yaantlar sonucunda oluur.
Tanmdan da anlald gibi, eitim kavramnn kapsam oldukça geni­ tir. Bu tanmdan yola çkarak bizleri etkileyen ve davranlarmzn deimesi­ ne neden olan her türlü etkinliin eitim olduu söylenebilir. Dier bir deyile bizler, aile içinde aile üyeleriyle, akran gruplarnda arkadalarmzla, kitle ileti­ im araçlaryla, okulda öretmenlerimizle etkileim kurarak eitiliriz ve birçok önemli davran kazanrz. Ancak, deiik ortamlarda gerçekleen bu eitim süreçleri, özelliklerine göre farkl isimlerle nitelendirilmektedir.
Form al ve n fo rm a l E itim
Eitim etkinliklerinin bir ksm geliigüzel, kastsz olarak düzenlenir. Bu tip eitim informal olarak adlandrlr. Aile içinde, akran gruplarnda, usta çrak
14 Eitim Bilimlerine Giri
ilikisi sonucu kazanlan davranlar informal eitimin ürünleridir. Çocuklar ar­ kadalaryla oynarken, gençler akranlaryla oluturduklar gruplar içinde birbir- leriyle etkileim kurarak yardmlamay, dayanmay, ibirliini, kurallara uy­ may örenirler. Kuaförlerde ya da otomobil tamirhanelerinde çalan çraklar bu iyerlerinde ustalarn gözleyerek yaptklar iin inceliklerini örenir ve bu eitim süreci sonunda kalfa, sonra da usta olurlar.
informal eitim kontrollü ve planl olmad için, bu eitim süreci sonun­ da insanlar farknda olmadan olumlu, istendik davranlarn yan sra istenme­ yen zararl davranlar ya da sonuca ulatrmayan yanl davranlar da ö­ renebilirler. Sigara içmek, kopya çekmek, aksanl konumak, bunlara örnek gösterilebilir.
informal eitim, karlkl ilikilerin youn olduu, ekonomisi toplamac- lk, avclk, tarm gibi insan gücüne dayal, toplumsal ilikileri karmak olma­ yan toplumlarda, bireylerin toplumsallamas ve hayata hazrlanmas için ye­ terli olabilmektedir. Bu toplumlarda çocuk, anne-baba ya da baka bir yaknn yannda kendi yaam için gerekli bilgi ve becerileri kazanabilmektedir.
Ancak günümüz sanayi ve bilgi toplumlarnda informal eitim, çocuun sosyallemesi ve hayata hazrlanmasnda yetersiz kalmaktadr. Bu nedenle, toplumlarn gelimesiyle birlikte plansz geliigüzel informal eitimin yan sra planl eitim faaliyetleri önem kazanmaya balam ve bu eitim okul denen kurumlarda verilmeye balanmtr.
ETM
— Ö rgün Eitim
Eitim Bilimiyle lgili Temel Kavramlar 15
suz deitirilmek istenen davranlar toplum tarafndan uygun görülen ve iste­ nen davranlardr. Bunlara istendik davranlar denir.
Formal eitim ile informal eitimi kesin snrlarla ayrmak mümkün deil­ dir. Ayn kurum içinde hem formal hem de informal eitim bir arada gerçekle­ ebilir. Örnein, örgün eitim kurumlarnda formal eitim arlkl olmakla bir­ likte, örencilerin birbirleriyle ve öretmenleriyle kurduklar ilikilerde informal eitim de gözlenebilir. Örenciler bu süreçte programda olmasa da öretmenin deerlerini, tutumlarn örenebilir ve davranlarn taklit edebilirler.
Formal eitim ile informal eitimi iki ayr kutup olarak da görmemek gere­ kir. Bireye sunulan eitim geliigüzellikten planlla doru gelitikçe formalle- ir. Çocuklarnn eitimiyle yakndan ilgilenen ailelerde ve usta-çrak eitimin­ de formal eitimin özelliklerini görmek de mümkündür. Buna karn bazen ör­ gün eitim kurumlarnda öretmenlerin niceliksel ya da niteliksel yetersizlii, bulunduklar okullarda informal eitimin ön plana çkmasna neden olabilir.
Bu bilgiler nda formal eitim, bireyin davranlarnda kendi ya­ antlar yoluyla kastl olarak istendik deime meydana getirme süreci olarak tanm lanabilir (Ertürk, 1979). '
Bu tanma göre formal eitimin temel özellikleri aadaki gibi sralana­ bilir:
1. Eitim bir süreçtir.
3. Davran deiiklii bireyin kendi yaantlar yoluyla gerçekleir.
4. Eitim yoluyla bireyde istendik davranlar gelitirilir.
5. Eitim süreci kastl ve planldr.
Eitim sürecinde yukardaki 5 unsurun hepsi varsa, bu eitim formal ei­ tim olarak kabul edilir. Formal eitimde öretim arlk tar. Formal eitim ör­ gün ve yaygn olmak üzere ikiye ayrlr.
Örgün eitim, belli bir ya grubundaki bireylere, milli eitimin amaçlarna göre hazrlanm eitim programlaryla, okul çats altnda düzenli olarak yaplan eitimdir (Taymaz, 1978). Okulöncesi öretim, ilköretim, ortaöretim ve yük­ seköretim örgün eitim sistemini meydana getirir, örgün eitim kurumlarna devam eden örencilerin belli bir sra takip etmesi gerekir. Bu sra snf siste­ miyle belirlenmitir, önkoul niteliindeki bir örgün eitim kurumunu baaryla tamamlayamayan bir örenci, bir üst öretim kurumuna devam edemez. Dier bir deyile, örgün eitim süreklilik isteyen uzun bir eitim sürecini gerektirir.
Yaygn eitim ise örgün eitim sistemine hiç girmemi, bu sistemin her­ hangi bir kademesinde bulunan veya bu kademelerden birinden ayrlm olan
16 Eitim Bilimlerine Giri
kiilere ilgi veya gereksinme duyduklar alanlarda yaplan eitimdir (Taymaz, 1978). Halk eitim merkezlerinde açlan kurslar, resmi ve özel kurum ya da i­ yerlerinde yaplan hizmet içi eitim faaliyetleri yaygn eitime örnek verilebilir. Günümüz bilgi toplumlarnda, bilgideki deiim çok hzl olduu için özellikle yaygn ve yaam boyu sürekli eitim giderek önem kazanmaktadr.
Örgün ve yaygn eitimin ortak noktas, eitim faaliyetlerinin planl ve prog­ raml olmas, yani eitimin formal olmasdr.
BREYSEL ÇALIMA: 1.2
Formal nformal
b. c.
ÖRENME
Biyolojik bir varlk olarak, emme, alama gibi çok snrl davranlarla dün­ yaya gelen insan, ksa sürede pek çok yeni davran göstermeye balar. Bu davranlarn büyük bir ksm örenme ürünüdür.
örenme ürünü davranlar, bilisel, duyusal ve psikomotor olmak üzere üç türlü olabilir. Zihinsel faaliyetlerin önem tad davranlar bilisel olarak adlandrlr. Okulda örendiimiz, çeitli bilim alanlaryla ilgili bilgiler, dü­ ünme ve problem çözme becerisi biliseldir. Genellikle eitim seviyesi yük­ seldikçe bilisel beceriler önem kazanmaya balar. Çevremizdeki çeitli nes­ neler ve olaylara kar gösterdiimiz sevme, korkma gibi duygular ise duyu­ sal örenmelerin ürünüdür. Bireyin yürüme, kalem tutma, koma, basketbol oynama, diki dikme, tarla sürme gibi duyu organlar ve kas sisteminin koor­ dinasyonlu çalmasn gerektiren davranlar ise psikomotor arlkl ören­ menin ürünleridir. Mesleki eitimde psikomotor örenmeler önemlidir. Örnek­ lerinden anlalaca gibi bireyin kendi kendine yaayabilmesi için gerekli tüm davranlar örenmenin ürünüdür. Örenme yetisi olmayan birey, sürekli ba­ kma muhtaçtr.
nsan yaamnda çok önemli rolü olan örenme, eski çalardan beri filo­ zof ve bilim adamlarnn farkl biçimlerde tanmladklar ve açklamaya çal­ tklar bir kavramdr. Günümüzde de örenme kavram, benimsenen örenme
Eitim Bilimiyle lgili Temel Kavramlar 17
yaklamna göre deimektedir. Son yllarda hzla gelien bilisel örenme kuramlarna göre örenme, çevreden gelen uyarclar alglama, eski bilgiler­ le iliki kurarak anlaml hale getirme ve zihne (bellee) kodlama süreci olarak tanmlanmaktadr. Ancak bu tanma göre örenme sürecini gözlemlemek güç­ tür. Örenmenin gerçekleip gerçeklemediini anlamak için ürününün gözlen­ mesi gerekir. Bu nedenle eitimciler örenmeyi, yaant ürünü kalc izli dav­ ran deiiklii olarak tanmlamay tercih etmektedirler. Bu tanma göre ö­ renmenin üç temel özellii vardr.
1. Örenme sonucunda mutlaka bir davran deiiklii meydana ge­ lir: örenme sürecinin sonunda bir davran deiiklii meydana gelmesi ge­ rekir. Aksi takdirde örenmenin gerçekleip gerçeklemediini anlayamayz. Davran deiiklii üç türlü olabilir.
a. Birey, daha önce hiç göstermedii bir davran göstermeye balayabi­ lir. Örnein, toplama ilemini bilmeyen bir örencinin örenme süreci sonunda verilen toplama ilemlerini doru olarak sonuçlandrmas.
b. Var olan bir davrann gelitirebilir. Örnein, okuma yazmay bilen bir örencinin yl içinde giderek daha güzel ve daha doru okumaya balamas.
c. Daha önce örendii yanl bir davran düzeltebilir. Örnein, bireyin daha önce yanl telaffuz ettii bir sözcüü örenme sürecinde doru telaffuz etmesi.
