pedagojik formasyon eĞİtİm bİlİmlerİne...

of 10 /10
Eğitim İle İlgili Temel Kavramlar Ünite 1 1 EĞİTİM BİLİMLERİNE GİRİŞ Pedagojik Formasyon Doç. Dr. Cevat ELMA

Author: others

Post on 29-Aug-2019

5 views

Category:

Documents


0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Eitim le lgili Temel Kavramlar nite 1

    1

    ETM BLMLERNE GRPedagojik Formasyon

    Do. Dr. Cevat ELMA

  • nite 1

    ndekler1.1.GIRI............................................................................................................................................. 31.2.EITIM.......................................................................................................................................... 31.3.DAVRANI.................................................................................................................................... 41.4.YAANTI....................................................................................................................................... 41.5.SRE........................................................................................................................................... 51.6.KLTR........................................................................................................................................ 51.7.INFORMEL.EITIM...................................................................................................................... 51.8.FORMEL.EITIM.......................................................................................................................... 61.9.RGN.EITIM........................................................................................................................... 61.10.YAYGIN.EITIM......................................................................................................................... 61.11.HALK.EITIMI........................................................................................................................... 61.12.HIZMET.II.EITIM................................................................................................................... 61.13.EITIM.BILIMI........................................................................................................................... 71.14.ZORUNLU.EITIM.................................................................................................................... 71.15.RENME.................................................................................................................................. 7

    1.15.1.renme rnlerinin Snflandrlmas ..................................................................................................... 8

    1.16.RETME.................................................................................................................................. 81.17.YAAM.BOYU.RENME........................................................................................................ 81.18.EITIM.PROGRAMI.................................................................................................................. 91.19.YARARLANILAN.KAYNAK....................................................................................................... 9

    ETM LE LGL TEMEL KAVRAMLARDo. Dr. Cevat ELMA

  • Eitim le lgili Temel Kavramlar nite 1

    3

    1.1.GIRIHer disiplinin kendine ait bir dili/jargonu vardr. Matematik, astronomi, fizik, mzik ve daha pek ok alan kendilerine zg bir dile sahiplerdir. rnein, tp alanyla ilikisi olmayan birisi, iki hekimin aralarndaki konumalarn anlamakta zorlanabilir ya da anlamayabilir. Bu ve buna benzer rneklerde yaanabilecek olas skntlar, benzer ekilde eitim alannda da yaanabilir. Bu nitede, eitim alannda sk kullanlan kavramlara deinilecektir.

    1.2.EITIMKant, doann, insan sahip olduu yeteneklerin, olanaklarn ekirdekleri ile donattn, on-lar gelitirmeyi de insann kendisine braktn ve insann ancak eitim sayesinde insan olabileceini ifade etmektedir (An, 2006).

    Eitim szcnn ngilizcesi olan education Latince kkenli bir szcktr. Latincedeki kkleri beslemek (educare) ve dar ekmek (educere) anlamlarna gelmektedir. Yani, eti-molojik olarak eitim; insan bilgiyle beslemek, ondaki olanaklar dar karmak iin onu yetitirmek demektir (Bilhan, 1991). Yukardaki aklamaya en uygun tanmlardan birini Kant u ekilde yapmtr: Eitim, insann doasnda bulunan btn gizil yeteneklerinin ge-litirilmesidir.

    Eitim denince, akla sadece okullarda yaplan eitimin gelmesi yanltc olur. Eitim byk lde okullarda yaplmakla beraber i yerinde, sokakta, oyun oynarken, ailede ksaca he-men her yerde gerekleebilen bir olgudur. Alan yazna bakldnda eitimin pek ok tan-mnn yapld grlmektedir. Bunlardan bazlar aada sunulmutur (Oktay, 2007; Karsl, 2004; Senemolu, 2004; Ouzkan, 1993).

    Eitim; bireylerin toplum standartlarn, inanlarn ve yaam biimlerini kazanmasnda etkili olan tm sosyal srelerdir.