Birey yeni bir davran örendii zaman bunu hemen göstermeyebilir. An­ cak o davran modeli bireyin belleinde oluur, ihtiyaç duyulduu zaman bu davran ortaya çkartr.
2. Örenme yaant ürünüdür: Örenme bireyin geçirdii yaantlar so­ nucu gerçekleir. Her bireyin çevresiyle kurduu etkileim sonucu geçirdii ya­ ant farkl olduu için, örenme bireyseldir. Bu nedenle okuldaki örenmeler­ de, tüm örenciler ayn snfta bulunduklar halde ders sonunda farkl davra­ nlar kazanmaktadrlar. Ders srasnda öretmeni dinleyen (öretmenle etki­ leim kuran) örenciler dersin hedeflerine uygun davranlar kazanrken, ar­ kadalaryla konuan (arkadalaryla etkileim kuran) örenciler dier gruptan farkl davranlar göstereceklerdir.
Farkl yaantlar farkl örenmelere neden olduu gibi, örencinin daha önceki yaantlaryla sahip olduu bilgiler de yeni yaantlarna anlam verme biçimlerini farkllatrr. Bu nedenle ayn snfta, ayn uyarclarla etkileime gi­ ren örencilerin yaantlarn yorumlamalarnda ve örenme ürünlerinde fark­ llama olabilir.
3. Örenme kalc izlidir: Örenmeden söz edilebilmesi için bireyin gös­ terdii davran deiikliinin sürekli olmas gerekir. Ksa süreli davran de­
18 Eitim Bilimlerine Giri
örenme genellikle kendiliinden ve yönlendirilm i olmak üzere iki tür­ lü meydana gelmektedir. Bireyin kendi kendine yapt bir eylem ya da yaan­ t sonucu meydana gelen davran deiiklikleri kendiliinden örenme olarak kabul edilebilir. Bireyin günlük yaantsnda gösterdii davranlarn büyük bir ksm kendiliinden örenmenin ürünleridir. Kendiliinden örenme kastl ya da kastsz olabilir. Ancak örenmeyi salayc yaanty oluturan kimse, bireyin kendisidir. Birey biberin ac olduunu tadarak, metalin sert olduunu dokunarak, nasl giyinmesi gerektiini, toplum içinde hangi davranlar gösterip gösterme­ yeceini çevresindeki dier kiilerin davranlarn gözleyerek ve taklit ederek kendiliinden örenir. Kendiliinden örenme duyu organlarn kullanarak, de- neme-yanlma veya model alma gibi deiik biçimlerde gerçekleebilir.
Yönlendirilmi örenmede ise örenmeyi salayacak ortam yaratan ba­ ka bir kii ya da aracn varl söz konusudur. Yönlendirilmi örenme, eitim süreci sonucunda meydana gelir. Örenme öreten kii ya da aracn yardmy­ la gerçekleir. Snf içindeki örenmeler, televizyon, kitap vb kitle iletiim araç­ laryla örenmeler, yönlendirilmi örenmeye örnek verilebilir.
BREYSEL ÇALIMA: 1.3
b................................................................................. c.............................................................................
ÖRETME VE ÖRETM
öretme en geni anlamyla örenmeyi salama etkinlikleridir. Öretme bilinçli ve amaçl bir etkinliktir. Öretme faaliyetleri bireyde davran deiikli­ i meydana getirmek amacyla bir kii ya da grup tarafndan düzenlenebilece­ i gibi, bilgisayar, televizyon, kitap gibi materyallerde yer alan görsel ve yazl sembollerle de salanabilir (Fidan ve Erden, 1996).
Toplumsal yaant içinde bireye öretme etkinlii sunan birçok kii ve araç vardr. Aile içinde anne-babalar, akran gruplarnda arkadalar, kitle iletiim
Eitim Bilimiyle lgili Temel Kavramlar 19
araçlar bireyin örenmesini salayan çeitli etkinliklerde bulunur. Birey bu kii ya da araçlarla etkileime girerek yeni davranlar kazanr ya da var olanlar gelitirir, deitirir. Ancak bu tür örenmelerde istendik davranlarn yan sra istenmedik davranlar da kazanlabilir.
Öretme etkinliklerinin önceden saptanan amaçlar dorultusunda, isten­ dik davranlarn kazandrlmas amacyla düzenlendii yerler genellikle eitim kurumlandr. Okullarda yaplan planl, kontrollü ve örgütlenmi öretme faali­ yetlerine öretim denir, öretim formal eitim içinde yer alr, öretim sürecin­ de yaplacak etkinliklerin tümü önceden planlanr ve bu plan çerçevesinde yü­ rütülür. Bu nedenle öretim profesyonel bir itir.
Eitim Program
Eitim program, bireyde istenen yönde davran deiiklii meydana ge­ tirmek amacyla yaplan tüm etkinlikleri gösteren planlardr. Eitim programlar okullarn temelini oluturur. Okullardaki tüm etkinlikler eitim program dorul­ tusunda düzenlenir. Kapsaml bir eitim programnda öretim, ders d kol fa­ aliyetleri, özel günlerin kutlamalar, geziler, ksa kurslar, rehberlik vb hizmetler de yer alr. Bu kapsamllkta hazrlanan eitim programlar, okul içindeki etkin­ liklerin düzenlenmesinde öretmen ve yöneticilere rehberlik eder.
Okul eitiminin planl ve kontrollü bir süreç olmasn salayan ey ei­ tim programlardr. Toplumun, konu alannn ve örencilerin özelliklerine uy­ gun olarak hazrlanan programlarda, genellikle hedef, kapsam, eitim durum­ lar ve snama durumlar (deerlendirme) olmak üzere dört temel öge yer alr (Bkz. ekil 1.2). '
TOPLUM ÖRENC KONU ALANI 1
— - H ED EFLER
ETM FELSEFES
Genel ve özel hedefler: Bunlar, örencilerin öretim süreci sonunda ne yapabileceklerini tanmlayan ifadelerdir. Genel hedefler özel hedeflere göre
20 Eitim Bilimlerine Giri
daha genel özellikleri belirtir. Bu hedeflerin belirlenmesinde toplumun beklen­ ti ve ihtiyaçlar ile eitim felsefesi ön planda tutulur. Özel hedefler ise örenci özellikleri ile konu alan özelliklerine göre genel hedefler dorultusunda sapta­ nr. Özel hedefler örencinin hangi kapsam, ne derece yeterlilikte örenme­ si gerektiini ve örenme gerçekletiinde hangi davran gösterebileceini açkça belirtir.
Kapsam: Öretim sürecinde örencilere kazandrlacak bilgiler, kapsam oluturur. Kapsam seçiminde, kapsamn hedeflere ve örencilerin giri davra­ nlarna uygunluu önem tar. Ayrca bilgilerin basitten karmaa, somuttan soyuta, kavramlardan ilke ve genellemelere göre dizilmesi, kapsamdaki önko­ ul ilikilerinin belirlenmesi örenmede önemli rol oynar.
Eitim durumlar: Örencilerin hedeflerine ulaabilmeleri için geçirme­ leri gereken örenme yaantlarn salayacak d koullarn düzenlenmesine eitim durumlar denir. Bu amaçla çeitli öretim yöntem ve tekniklerinden, bunlar destekleyen öretim materyallerinden yararlanlr. Yöntem ve tekniklerin seçiminde, hedefler, örencilerin ve öretmenlerin özellikleri, kapsam ve eldeki olanaklarn göz önünde bulundurulmas gerekir.

Eitim programlar dinamik olgulardr. Çada bir eitim için programla­ rn toplumsal gelime ve deimeye paralel olarak yenilenmesi gerekir. Ayr­ ca programlarn ilerlii sürekli kontrol edilmeli, eitim sürecinin ürünü deer­ lendirilerek görülen aksaklklar giderilmelidir.
Eitim programlarnn hazrlanmas ve gelitirilmesi, kapsaml ve güç bir itir. Sürekli aratrmay ve birçok önemli kararn alnmasn gerektirir. Bu ne­ denle program hazrlama ve gelitirme iinin eitimin çeitli uzmanlk alanla­ rnda yetimi kiiler ve konu alan öretmenlerinin oluturduu bir grup tara­ fndan yürütülmesi gerekir.
Ülkemizde üniversiteler hariç tüm örgün eitim kurumlarnn programlar, Milli Eitim Bakanl’nn çeitli birimleri tarafndan hazrlanr, Talim ve Terbiye Kurulu’nca kabul edildikten sonra uygulamaya konulur. Milli Eitim Bakanl’na bal hiçbir okulda, bakanlkça kabul edilmeyen programlar uygulanamaz. Okul yöneticileri ve öretmenler, örenci özelliklerine göre programlarda baz dei­ ikliklere gidebilirler. Ancak programn özü deitirilemez.
Eitim Bilimiyle lgili Temel Kavramlar 21
Türkiye'de program deerlendirme ve gelitirme çalmalar süreklilik gös­ termemekle birlikte ihtiyaç duyuldukça programlarda yenileme ve düzeltme ça­ lmalar yaplmaktadr.
ÖRENC
Örenci, eitim ihtiyac olan ve bu ihtiyacn karlamak üzere okula de­ vam eden bireydir. Okullar, toplum içinde yaayan bireylere, kendi fiziksel ve toplumsal ihtiyaçlarn, toplumun ihtiyaç ve beklentilerine uygun bir biçimde kar­ layabilmeleri için gerekli olan bilgi, beceri, yetenek, tutum ve deerleri kazan­ drmaya çalr. Okul eitiminde örencinin ayr bir yeri ve önemi vardr. Okul içinde düzenlenen tüm etkinlikler örenciye yöneliktir. Dier bir deyile, okul­ larn varlk nedeni örencilerdir. Buna karlk örencinin de okula kar baz sorumluluklar, rolünün gerektirdii, yapmas gereken davranlar vardr. Hem okuldaki öretmen ve yöneticiler hem de örencinin ailesi, yakn çevresi, hat­ ta toplumdaki dier kiiler örencilerden derslere devam etme, derslerini çal­ ma, öretmen, yönetici ve arkadalarna saygl olma, arkadalaryla iyi geçin­ me ve okul kurallarna uyma gibi davranlarda bulunmalarn bekler.
Okulda öretimin etkili olabilmesi için örencilerin baz özelliklerinin bi­ linmesi önem tar. Bunlarn balcalar, örencilerin fiziksel, zihinsel ve sos­ yal geliim düzeyleri ile önceki yaantlarndan elde ettikleri bilgi, beceri, tu­ tum, duygu ve alkanlklardr (Bu konu Eitimin Psikolojik Temelleri bölümün­ de detayl olarak ele alnmtr). Örencilerin bu özellikleri, bir yandan ören­ cinin eitim ihtiyaçlarnn belirlenmesine yardmc olurken, dier yandan on­ larn eitim yoluyla hangi davranlar örenip, hangilerini örenemeyecekle­ rinin iaretçileridir.
Kukusuz okulda grup halinde öretim yapld için her örencinin birey­ sel özelliklerine uygun eitim vermek mümkün deildir. Ancak okullarda genel­ likle ayn ya grubundaki örencilerin ayn snfta toplanmalar ve okul haya­ tnn ilk ylndan itibaren ortak bir eitim programna göre yetitirilmeleri, baz temel özellikleri açsndan örencilerin birbirlerine benzemelerini salamakta­ dr (Bu ortak özellikler Eitimin Psikolojik Temelleri bölümünde ele alnmtr). Öretim etkinliklerinin en azndan bu ortak özelliklere uygun olarak düzenlen­ mesi gerekir.
OKUL
22 Eitim Bilimlerine Giri
ceden hazrlanan programlar dorultusunda öretim faaliyetleri sunularak, ö­ rencilerde istendik davran deiiklii meydana getirilmeye çallr.
Okul kontrollü bir ortamdr. Okulda örenciye kazandrlacak bilgi, bece­ ri ve tutumlar önceden belirlenmitir ve bunlar, bu konularn uzman olan ö­ retmenler tarafndan planl bir biçimde, düzenlenen öretim faaliyetleriyle ka­ zandrlr.
Okullar verilen eitim düzeyi ve niteliine göre anaokulu, ilköretim okulu, lise, meslek okulu, yüksekokul ve üniversite gibi çeitli adlar alabilir.
O kulun Tem el Ö zellik leri
Okullarn özel amaçlar, programlar ve hizmet ettikleri örenci grubu­ nun özellikleri okulun türüne göre deimekle birlikte, bir eitim kurumu, örgüt ve iyeri olarak okulun balca özellikleri aadaki gibi sralanabilir (Arends, 1991). .
1. Her kurum ve örgüt gibi, eitim kurumlarnn da var olu nedeni olan belli bir amac vardr. Nasl bir otomobil fabrikasnn amac önceden be­ lirlenmi niteliklere uygun otomobil üretmekse, okullarn temel amac da ö­ rencilere önceden belirlenen hedefler dorultusunda örenme yaantlar dü­ zenleyerek davran deiiklii meydana getirmektir. Okulda çalan tüm ki­ iler (öretmenler, yöneticiler, örenciler, müstahdemler, rehber öretmenler, destek birimleri vb) bu amaca ulamak için hizmet verirler. ,
2. Okula devam zorunludur. Genellikle toplumdaki bireyler kurumlardan istekleri dorultusunda yararlanrlar. Oysa yasal olarak, süreleri farkl olsa da tüm ülkelerde belli bir yaa kadar okullara devam zorunludur. Örenciler is­ teseler de, istemeseler de okula devam etmek zorundadrlar. Okula devamn gönüllülük temelinde olmamas, baz durumlarda öretmen ve dier persone­ lin okula kar güdüsü düük örencilerle uramasn gerektirmektedir.
3. Toplumun gözü okullarn üzerindedir. Formal eitimin önem kazan­ d toplumlarda, toplumdaki çeitli grup ve kurumlarn gözü eitim kurumlar- nn üzerindedir. Bu grup ve kiiler okullarda yaplan etkinlikleri, okul program­ larn dikkatle izler ve okullarn üstünde bask unsuru oluturur.
4. Okullarn kaynaklar snrldr. Okullar çeitli grup ve kurumlarca iz­ lenmekle birlikte, bu kurumlarda (özel okullar hariç) parasz hizmet verilmesi nedeniyle, maddi kaynaklar dier kurumlara göre oldukça snrldr. Okulda çalanlar, amaçlarna ulamak için sürekli bu kt kaynaklarla çaba göstermek zorundadrlar.
5. Okuldaki rol ve statüler snrldr. Okullarda statü ve rol açsndan belli bir duraanlk vardr. Okullardaki belli bal statüler, okul müdürü, yardm­
clar, öretmenler, örenciler olarak sralanabilir. Baz büyük okullarda bu sta­ tülerin yan sra rehber, ölçme deerlendirme uzman, program gelitirme uz­ man gibi statüler de bulunmaktadr.
Okullarda bu statülerin gerektirdii roller de genellikle yasalar ve yönet­ meliklerle belirlenmitir.
6. Okullarda iler çounlukla küçük gruplarla yürütülür. Öretmen, okul içindeki zamannn büyük bir ksmn snflarda geçirir. Snf dii eitimle ilgili görevlerini alanyla ilgili zümreler içinde gerçekletirir. Bu nedenle okulda çalan personelin birbirleriyle etkileimi ve iletiimi zayftr. Öretmenin en yo­ un iletiim kurduu kiiler örencileridir.
ÖRETMEN
öretmen, formal eitim veren kurumlarda öretimi salayan kiidir. Ei­ tim ve örenme kavramlar ele alnrken görüldüü gibi, toplumda herkes yeri geldii zaman arkadana, çocuklarna yeni bir davran öretmeye çalabi­ lir. Bu durumda kii öreten konumundadr. Ancak öretmen olmak için for­t mal eitim vermek gerekir. Bu nedenle öretmen olmak, öreten olmaktan ol­ dukça farkldr, öretenin düzenledii yaantlar geliigüzeldir, öretmen ise belli bir program çerçevesinde planl eitim etkinlikleri düzenleyerek, prog­ ramlar dorultusunda örencilerde istendik davran deiiklii meydana ge­ tirir. VI. Bölüm’de öretmen ve öretmenlik meslei üzeripde daha kapsam­ l olarak durulacaktr.
TEMEL KAVRAMLAR ARASINDAK LKLER
Eitim, öretim ve örenme birbiriyle iç içe olan kavramlardr. Eitim ve öretimin amac örenmeyi salamaktr. Eitim ve öretim faaliyetlerinin ama­ cna ulamas için örenmenin gerçeklemesi gerekir.
Örenme bireysel olarak gerçekleir. Her birey kendi yaants yoluyla ö­ renir. insanlar duyu organlarn kullanarak, çevreleriyle etkileim kurduklar sü­ rece yeni davranlar örenirler. Bu örenmelerin bir ksm kendiliinden, hiç kimsenin yardm olmadan oluurken, bir ksm da okullarda öretmenin reh­ berliinde kastl ve planl bir biçimde gerçekleir. Bu nedenle, eitim ve öre­ tim sürecinde bireylere baz amaçlar dorultusunda davranlarn deitirebi­ lecekleri bir ortam hazrlanarak yaant geçirmeleri salanr.
Eitim kavram, öretim kavramna göre daha geni kapsamldr. Tüm öretim etkinlikleri ayn zamanda eitseldir. Ancak tüm eitim etkinlikleri öre­ tim deildir. Formal eitim kurumlan olan okullarda bile her türlü eitim etkin­
Eitim Bilimiyle ilgili Temel Kavramlar 23
24 Eitim Bilimlerine Giri
örendiiniz yeni bilgilerle karlatrnz. Doru tanmlar aadaki bo yerlere yaznz. Eitim: ........................................................................................................
Örenme:
öretme:
öretim:
Eitim en genel anlamyla bireyin davranlarn deitirme sürecidir. Bu süreç, bireyin doumundan ölümüne kadar devam eder. Eitim sürecinde bireyler çeitli bilgi, beceri, tutum ve deerler kazanr. Eitimin belirli hedeflere göre planl ve kontrollü olarak yaplan ekli formal, geliigüzel, kendiliinden oluan ekli informal eitim olarak adlandrlr. Aile, arkada çevreleri, toplumsal yaant içinde meydana gelen eitim, informaldir. Formal eitim ise amaçldr.
Eitim Bilimiyle ilgili Temel Kavramlar 25
Önceden hazrlanm bir programa göre planl olarak yürütülür ve öretim yoluyla gerçekletirilir. Okulda yaplan eitim formaldir.
Eitimciler örenmeyi, yaant ürünü kalc izli davran deiiklii olarak tanmlar. Örenme genellikle kendiliinden ve yönlendirilm i olmak üzere iki türlü meydana gelmektedir. Bireyin kendi kendine yapt bir eylem ya da yaant sonucu meydana gelen davran deiiklikleri kendiliinden örenme olarak kabul edilebilir. Yönlendirilmi örenmede ise bireyin dnda bir kii, grup ya da aracn bireyi kastl olarak etkilemesi söz konusudur. Okul ören­ meleri yönlendirilmitir.
Okullarda yaplan planl, kontrollü ve örgütlenmi öretme faaliyetlerine öretim denir. Öretim, formal eitim içinde yer alr. Öretim sürecinde yap­ lacak etkinliklerin tümü önceden planlanr ve bir program çerçevesinde yürü­ tülür. Bu nedenle öretim profesyonel bir itir, öretim etkinliklerinin hedefler, kapsam, eitim durumu ve deerlendirme olmak üzere dört temel unsuru vardr. Bu unsurlar öretim programn oluturur.
Eitim, öretim ve örenme birbiriyle iç içe olan kavramlardr. Eitim ve öretimin amac örenmeyi salamaktr. Örenme sonucu bireyde kalc izli davran deiiklii meydana gelir. Öretme en geni anlamyla örenmeyi sa­ lama etkinlikleridir. Okullarda öretme iini öretmenler yapar, öretmen, belli bir program çerçevesinde planl eitim etkinlikleri düzenleyerek, örencilerde programlar dorultusunda istendik davran deiiklii meydana getirir.