    Eitim; bireyin yetenek, tutum ve davran biimlerini gelitirdii srelerin tmdr. Eitim; bireyin doutan getirdii gizil glerini ortaya karma ve bunlar yetenee d-

    ntrme srecidir. Eitim; toplumun szgeten geirilmi deerlerinin, ahlak standartlarnn, bilgi ve beceri

    birikimlerinin yeni nesillere aktarlmas srecidir. Eitim; insann toplum yaamna uyum gsterebilmesi iin insanda meydana gelen du-

    yu, dn ve davran deiiklikleridir.

    Eitim nedir? sorusuna verilen ve verilebilecek pek ok baka tanmdan bahsedilebilir. lkemizde en ok kabul gren tanm ise Ertrkn (1972) aada ifade edilen tanmdr: Ei-tim, bireyin davranlarnda kendi yaants yoluyla kastl olarak istendik ynde deiiklikler oluturma srecidir. Bu tanmn daha iyi anlayabilmek, bu tanm iinde geen davran, yaant ve sre kavramlarn irdelemekle mmkn olabilecektir.

  • Eitim Bilimlerine Giri

    4

    1.3.DAVRANIEitim, genel olarak bir davran deiiklii olarak tanmlanmaktadr. Davran, 1) Dtan gzlemlenebilecek tepkilerin toplam, 2) Organizmann uyaranlar karsndaki tepkilerinin btn (TDK, 2005) eklinde tanmlanmaktadr. Yani, insann her trden etkinliine davra-n denebilir. Bizi ise, davrann bu en genel tanm deil, eitim asndan davrann ne anlama geldii ilgilendirmektedir.

    Bir davrann, eitim asndan davran olarak kabul edilebilmesi iin gzlenebilir, l-lebilir ve istenilir/istendik olmas gerekmektedir. Bu zelliin hepsine birden sahip ol-mayan davranlar, eitim asndan davran olarak kabul edilmemektedir. Ayrca, ortaya kan davrann renme olarak kabul edilebilmesi iin, bu davrann kalc izli olmas ge-rekmektedir.

    Genel olarak insan davranlar balk altnda toplanabilir: Doutan gelen davranlar (Doal davranlar): gdler ve reflekslerle ilgilidirler ve

    kaltm yoluyla edinilmilerdir. Sonradan renilmedikleri iin renmeyle de deitiril-meleri sz konusu deildir. rmceklerin a rmesi, souk havada titreme, gzbebei-mizin iddetli kta klmesi, yumurtadan kan deniz kaplumbaalarnn hemen de-nize doru gitmeye balamalar, dizimize vurulduu zaman ayamz kaldrmamz gibi davranlar doutan gelen davranlara rnek olarak verilebilir.

    Geici davranlar: renme sonucu edinilen davranlar deillerdir. Alkol, ila, hastalk veya yorgunluk gibi etkenler sonucu ortaya kan davranlardr. Bu etkiler ortadan kalk-tktan sonra bu davranlar da ortadan kalkar. Dolaysyla bu davranlar geicidir.

    Sonradan edinilmi davranlar: renme rn olan davranlardr. evresel ve klt-rel etkilerle oluurlar. Nispeten kalc olmalar beklenir. Bisiklet kullanma, bir baln taze olup olmadn anlama, toplama-karma yapma sonradan edinilmi davranlara rnek olarak verilebilir. Eitim, bu tr davran arasnda sonradan edinilmi davranlarla ilgilidir.

    1.4.YAANTIYaant ve yaam szckleri genellikle yanl bir biimde birbirlerinin yerine kullanlan kav-ramlardr. Yaam szcnn szlkteki karl u ekildedir: Doumla lm arasnda ya-anan sre. Yaant szcnn karl ise: 1) Yaanlanlardan, grlenlerden, duyulan-lardan, edinilenlerden sonra kiide kalan ey, hayat tecrbesi 2) Yaanlan bir an, hayatn bir blm. Bu kavramlarn ngilizcedeki karlklar da aradaki fark grebilmek asndan yararl olabilir; yaam szcnn ngilizcedeki karl life, yaantnn ise experiencedir. Grld zere, yaant deneyim (tecrbe) anlamnda kullanlmaktadr. Ertrk (1972) yaanty bireyin dier bireylerle ve evresiyle etkileiminin bireyde brakt iz olarak tanmlamaktadr. Bir etkileimin bireyde iz brakmas ise, bireyin onu hatrlama-s, bir baka ifadeyle onu unutmamas anlamna gelmektedir. Dolaysyla bir eye ren-

  • Eitim le lgili Temel Kavramlar nite 1

    5

    me diyebilmek iin orada yaant olmas gerekmektedir.