II. Eitim Biliminin Dier Bilimlerle ilikisi ve
BÖLÜM levleri
ETMN FELSEF TEMELLER Felsefenin Ura Alanlar • Felsefi Akmlar * Felsefe ve
Eitim likisi * Eitimde Felsefi Akmlar
ETMN TOPLUMSAL TEMELLER Eitimin Dier Toplumsal Kurumlarla likileri
Belli Bal Toplumsal Süreçler ve Eitim,
ETMN HUKUKSAL TEMELLER T.C. Anayasas'na Göre Eitim Hakk • M illi Eitim Temel Kanunu
Uluslararas Yasalar
Eitim Kurumlarnn nsan Gücü Yetitirmedeki Rolü Eitimin M aliyeti ve Verimlilik
ETMN POLTK TEMELLER Politikann Eitim Üzerindeki Etkisi
Eitimin Politik Kurumlar Üzerindeki Etkisi
ETMN PSKOLOJK TEMELLER Geliim Dönemleri • Geliim Özelliklerinin Örenme-Öretme
Süreci Üzerine Etkileri * Örenme Kuramlar
ÖRENMEYE ETK EDEN ETMENLER Bireysel Etmenler > Çevresel Etmenler
ETM KURUMLARININ LEVLER ÖZET
28 Eitim Bilimlerine Giri
Eitim, sosyal bilimlerle ilgili birçok disiplinin ilke ve kuramlarndan yarar­ lanan uygulamal bir bilimdir. Eitim bilimine katkda bulunan bu disiplinler ei­ timin temelleri olarak da kabul edilir. Bu bölümde eitimin felsefi, sosyal, huku­ ki, psikolojik, ekonomik ve politik temelleri üzerinde durulacaktr.
ETMN FELSEF TEMELLER
Felsefe, Yunanca sevgi (phillia) ve bilgi (sophia) sözcüklerinin birleimin­ den oluan ve insanolunun bilgelik yolunu bulmaya duyduu ilgiye iaret eden bir terimdir. Titus’a göre, genel anlamyla felsefe, hayata ve evrene kar bir vaziyet altr (Akt. Fidan ve Erden, 1996). Felsefe, bireylerin inanç ve deer sistemlerinin olumasn salayarak, hayatlar süresince aldklar tüm kararla­ r ve yaptklar tercihleri belirler. nsanlar felsefe araclyla kendilerini çevre­ leyen dünyay ve neyin kendileri için önemli olduunu anlamaya çalrlar. Bu­ nun için öncelikle, kim olduumuz, neden var olduumuz ve nereye doru iler­ lediimiz gibi daha derin sorulara yant vermemiz gerekir, insanolu var oluun­ dan beri aratrd bu sorularla, bugünün modern hayatn biçimlendiren ge­ limelere öncülük etmitir. Bu tür felsefi düünceler, genelde filozoflara ya, da büyük düünürlere özgüymü gibi gözükmesine ramen, aslnda tüm insan­ lar, özellikle ergenlik çayla birlikte, kendilerine özgü bir yaam felsefesi ge­ litirmeye balarlar. Örnein, hayata ilikin hiçbir inanc olmadn söyleyen­ ler bile, gerçekte bir felsefeye sahiptir.
Bir disiplin olarak felsefe, etkili düünme ve akl yürütme yoludur. Bu an­ lamda felsefe, gerçei tümüyle ele alp inceleyen ve bunun sonucunda ulalan bilgileri yorumlayan ve sistemletiren bir ura alan olârak ta­ nmlanabilir. insanlk tarihinin ilk dönemlerinde, içinde bilgiyi barndran tüm alanlarn aratrlmas felsefenin kapsamnda görülmütür. Bugün her biri ba­ msz bir bilim dal olan fizik, matematik, kimya, sosyoloji, psikoloji vb alan­ lar ve hatta din, o dönemler felsefe kapsamnda ele alnmaktayd. Zaman içe­ risinde, bilimsel ve dini konular felsefeden ayrlarak, her biri gerçei farkl bir yönüyle ele alr hale gelmilerdir.
Bilimde gerçekler, birbirinden ayr olarak incelenirken (psikoloji, sosyolo­ ji, antropoloji, tarih, eitim ve ekonomi gibi sosyal bilim dailarnn insan fark­ l yönleriyle ele almas gibi), felsefede tüm gerçekler, hangi alana ait olduu düünülmeden, bir arada ele alnr ve sistemletirilmeye çallr. Bilimsel yön­ temde herkes tarafndan kantlanabilir sonuçlara ulalmaya çallrken, fel­ sefede tümdengelim, tümevarm, diyalektik ve analoji gibi akl yürütme yollar ie koulur. Ayrca felsefi görülerin bilimde olduu gibi kantlanabilir ve objek­ tif olma zorunluluu yoktur. Bir bireyin felsefesi, ayn zamanda onun dünyaya
Eitim Biliminin Dier Bilimlerle ilikisi ve ilevleri 29
bak açsn, dünyay yorumlay ve deerlendiriini, gösterdii inanç ve tu­ tumlarn biçimlendirdiinden, tamamen öznel de olabilir.
Felsefenin Ura A lan lar
Doada ve insan hayatnda var olan tüm gerçekleri bütün olarak ince­ leyen felsefenin de, tpk farkl bilim dallarnn farkl bilgi alanlarn aratrma­ s gibi, kendine özgü inceleme alanlar vardr. Filozoflar arasnda bu alanlarn ne ekilde snflanacayla ilgili olarak bir anlama olmamasna ramen, ei­ timle ilgisi düünülerek temel felsefe alanlar burada varlk felsefesi (ontolo­ ji), bilgi felsefesi (epistemoloji) ve deerler felsefesi (aksiyoloji) balklar altn­ da incelenmitir.
Varlk felsefesi: Felsefenin var olan inceleyerek çözümlemeye çalan ura alandr. Bu disiplinde odak noktas, var olann ilk kaynann ya da ba­ langcnn ne olduunu anlamaktr. Dier bir deyile, ‘Gerçek nedir?' sorusu­ nu yantlamaktr. Felsefeyle uraanlar, bu soruya verdikleri yanta göre, ken­ di felsefelerini oluturmaktadrlar. Bu temel sorunun dnda varlk felsefesi, insann neden var olduu, evren içerisinde ne tür bir rolü olduundan hareket ederek Tanr, insan, evren, varlk, yokluk vb nedir?’ gibi sorular üzerinde yo­ unlar. Ayrca, evrendeki düzen ile olay ve olgularn mantkl ya da rastlant­ sal nedenlerle mi var olduu da varlk biliminin aratrd temel sorulardandr. Ksaca varlk biliminin, canl veya cansz dün, bugün veya yarna ait tüm var­ lklarn var olularn açklamaya çalt söylenebilir.
B ilgi felsefesi: Bilgiyle ilgili sorunlar ele alan bir felsefi disiplin olup bil­ ginin ne olduu, kayna; doru, yanl, bilinemez, mutlak ya da göreceli olu­ u; türlerinin neler olduu gibi sorulara cevap aramaktadr. Epistemoloji, bilgi­ nin yan sra bilme olaynn nasl gerçekletiiyle de ilgilenir. Bilmenin duyular araclyla m, zihnin alglamalaryla m, yoksa doutan gelen birtakm yeti­ lerimiz ya da ilahi saylabilecek niteliklerimizle mi ilgili olduu da bilgi felsefesi­ nin ilgi alan içindedir. Bu sorulara verilen yanta göre edindiimiz bilginin tutar­ lln, doruluk deerini ve güvenilirliini tartmak ise bir sonraki adm olu­ turmaktadr. Bu yantlar -ontolojiyle ilikili olarak- ayn zamanda, filozof ve dü­ ünürlerin oluturduklar felsefi sistemlerin de temelini meydana getirmektedir. Örnein idealistler, bilginin mutlak olduunu düünürken, deimenin de kar- sndadrlar. Onlara göre, bilgi ya da idealar zihinde doutan vardrlar. Olu- turmaclara göre ise bilgi özneldir ve her birey kendi bilgisini oluturur.
Deer felsefesi: insanlarn deer sistemleriyle ilgilenen bir felsefi disiplin­ dir. ‘insanlarn deer yarglarn ekillendiren ve yönlendiren ilke lor nolordir?',
30 Eitim Bilimlerine Giri
‘Bu ilkeler mutlak mdr, yoksa göreceli midir?’, ‘Deerlerin belirli bir snflama­ sn yapmak mümkün müdür?' gibi sorular deer biliminin temel ilgi alanlarn oluturmaktadr. Deer bilimiyle ilgili konular, “ etik” ve “ estetik” olmak üzere iki temel balk altnda toplanrlar. Etik kavram, insann ahlaki deerlerini sor­ gulayarak, bu deerleri snflamaya yarayacak ana ölçütlerin neler olabilece­ ini aratrr. Ayrca bir insann ahlakl veya erdemli saylabilecek bir ekilde davranmas için onu yönlendirenin ne olduunu incelemek de, felsefi ahlakn, yani etiin odak noktasn oluturmaktadr. Estetik ise neyin güzel olduuyla il­ gili olarak temel deer yarglarna iaret eder. Güzel veya estetik olan deer­ lendirmek, nitelendirmek, takdir etmek ya da snflamak, dier tüm deerlere göre oldukça zordur. Bu tür deerler dorudan sanat akla getirmektedir. Sa­ nata ilikin olarak, her felsefi sistemin bak açs oldukça farkl olup varlklar­ la ilgili açklamalarla da yakn iliki içerisindedir.
Görüldüü gibi, felsefe, üç temel disiplin altnda yapt incelemelerle bil­ gi toplamaktadr. Ayr ayr ele alnmasna ramen, bu disiplinler arasnda sk bir iliki vardr; baka bir ifadeyle, bir felsefi sistemin varlkla ilgili açklamalar, onun bilgi ve deerlerle ilgili görülerini de biçimlendirmektedir.
GRUP ÇALIMASI 2.1
Felsefi A k m lar
Felsefe tarihi incelendiinde, zaman içinde birçok felsefi akmn gelitii görülmektedir. Kendi içlerinde tutarl düünce sistemleri olan bu akmlar, bü­ tün olarak birbirinden farkl, bazen de kart olabilmektedir. Kukusuz bu akm­ lar eitimcilerin eitime bak açlarn da etkilemitir. Aada eitimi etkileyen balca felsefi akmlara yer verilmektedir.
idealizm: Klasik felsefi akmlardan biridir. Bu akmn en eski temsilcisinin Platon (Eflatun) olduu kabul edilir. Ancak daha sonra Hegel tarafndan ge­ litirilmitir. idealizm; dünyay ve varoluu, bilinç ve düünceye önem vererek açklayan bir öretidir. Dier bir deyile gerçek; fikirdir, düüncedir, ruhtur. Ger­ çek ve deerler; mutlaktr, zamanla deimez ve evrenseldir, insan zihnindeki idea denen bu gerçekliklerin doutan geldii varsaylr, insann temel görevi, akln kullanarak bu idealara ulamaktr, idealar ayn zamanda, mükemmel bir düzen içerisinde bulunan evreni yaratan Tanr'y da simgelemektedir.
Eitim Biliminin Dier Bilimlerle likisi ve levleri 31
dealistler bilmek eylemini, insann aklnda doutan var olan gizil fikirleri -idealar- yeniden düünmek olarak kabul ederler. Buna göre, her öretmenin temel görevi, örencilerindeki bu gizil bilgileri bilinç düzeyine çkarmaktr. Ö­ renme, fikirlerle çalma ve onlar hatrlama sürecidir. Bu nedenle, soyut kav­ ramlar ve fikirler arasndaki ilikilerin kurulmasn salayc konular eitimde ön plana çkmaktadr. Felsefe ve teoloji gibi en genel ve soyut konularn, eitim programlarnda birinci derecede önemli yeri bulunmaktadr. Matematik, soyut düünebilme becerisini gelitirdii; tarih ve edebiyat, ahlaki ve kültürel model­ lerin kayna olduu; dil, iletiimi salad ve düünmeyle ilikili olduu için idealist programlarn dier önemli öeleridir. dealistler, doal ve fiziksel bilim­ lere ise en alt düzeyde deer verirler (Ornstein & Hunkins, 1988:29).
Realizm: Varln, insan bilincinden bamsz ve nesnel olarak var oldu­ unu ileri süren görütür. Realizm, evreni, madde ve somut olarak var olan eylerle açklayan bir felsefi akmdr, insanlar, akl ve muhakeme güçleriyle dünyay bilirler. Var olan her ey, doadan gelir ve doann kanunlarnca ida­ re edilir, insan davranlar ise doa kanunlarna uygunluu ölçüsünde aklc­ dr (Ornstein & Hunkins, 1988). Realizmde, maddeden gelen gerçeklik, dei­ mez ve mutlak kabul edildii için, insanlarn bu mutlak dorulara ulamasn­ da akln kullanmas gerektiine inanlr. Bu sayede insanlar, yaadklar top­ lumun bilgi birikimini de edinirler. Zaten realistlere göre eitimin amac da, top­ lumun kültürel birikimini genç nesillere aktararak, onlarn akllarn kullanma yollarn gelitirmek ve bu sayede insanlar mutlak dorulara ulatrarak onla­ r mutlu etmektir.
Realist eitimciler, insan akln merkeze aldklarndan, konu alannn sis­ tematik olarak disiplinlere ayrlarak organize edilmesinin düünmeyi kolayla­ trdn kabul ederler. Günümüzdeki okul programlarnn Matematik, Fizik, Bi­ yoloji gibi disiplinlere ve bunlarn kendi içinde alt disiplinlere ayrlarak düzen­ lenmesinin temelinde realist filozoflarn bu görüleri yer almaktadr.
Pragmatizm: Düüncelerin, politikalarn ve önerilerin deerlerinin yarar­ llklar, ilerlikleri ve uygulanabilirlikleriyle belirlenmesi ilkesine dayanan fel­ sefi görütür. Pragmatistlere göre bir düünce, yaammz için elverili oldu­ u sürece 'dorudur’.
Deneycilik de denen pragmatik felsefe, gerçein deiken ve göreceli ol­ duu görüüne dayanr. Gerçein bu yaps nedeniyle, mutlak ya da evrensel doru da bulunmaz. Gerçei, olgu, yaant veya davranlarla ilikisini kantla­ yarak aramak gerekir. Pragmatizme göre deimeyen tek ey, doann kanun­ lardr; bu kanunlar önünde herkes eit olduu için, yönetimde de tüm insan­ larn katlm esas alnr. Buradan hareketle pragmatistler, demokratik bir top­ lum düzenini savunurlar. Mutlak dorunun var olmamasyla beraber, dierle­
rine göre doruluk deeri daha fazla olan gerçeklikler de vardr. Bilimsel yön­ tem, bize bu tür dorular sunduu için, özellikle çada pragmatistler tarafn­ dan çok önemsenir (Oliva, 1988; Sönmez, 1994).
Konu alan, disiplinler ve düünceleri vurgulayan idealist ve realistlere karlk, pragmatistler bilgiyi sürekli deiim içinde olan bir süreç olarak ka­ bul ederler. Örenme ise problem çözme esnasnda gerçekleir. Pragmatiz­ me göre, bilme eylemi örenen ve çevre arasndaki etkileim sonucunda ger­ çekletiinden, örenenin aktif katlmn gerektirir.
Varoluçuluk: insann varoluunu, somut gerçeklii içinde ve toplumdaki bireysellii açsndan göz önüne alan felsefi öretidir. Varoluçulara göre, mo­ dern insan giderek yalnzlamakta ve güçsüzlemektedir. Ancak, dayanma içinde bir araya gelince yenilmez bir güç olmaktadr. Bu nedenle insanlar gide­ rek bireyselliklerini kaybederek, kitleleme yolunu seçmektedir. Dier bir de­ yile, özgürlüklerinden vazgeçmektedirler. Bu durum bazen olumsuz toplum­ sal olaylara neden olmaktadr. Varoluçular bu noktada, insanlarn bireyselli­ ini ve özgürlüünü savunmaktadr.
Varoluçuluun öncülerinden Jean Paul Sartre'a göre, ‘Biz doarak var oluruz ve sonra kendi özümüzü kendimiz özgürce belirleriz.' Bu ilke eitimde varoluçu hareketin temelini oluturmutur.
Varoluçular, eitimde geleneksel yaklama kar çkmlar ve eitimin bireyin biricikliine uygun olmas gerektiini öne sürmülerdir. Her birey düün­ celerinden, duygularndan ve eylemlerinden kendisi sorumludur ve neyin doru/ yanl, gerçek/sahte ya da güzel/çirkin olduuna kendisi karar verir. Öretmenin rolü, örencilere hayatlarnda seçebilecekleri çeitli yollar göstermek, örenci­ lerin bunlardan kendilerine uygun olanlar tercih etmelerini salamaktr. Bu da örenciye çeitli konu alanlarnda seçimlik dersler sunulmasyla olur. Varolu­ çularn bu ilkesi, eitim uygulamalarnda büyük ölçüde kabul görmütür.
Varoluçularn getirdii dier bir ilke de örencilere yaratclklarn geli­ tirebilecek ve kendilerini ifade etmelerini salayacak çeitli yaantlar sunul­ masdr. Bu balamda matematik ve fen bilimleri gibi dersler yerine, yaratc artrc sosyal bilimler, sanat derslerine arlk verilmesini ve eitim durumlar tasarlanrken, bireyin kendi hzyla örenmesini salayan, kendi kendini yön­ lendirebilecei, bireysel öretime yönelik yöntem ve tekniklere yer verilmesini önermektedirler (Shaw, 2007).
Felsefe ve E itim likisi
Eitimin genel hedeflerini belirleme, içerii seçme ve düzenleme, öret­ me ve örenme süreçleri ile okul ya da snflarda ne tür yaant ve etkinlikle­
32 Eitim Bilimlerine Giri
rin vurgulanmas gerektii konularndaki temel sorunlara felsefe araclyla ya­ nt verilmektedir. Eitimle ilgili bu sorunlarn çou aslnda eitim programlary­ la ilgili kararlara iaret etmektedir. Baka bir ifadeyle, eitim programnn he­ defler, kapsam, eitim durumlar ve deerlendirmeden oluan öelerinin tümü felsefi görülere dayanmaktadr (Ornstein & Hunkins, 1988).
Hedefler, örencilere kazandrlmak istenilen özellikleri ifade eder. Ören­ cilere hangi bilgi, beceri ve deerlerin kazandrlaca karar, bilgi ve deerler felsefesine göre deiir. Eitimin kapsamnda hangi bilgilerin öretilecei ka­ rar da yine bilgi felsefesinin, ‘Hangi bilgi dorudur?’ araynn bir yansmas­ dr. Eitim durumlar ise, 'Okul nedir?', 'Örenci nedir?’ gibi varlk felsefesinin aratrd sorulara ve 'Bilgiye nasl ulalr?', 'Bilgi nasl kazanlr?' gibi bilgi felsefesinin sorularna verilen yantlara göre biçimlendirilir. yi bir programda, söz konusu öelerin birbiriyle tutarl olmas gerekir. Bu tutarllk ise program­ larn belli bir eitim felsefesine dayal olarak gelitirilmesiyle mümkündür. Bu bilgiler nda, eitim programlarnn mutlaka felsefi bir temelinin olmas ge­ rektii söylenebilir.