    1.5.SREYaam ve yaant szcklerinin birbirlerinin yerine yanl bir biimde kullanlmasna benzer ekilde sre ve sre szckleri de yanl bir biimde birbirlerinin yerine kullanlmaktadr. Srenin szlkteki tanm u ekildedir: Bir olayn ba ile sonu arasnda geen zaman aral-. Srecin tanm ise: Zaman iinde tekrarlanan, ilerleyen, gelien olay ve hareketler dizisi. Tanmlardan da anlalaca zere srenin ba ve sonu bellidir. 90 dakikalk bir futbol ma, 45 dakikalk bir ders sreye rnek olarak verilebilir. Srecin ise ba ve sonu belli deildir. Eitimin tanmnda sre yerine sre szcnn kullanlmasnn arkasnda yatan neden de budur.

    1.6.KLTRKltr, tarihsel, toplumsal gelime sreci iinde yaratlan btn maddi ve manevi deer-ler ile bunlar yaratmada, sonraki nesillere iletmede kullanlan, insann doal ve toplumsal evresine egemenliinin lsn gsteren aralarn btnndr. Ksaca, kltr insann ortaya koyduu her eydir. Giyim-kuamdan yemee, mzikten mimariye kadar akla gelebi-lecek her ey kltr kavramyla ilikilidir. Bu balamda kltr kavramnn, eitimle de yakn ilikisi vardr. Eitimin tanmlarndan birisi de eitimin bir kastl kltrleme sreci oldu-udur. nk eitimde, en genel anlamyla insann bugne kadar biriktirdii her trl de-erin aktarm, yani kltrleme yaplmaktadr. Zoraki (zorla isim-din deitirme), geliigzel (cinsellikle ilgili bilgilerin renilmesi) ve kastl olmak zere tr kltrleme olduundan bahsedilebilir. Bu balamda okullarda yaplan eitim planl ve amal olduu iin kastl kltrlemeye rnektir (Demirel, 2006).

    1.7.INFORMEL EITIMBelli bir plan ve program olmakszn yaam iinde kendiliinden gerekleen bir sretir ve herhangi bir ya dilimiyle snrl deildir. Arkadalarla oyun oynarken, sohbet ederken, televizyon seyrederken, film izlerken ksaca her yerde gerekleebilecek bir eitimdir; bu nedenle doal eitim olarak da adlandrlabilir. Okul kavramnn henz ortaya kmad dnemlerdeki renmelerin byk lde gzlem ve taklit yoluyla, yani informel eitimle gerekletii sylenebilir. Derslerde sadece fizik, kimya, tarih gibi konular rettiini sanan retmenler, farkna varmadan kendi dn biimlerini, deerlerini ve davranlarn -rencilerine geirmeleri/aktarmalar da informel eitim kapsamnda ele alnabilir (Demirel ve Kaya, 2007). nformel eitim, bir anlamda yaam boyu renme olarak da tanmlanabilir.

  • Eitim Bilimlerine Giri

    6

    1.8.FORMEL EITIMBelli bir amala, belli bir program ve plan dahilinde okullarda ya da baka kurumlarda ger-ekleen eitime formel eitim ad verilmektedir. Formel eitimini tamamlayan bireylere diploma ve sertifika gibi belgeler verilmektedir. Gnmzde formel eitim balamnda okullar ok nemli kurumlar haline gelmitir. Formel eitim rgn eitim ve yaygn eitim olmak zere ikiye ayrlr. Dolaysyla formel eitimi daha iyi anlayabilmek, rgn ve yaygn eitimi anlamaktan gemektedir.

    1.9.RGN EITIMrgn eitim; kiilerin hayata atlmadan, i ve meslek kollarnda almaya balamadan nce okul veya okul nitelii tayan yerlerde, genel ve zel bilgiler bakmndan yetimeleri-ni salamak amacyla belli kanunlara gre dzenlenen eitimdir (TDK, 2005). rgn eitim, amaca gre hazrlanm programlarla okul ats altnda, belirli ya grubundaki ve ayn sevi-yedeki bireyler iin yaplan dzenli eitimdir. rgn eitim; okul ncesi eitim, ilkretim, ortaretim ve yksekretim kurumlarn kapsamaktadr (MEB, 2002).