Bir eitim program hangi felsefi görüe dayal olarak hazrlanrsa ha­ zrlansn, programn uygulaycs olan öretmenlerin de eitim felsefesi çok önemlidir. Bir öretmen, kendi yaam tecrübelerini, mesleki ve kültürel geç­ miini, eitimini, insanlar ve kendisiyle ilgili genel inanlarn, snf içerisinde ald kararlara ve uygulamalara yanstr, örnein, demokrasinin var olan re­ jimler içerisinde en uygun olan yönetim biçimi olduuna inanan ve bu inancn yaama geçirebilen bir öretmenin snf içerisindeki davranlar da demokra­ tik olacaktr. Eitimi, kültürü aktarma arac olarak gören bir öretmen ise sahip olduu tüm bilgileri örenciye aktarmaya çalacak ve bu bilgileri örenmesi­ ni bekleyecektir. Bu durum, felsefenin eitimi etkilemesi gibi, uygulayclar felsefi yönelimlerinin de snf ortamn nasl etkileyebileceini göstermektedi. Kukusuz, bir programn verimli bir biçimde uygulanabilmesi için, program felsefesi ile öretmenin eitim felsefesinin tutarl olmas gerekmektedir. Aa­ da eitim programlarnn hazrlanmasna ve uygulanmasna temel oluturan belli bal eitim felsefeleri, temel özellikleriyle verilmektedir.
E itim de Felsefi A k m lar
Buraya kadar, eitim üzerinde en çok etkisi olan üç temel felsefi görü­ ten bahsedilmitir. Bu görüleri savunan filozoflarn, yaamn her alannda ol­ duu gibi eitim üzerinde de görüleri bulunmaktadr; eitimcilerin de bu fel­ sefelerden yararlanarak oluturduklar daha uygulamaya dönük görüleri var­
34 Eitim Bilimlerine Giri
dr. Bu karlkl etkileim sonucunda, eitim biliminin bir alt disiplini olarak ei­ tim felsefesi ortaya çkmtr.
Eitim felsefesi, eitimle ilgili tüm kuram ve uygulamalar bütüncül bir bak açsyla ele alarak deerlendiren bir disiplin olarak düünülebilir. Eitimi oluturan tüm alt sistemleri, bu sistemler arasndaki ilikileri ve ilikiler arasndaki tutarll eitim felsefesi araclyla deerlendirmek mümkündür.
Aada dört temel eitim felsefesi incelenmitir. Baka isimlerle de ad­ landrlan bu dört felsefe, en muhafazakar olandan en ilerici olana doru; Dai- micilik, Esasicilik, ilerlemecilik ve Yeniden Kurmaclk olarak sralanabilir. Bun­ lardan esasicilik ve ilerlemecilik, dier iki felsefeye göre daha geni ölçüde ka­ bul görmütür.
Daimicilik (Perennializm) Daimicilik, kökleri realizm ve idealizme dayanan, en eski ve tutucu eitim
felsefesidir, ilk biçimiyle, 13.yy'dan itibaren Hristiyan düünür St.T. Aquinas’n skolastik görülerinden yola çklarak Katolik okullarda uygulanan bu görü, 20. yy’da R. Hutchins ve M. Adler tarafndan laik bir yaklamla yeniden formüle edilmitir (Shaw, 2007).
Daimicilere göre, evrenin ve insann doas, gerçek, bilgi, güzellik vb de­ imez. insann insan olarak ilevi tüm toplumlarda ayndr. Eitim sisteminin amac ise her çada ve toplumda insann insan olarak gelimesini salamak­ tr. Bu nedenle eitim, sabit, mutlak ve evrenseldir. Toplumlara göre deimez (Ornstein ve Hunkins, 1988).
Daimicilere göre, bütün insanlarn ortak özellii ‘aklc1 olmalardr, insan­ lar, doann evrensel gerçeklerini anlama ve akl yürütme becerisine sahiptir, insann bu özellii tüm toplumlarda ayndr. Bu nedenle, eitimin amac, akl di­ sipline etmek ve örencilerin akl yürütme becerilerini gelitirmek olmaldr. lk daimicilere göre bu gelime, eitimin odana din ve felsefe alnarak salanr. Çünkü, dini ve felsefi bilgiler (fikirler) evrenseldir ve zamanla deimez.
Günümüz daimicileri ise, eitim programlarnn konu alan merkezli olma­ sn; ilkokul programlarnda okuma, yazma ve aritmetik gibi temel becerilerin gelitirilmesinin yan sra ahlak ve din eitimine de yer verilmesini savunur­ lar. Ortaöretim düzeyine ait eitim programlarnda ise dilbilgisi, mantk, klasik ve modern diller, matematik ve daimici programlarn özü saylan Bat dünyas­ nn klasik eserlerinin okutulduu, oldukça üst düzey bir program önerirler. Da­ imicilere göre örenciler, geçmiin klasiklerinde, bugün de geçerli olan ve ge­ lecekte de geçerliliini sürdürecek olan “gerçei" bulabilirler. Bu anlamda dai­ micilik, yüksek akademik yeterlilie sahip çok küçük bir yüzdeyi oluturan ö­ rencilere uygundur (Oliva, 1988).
Eitim Biliminin Dier Bilimlerle likisi ve ilevleri 35
Daimici felsefede, snf ortamnda yaamn gerçeklerinin deil, ideal ola­ nn sunulmas ve örencilerin akllarn ve iradelerini gelitirecek olanaklarn yaratlmas gerektii savunulur. Akl yürütme yollarndan tümdengelimin ar­ lkl olduu eitim durumlar için Sokratik tartma, sözel açklama, düz anla­ tm, gezi, gözlem yapma gibi yöntemler önerilir. Snf ortamnda tek otorite, her biri alanlarnda uzman olan öretmenlerdir.
örenci baarsn deerlendirmede ise, evrenin deimeyen gerçekleri­ ni, akl ve muhakeme gücünü yoklayan sorularn sorulmas esastr. Ayrca seç­ kinlerin yetitirilmesine yönelik bir yaklam olduu için, seçici ve eleyici deer­ lendirme teknikleri de ie koulmaktadr.
Görüldüü gibi daimiciler, eitimde esas olarak akl gelitirmeyi amaçla­ maktadrlar. Bunun dnda bireylerin günlük hayatlarnda, toplum içerisinde, meslek hayatlarnda ya da özel yaamlarndaki ihtiyaçlarn karlamaya dö­ nük bir çaba yoktur. Ayrca örencilerin ilgileri de eitimciler için önemli deildir. Çünkü örenciler, neyin örenilmesi gerektiine veya hangi bilginin doru oldu­ una karar verecek düzeyde deildirler. Ayn nedenle daimiciler, bireysel fark­ llklar da kabul etmezler: Herkes için tek bir program yeterlidir. Bugüçün dai- micileri de, seçmeli dersler ya da mesleki ve teknik eitimlerle ilgilenmezler.
Esasicilik Esasicilik, dünyada en yaygn olarak kabul gören ve halen uygulanmak­
ta olan bir eitim felsefesidir. Kökeninde realist ve idealist'felsefeler bulun­ maktadr. Esasicilere göre eitimin temel amac, kültürel miras tüm yönleriyle yeni nesillere aktarmaktr. Öncelikleri, bilisel ve entelektüel hedeflerdir (Oli­ va, 1988). Dersler, kültürel mirasn aktarlma aracdr ve ana vurgu, akl disip­ line etme üzerinedir. Esasici programlarn özünde oldukça zor akademik ko­ nular vardr.
Esasici eitimciler, ilköretim düzeyinde aritmetik, okuma ve yazma; or­ taöretim düzeyinde ise ana dil, matematik, fen, tarih ve yabanc dillerden olu­ an be temel konunun bulunmas gerektiini savunurlar. Ancak, çada konu alanlarn ve sanat, müzik, beden eitimi, el ileri ve mesleki eitim gibi konu­ lar, ders saatlerinin fazla olmamas kouluyla kabul edebilmektedirler (Orns­ tein & Hunkins, 1988).
Esasiciler, öretmenlerin snf içindeki rolü konusunda, daimiciler gibi dü­ ünürler: Öretmen, belli bir konu alannn uzmandr ve snf içerisinde karar vermeye yetkili tek kiidir, çünkü örenciler neyi istediklerini, neyin daha önem­ li olduunu bilecek olgunlukta deillerdir.
Esasiciler, kültürü en iyi öretmenlerin bildiini düündükleri için, öret­ men merkezli öretim yöntemleri ile tekrar, mekanik altrmalar gibi örenme
36 Eitim Bilimlerine Giri
yöntem ve tekniklerine önem verirler. Deerlendirme yapmak için ise, dersler­ de ilenen konularn ne kadar örenildiini ölçen klasik snavlar benimserler.
Konu alan merkezli programlar savunan esasicilere göre, baarl olmak için örencilerin çok sk çalmas gerekir. Kültürü tüm yönüyle tanmak için ö­ renciler çok saydaki dersten baarl olmal ve tüm bilgileri özümsemelidir.
Ülkemizde uygulanmakta olan ortaöretim programlar bu felsefeye uy­ gun olarak hazrlanmtr. Öretmenlerimiz de bu felsefeyi benimsemi görün­ mektedir.
Akmlar Eitimin Amac
t
Öretimden
sorumlu
çok çalmak
Bilimin üretti­
i bilgi
Yaantlar
Yaantlar
lerlem ecilik Kökeni pragmatizme dayanan ilerlemecilik, uzun süren esasicilie bir tep­
ki olarak ortaya çkmtr. Bu görüün en önemli temsilcisi J. Dewey’dir. lk kez 1920’lerde Amerika’da ortaya çkan bu reformcu hareketle birlikte, örencile­ rin ilgi ve ihtiyaçlar ön plana alnm ve yaantsal örenme önem kazanm­ tr (Shaw, 2007).
lerlemeci felsefeyi temel alan eitim programlarnda, deimenin doa­ sn kavrama, bilimsel yöntemleri kullanma, yararl olan öne çkarma, ören­ cilerin kendi yaantlar yoluyla gizil yeteneklerini gelitirme gibi hedefler yer
Eitim Biliminin Dier Bilimlerle likisi ve levleri 37
almaktadr. Örenciye kazandrlmas gereken en önemli beceri ise problem çözmedir. Deien dünyada birey, sürekli yeni sorunlarla karlar. Bireyin ya­ amn sürdürebilmesi ve deiikliklere uyum salayabilmesi için problem çöz­ me becerisine sahip olmas gerekir.
lerlemeciler için eitim, bir ürün deil, ömür boyu süren bir süreçtir. Okul ise toplumun küçük bir modelidir. Bu nedenle okul örenciyi hayata hazrla­ yan bir kurum deil, hayatn yaand bir yerdir. Bu nedenle hayatta ne var­ sa, okulda da olmaldr.
Daimicilik ve esasicilik yaklamlarnda çocuun bilisel geliimine önem verilirken, ilerlemeciler bireyin bedensel ve sosyal yönden gelimesine de önem verirler. Bu görüe göre, çocuu tüm yönleriyle gelitirmek esastr.
ilerlemecilere göre çocuklar, önceden seçilmi içeriin pasif alcs olma­ maldr. Çocuk en iyi kendi ilgi ve ihtiyaçlar dorultusunda yaayarak örenir. Birey ya da gruplarn ihtiyaç ve ilgileri, bir yerden baka bir yere, bir zaman­ dan baka bir zamana ya da kültürden kültüre deiiklik gösterir (Oliva, 1988). Gerçek yaamda karlalan problemler, disiplinler aras bilgilerle çözülebilir. Bu nedenle, eitim programlarnn yaps disiplinler aras (birden çok cTrsiplinin bir araya gelmesiyle oluan) bir nitelie sahip olmaldr; konu alanlar ve ders kitaplar nihai bilgiye ulama kayna deil, örenme sürecinin bir parçasdr (Ornstein & Hunkins, 1988).
lerlemecilere göre, eitim programnda örencilerin ilgi ve ihtiyaçlarna uygun tüm konu ve dersler yer alabilir. Eitim durumlar düzenlenirken, de­ mokratik ve etkileimli bir ortam yaratlarak, örencilerin zengin yaantlar ge­ çirmesi salanmaldr. Bulu yoluyla öretim, problem çözme, aratrma, pro­ je çalmalaryla ibirliine dayal örenme yöntemleri, en sk kullanlan yön­ tem ve tekniklerdir. Programn deerlendirme öesinde ise örencilere ger­ çek yaamda karlaaca ve bilimsel yöntemi kullanmasn salayan sorular sorulmaldr. Ezbere dayal bilgilerin yoklanmasndan kaçnlmas ve genellik­ le örenme sürecini deerlendirmeye dönük tekniklerin ie koulmas gerek­ mektedir.
lerlemeci felsefenin temelinde, güçlü bir demokrasi inanc da bulunmak­ tadr. Devvey'e göre, demokrasi ve eitim kavramlarn bir arada düünmek ge­ rekmektedir. Çünkü okullar, demokratik bir toplumda yaamak için gerekli be­ cerilerin ve araçlarn örenilip uyguland küçük toplumlardr (Ornstein & Hun­ kins, 1988). Bu görülerden hareketle ilerlemeciler, snf içerisinde otoriter ta­ vrlara itibar etmezler, öretmenler konu alannn aktarcs deil, örencilere rehberlik eden ve onlar için örenmeyi kolaylatran kiilerdir. Snf içerisinde rekabet yerine ibirliine dayal öretim yöntemleri kullanmak, çocuklarn bi­ reysel geliimine daha çok yardmc olduu için önemsenmektedir.
38 Eitim Bilimlerine Giri
1990’l yllarda gelimeye balayan ve ülkemizde 2005 ilköretim prog­ ramlarnn temelini oluturan ‘oluturm ac’ yaklam da temel ilkeler açsn­ dan ilerlemecilik felsefesine uymaktadr. Bu görüte farkl olan, bilginin bireyin kendisi tarafndan oluturulduunun kabul edilmesidir.
Yeniden Kurmaclk
Bu eitim felsefesi de pragmatizme dayanr, ilerlemeciler bireyin ilgi ve ih­ tiyaçlarn önemserken, yeniden kurmaclar için toplum önemlidir. Yeniden kur- maclar, yeni bir toplumsal düzen kurmada okullar araç olarak görmektedir.
Bu balamda yeniden kurmaclar, ilerlemecilerin 'örenen merkezli’ ei­ tim anlayn ve orta snfn ihtiyaçlarn vurgulamalarn yanl bularak, önem­ li olann, ‘toplum merkezli’ ve tüm toplumsal snflarn ihtiyaçlarn dikkate alan bir eitim program olduunu savunurlar.
Ayrca ilerlemecilerin etnik ve snfsal ayrmclk, isizlik, yoksulluk gibi sorunlar göz ard ettiini düünürler. Bugün ise bu sorunlara cinsiyet ayrmc­ l, politik basklar, savalar, nükleer kazalar, çevre kirlilii gibi yenileri eklen­ mitir (Ornstein & Hunkins, 1988). Yeniden kurmaclara göre okullar sadece sorunlarn analiz edildii, yorumland ve deerlendirildii yerler deildir. Bu sorunlara çözüm önerilerinin üretildii, gerektiinde öretmen ve örencilerin de eyleme geçtii yerlerdir.
Yeniden kurmaclara göre, toplum sürekli deitii için eitim programla­ r da deimelidir. Bir eitim programnda kültürel mirasn aktarlmasna do­
Eitim Biliminin Dier Bilimlerle ilikisi ve ilevleri 39
rudan kar çkimamakla beraber, kültür ve uygarlklarn eletirel olarak ince­ lenmesi gerektii vurgulanr.
Yeniden kurmac eitim programlarnda, tam demokrasiyi gerçekletir­ me ve insanlarn demokratik yaam biçimini benimsemesini salama, demok­ rasinin aksayan yanlarna göre gerekli çözüm önerilerini üretme ve uygulama, yaam sürekli yeniden kurma, bilginin deiken doasn anlama gibi eitim hedefleri öncelik kazanmaktadr. Eitim programlarnda özellikle sosyal bilim­ ler öne çkartlarak, sosyal, ekonomik ve politik sorunlar üzerinde durulur; hem güncel ve gelecee ilikin eilimlere, hem de ulusal ve uluslararas sorunlara yer verilir. Eitim durumlarnda demokratik bir snf ortamnda, tartma, ele­ tirel düünme, problem çözme yöntemleri arlkl olarak kullanlrken, ceza­ ya asla bavurulmaz. Programn deerlendirme öesinde ise, örencilerin gi­ zil yeteneklerini aça çkaran, bilimsel yöntemi kullanmay gerektiren ve top­ lumsal olgularla ilgili olan sorulara yer verilir.
Yeniden kurmac felsefede öretmenler, deiim ve reformlardan sorum­ ludurlar; snf içinde bir proje yöneticisi ve aratrma lideri gibi hareket ederler; temel görevleri, örencilerin insanln kar karya olduu problemlerin far­ knda olmalarna yardmc olmaktr (Ornstein & Hunkins, 1988).
Yeniden kurmaclara göre, bir eitim program, bugünün modern toplum- larnn temel sorunlar olan isizlik, çevre kirlilii, etnik ve dini sorunlar, salk gibi konularda henüz çözümlenmeyen veya tartlmakta olan sorunlara eil­ mek ve bu tür konular içermek durumundadr. Çada yeniden kurmaclar ise bunlarn yanna; kültürel çoulculuk, küresellik/evrensellik gibi kavramlar da eklerler. Ayrca eitimde frsat ve olanak eitlii kavramnn gelimesi ve önem­ senmesinde yeniden kurmac eitimcilerin büyük pay bulunmaktadr.
Ülkemizde, köy enstitülerinin programlarnn bu felsefeye uygun olarak hazrland söylenebilir. Bu okullarda, köylerde toplum lideri olacak ve köylüle­ rin ekonomik, sosyal sorunlarna çözüm getirecek öretmenler yetitirmek he­ deflenmitir. Yeniden kurmaclarn tartmal konularda örenci ve öretmen­ lerin çözüm sürecine katlabileceiyle ilgili görüleri, özellikle tutucu kesimler­ den youn tepki almtr. Bu durum ülkemizde de benzer biçimde gerçekle­ mitir. Köy enstitüleri tutucu kesimlerin basksyla ve siyasi gerekçelerle kapa­ tlmtr. Ülkemizdeki ilköretim programlar, temelde ilerlemecilik ve yeniden kurmaclk akmlarndan etkilenilerek hazrlanmtr. Bu programlar köy ensti­ tülerinde yetien öretmenler tarafndan baaryla uygulanrken, zaman için­ de öretmenlerin esasicilik felsefesini benimsemeleri nedeniyle sorunlar ya­ anmaya balanmtr.
Tablo 2.1'de yukarda gördüünüz felsefi akmlarn temel özellikleri kar­ latrmal olarak özetlenmitir.
40 Eitim Bilimlerine Giri
uygun? Tartnz.
ETM N TOPLUMSAL TEMELLER Temel ihtiyaçlarnn çounu doadan karlayan insanolu, varoluundan
beri doayla mücadele etmektedir. Doadan daha çok yararlanmak ve daha iyi yaamak amac, insanlar bir araya getirerek toplumlarn olumasna ne­ den olmutur. Toplumsal yaantda toplum-doa ve toplum-insan olmak üze­ re iki temel iliki söz konusudur. Bu ilikilerin bazlar süreklilik gösterir ve za­ manla kalplaarak kurumlan oluturur.
Toplumsal kurumlar tüm toplumlarda görülür. Bunlar toplumun vazgeçil­ mez parçalar, ilevsel birimleridir. Toplumsal yaam, ancak kurumsallamayla mümkündür. Kurumlar toplumun baz ihtiyaçlarn karlamak amacyla toplum­ sal ilikiler içinde oluur. Kurumlarn baz ortak özellikleri vardr. Bunlar:
1. Kurumlar toplumun ihtiyaçlarnn bir parçasn karlar: Örnein, eitim kurumlan toplumdaki bireylerin eitim ihtiyacn, aile kurumu toplumun çoalmas ve toplumdaki bireylerin güvenli bir ortamda yetimesini salar. Bir kurumun ilevi kalmad ya da ilevini yerine getiremez hale geldii zaman bu ilevleri ya baka bir kurum yüklenir ya da yeni bir kurum oluturulur.
2. Kurumlar birbirleriyle etkileim içindedir: Tüm toplumsal kurumlar bir bütün içinde çalrlar. Bir kurumdaki aksaklk dier kurumlan da etkiler. Ör­ nein, ekonomik kurumlardaki durgunluk, enflasyon, isizlik vb olumsuz geli­ meler, aile kurumlarnda paraszlk, geçimsizlik, çocuun eitimine para ay- ramama gibi sonuçlara, eitim kurumlarnda yatrm ve harcama kalemlerinde kstlamalara neden olur.
3. Kurumlar düzenli ve organize edilmi statüler, roller ve normlar bütünüdür: Toplumsal kurumlarda yer alan bireylerin her birinin statüsü, rol ve uymas gereken normlar kalplamtr. Örnein toplumun en küçük birimi olan aile kurumundaki statüler genellikle anne, baba ve çocuktur. Aile içindeki roller, ailelerin yaplarna göre deimekle birlikte geleneksel ailelerde çoun­ lukla annenin rolü çocuklar yetitirmek, babann rolü evin geçimini salamak, çocuklarn rolü ise anne babaya yardmc olmaktr. Aile kurumunun devamn salayan ortak normlardan biri ise aile bireylerinin birbirlerine kar saygl ve bal olmalardr. Toplumsal kurumda yer alan kiilerden biri statüsünün gerek­ tirdii rolleri yerine getiremezse, kurumda sorunlar yaanr. Örnein, herhan­
Eitim Biliminin Dier Bilimlerle ilikisi ve ilevleri 41
gi bir okulda baarsz bir öretmen, kurumun genel amaçlarna ulamasnda sorun yaratr.
Kurumlarn özellikleri incelendiinde, eitimin, çada toplumlardaki ku- rumlarn tüm özelliklerine sahip olduu görülmektedir.
Eitim in D ier Toplum sal K urum larla likileri
Eitimle toplum arasndaki iliki iki yönlüdür. Bir yandan eitim kurumlan yetitirdikleri bireyler yoluyla toplumun çeitli kurumlarn ve toplumsal ilikile­ rini deitirirken, dier yandan toplumdaki dier kurumlar eitim sisteminin ya­ psn, programlarn deitirir. Eitimin ilikili olduu en önemli kurumlar, aile, din, ekonomi, hukuk ve politikadr. Bunlardan hukuk, ekonomi ve politika, ei­ timin temelleri kapsamnda bu bölümde detayl olarak ele alnmtr. Aada eitimin aile ve din kurumuyla ilikisine yer verilmektedir.
Aile ve Eitim Aile, çocuun doutan üyesi olduu en küçük toplumsal kurumdur. Ço­
cuk ilk toplumsal davranlar aile üyeleriyle etkileim kurarak ve onlaç taklit ederek örenir. Dier bir anlatmla, çocuun toplumsallamas ailede balar.
Tüm toplumlarda, toplumun sürekliliini salayan çocuklarn bakm ve eitimi önem tamaktadr. Eitim kurumlarnn yaygnlamas ve çocuun ei­ timi ilevinin aileden eitim kurumlarna geçmesi, teknolojinin gelimesi ve en­ düstrilemeyle birlikte zorunlu hale gelmitir. Endüstrileme sonucu ailelerde­ ki yetikinler topraktan koparak fabrikalarda çalmaya balaynca, aile eko­ nomik birim olmaktan çkm, geni aileler anne, baba ve çocuklardan oluan çekirdek ailelere dönümütür. Ekonomik faaliyetlerin ev dnda yürütülme­ si, toplumda birçok yeni meslein ortaya çkmasnn yan sra bu mesleklerin özel bilgi ve beceri gerektirmesi, ailelerin çocuun eitim ilevini' istenen e­ kilde yerine getirememesine neden olmutur.
Günümüzde çocuun eitimi ilevi büyük ölçüde eitim kurumlan tarafn­ dan yürütülmektedir. Hatta birçok ülkede, çocuun 6-7 yandan itibafen eitim kurumlarna devam zorunlu hale getirilmitir. Bu gelimelere karn, ailenin ço­ cuun eitimi ilevini tamamyla brakt söylenemez. Çocuk aile içinde okulda örenmedii pek çok bilgi, beceri, yetenek ve tutum kazanabilir. Aile çocua, özellikle ailenin bal olduu deerleri, tutumlar ve ait olduu alt kültürün özel­ liklerini öretir. Her aile çocuuna aile üyeleri tarafndan benimsenen deerleri, tutumlar çounlukla bilinçli bir biçimde kazandrmaya çalr. Bu nedenle aile içinde çocua verilen eitim, yar formal eitim olarak kabul edilebilir.
42 Eitim Bilimlerine Giri
Çocuun eitiminde, eitim kurumlarnn yan sra aile de önemli rol oy­ nadndan, aile ile eitim kurumlarnn sürekli ibirlii yapmas gerekir. Çocu­ un aile içinde geçirdii yaantlar sonucu elde ettii bilgi ve beceriler onun okuldaki baarsn etkiler. Çocuun aile içinde örendii bilgi, tutum ve bece­ riler, okulda örendiklerini destekler nitelikteyse, çocuk okulda daha baarl olur. Okul ile ailenin örettikleri arasnda çeliki olursa, bu durum çocuun ba­ arsn olumsuz yönde etkiler. Ayrca aile içindeki huzursuzluklar, ailenin ait olduu alt kültürün özellikleri, aile üyelerinin eitim durumu ve okula kar tu­ tumu da çocuun baarsn etkileyen etmenlerden bazlardr. Okulda baar­ sz olan bir çocuun sorununa çözüm aranrken, bu etmenlerin de göz önün­ de bulundurulmas gerekmektedir. Bu da okuldaki öretmen ve yöneticiler ile veliler arasnda salkl bir iletiim kurularak salanabilir.
Din ve Eitim
Tarih boyunca tüm toplumlarda etkili olan din, toplumlarn ekonomik, po­ litik ve sosyal etkinliklerinin düzenlenmesinde önemli rol oynamtr. Eitimin geliimi incelendiinde de ilk formal eitimin dini kurumlarda verilmeye ba­ land görülmektedir. Sümer, Elam, Eti gibi eski çalarda kurulmu devletler­ de, tapnaklarn çounun birer okul haline getirildiini gösteren iziere rastlan­ mtr (Baltac, 1976). Müslümanlk ve Hristiyanlk gibi tek tanrl dinlerin or­ taya çkmas ve güçlenmesiyle birlikte, eitim kurumlan cami ve kiliselerin ya­ nnda yer almaya balamtr.
Dini kurumlarn egemen olduu ortaçada, bu kurumlarn yannda yer alan okullarn kurulu amac din adam yetitirmek olmakla birlikte, bu dönemde dev­ let yönetiminde de dini kurumlar etkin rol oynad için yöneticilerin ve yüksek düzeydeki devlet memurlarnn yetitirilmesi görevi de bu kurumlarca üstlenil­ mitir. Halka açk olmayan ve yeterince yaygnlatrlmayan bu kurumlar, ö­ rencilerini toplumdaki seçkin ailelerin çocuklar arasndan seçmekteydi.
Dini kurumlardan ayr laik eitim kurumlarnn kurulmas, ticaretin geli­ mesi ve endüstrileme sonucu ekonomik kurumlarn güçlenmesiyle birlikte laik devletlerin kurulmasyla mümkün olmutur. Dini eitim kurumlarnn geli­ en ekonomik ve politik kurumlarn ihtiyac olan sayda ve nitelikte insan gücü yetitirmede yetersiz kalmas ve deien ekonomik ve politik koullara uyum salayamamas sonucu yeni laik eitim kurumlan açlmaya balanmtr. Laik eitim kurumlan yoluyla eitimin yaygnlamas da salanmtr.
Gelimi Avrupa ülkelerinde eitimin laiklemesinde ekonomik kurumlar önemli rol oynarken, günümüzdeki gelimekte olan ülkelerde ekonomik kurum- larn gelimesi geciktii için, laikleme hareketleri daha çok politik kurumlarn etkisiyle gerçeklemitir.
Eitim Biliminin Dier Bilimlerle ilikisi ve ilevleri 43
Ülkemizde de din ile devlet ilerinin birlikte yürütüldüü Osmanl mpa­ ratorluu döneminde, eitim kurumlan uzun yllar dinin etkisi altnda kalmtr. Orduda yenileme hareketleriyle birlikte Bat’dan model alnarak ilk laik okullar açlmaya balanmtr. Eitimin dinden köklü bir biçimde ayrlmas ise, 3 Mart 1924 tarihinde çkarlan Tevhidi Tedrisat Kanunu ile salanmtr.
Belli Bal Toplum sal Süreçler ve E itim
Eitim bir yandan dier toplumsal kurumlarla etkileim içindeyken, dier yandan toplumsal yaamda önemli rol oynayan toplumsal süreçler üzerinde de etkili olur. Aada eitimin belli bal toplumsal süreçlerle ilikisi ele aln­ maktadr.
Toplumsal Kontrol ve Eitim
Toplumun bir bütün olarak çözülmeden, uyumlu bir biçimde varln sür­ dürmesinde toplumsal kontrol önemli bir rol oynar. Ayn toplum içinde yaa­ yan bireyler arasnda kiilik özellikleri açsndan farkllklar olmasna karn, bireylerin belli durumlarda gösterdikleri temel davran biçimleri büyük ölçü­ de birbirine benzer. Bu benzerlik bireylerin birbirleriyle iletiimini ve ortak ya­ am kolaylatrr.
Toplumdaki bireylerin davranlarndaki bu benzerlii oluturan mekaniz­ ma toplumsal kontrol sistemidir. Toplumdaki deerler, normlar, kurallar ve ya­ salar toplumsal kontrol araçlardr.
Deerler,