    1.10.YAYGIN EITIMYaygn eitim, rgn eitim olanaklarndan hi yararlanamam durumda olanlara, gittikleri okullardan erken ayrlanlara ya da rgn eitim kurumlarnda okumakta olanlara ve meslek dallarnda daha yeterli duruma gelmek isteyenlere uygulanan eitimdir (Demirel, 2003). Yaygn eitimde belli bir ya snrlamas sz konusu deildir, her ya grubuna verilebilir. r-gn eitimin aksine devamllk gsterme zorunluluu da yoktur. Yaygn eitim bir informel eitim deil, bir tr formel eitimdir. Diki-nak, yabanc dil, bilgisayar kurslar gibi etkin-likler yaygn eitime rnek olarak verilebilir. Yaygn eitim; halk eitimi ve hizmet ii eitim olmak zere ikiye ayrlmaktadr.

    1.11.HALK EITIMIPlanl ve programl bir etkinlik olan halk eitimine her ya ve her kesimden kii katlabi-lir. rgn eitim olanaklarndan yararlanamayanlar veya rgn eitimlerini tamamlayanlar bilgi ve becerilerini artrmak amacyla halk eitiminden yararlanabilirler. Bu balamda halk eitimi, yaam boyu eitim anlamna da gelmektedir. Halk eitimi hem resmi kurumlar hem de gnll kurulular araclyla verilmektedir.

    1.12.HIZMET II EITIMHizmet ii eitim, alanlara mesleki bilgi ve becerilerini gelitirmeleri iin altklar sre

  • Eitim le lgili Temel Kavramlar nite 1

    7

    iinde verilen eitimdir (TDK, 2005). Personelin mesleki bilgi, beceri, tutum ve baarsn gelitirmek amacyla yaplan planl eitim faaliyetleri olarak tanmlanan hizmet ii eitim, bu engel durumu amak iin en iyi ve etkili srelerden biridir (Taymaz, 1997). Hizmet ii eitim gereksinimi u durumlarda ortaya kmaktadr: Kuruma yeni personel alndnda, personelin grev yerinin deitirilmesi gerektiinde, st kademelere personel hazrlanmas gerektiinde, sistemde/ileyite deiiklik yaplmas gerektiinde, yeni teknoloji kullanl-maya balandnda (Candemir, 2006).

    1.13.EITIM BILIMIEitim bilimi retmenlik sanat, uygulamas veya meslei iin gerekli bilgi ve becerileri kazandran bilim dal, pedagoji eklinde tanmlanmaktadr (TDK, 2005). ocuklarn bilisel, duyusal ve devinisel anlamda, istendik davranlar nasl kazanabileceklerine ilikin ara-trmalar yapan bir bilim daldr. Yeni doanndan yalsna kadar tm bireyler pedagojinin ilgi alan iine girmektedir.

    1.14.ZORUNLU EITIMZorunlu eitim, rgn eitimin en fazla nem verilen blmn ifade eder, bireyin belli bir ada belli bir srede eitim almasn ngrr. Zorunlu eitim; bir yurttan belirtilen bir yaa gelinceye kadar gsterilen eitim kurumlarnda belli bir sre renim grmesini zorunlu klan yasal bir deyimdir.

    1.15.RENMErenmenin anlamna ilikin herkesin gr birliine vard ortak bir tanm sz konusu deildir. Hatta eitli renme kuramlar renmeyi birbirlerinden olduka farkl biimler-de tanmlamaktadr. Bu tanmlamalar iinde en ok kabul grenlerinden biri u ekildedir: renme; yaant rn ve nispeten kalc izli davran deiiklii srecidir (Ertrk, 1972). Ortaya kan davran deiiklii iin baz kuramlarda davrann hemen ortaya kmas ve gzlenebilmesi gerektii zerinde durulurken, baz kuramlarda ise bunun zorunlu olmad belirtilmektedir. Doutan gelen davranlar ve geici davranlar renme kavramnn kap-sam ierisinde deerlendirilmemektedir. renmeyi etkileyen pek ok etkenden sz edilebilir. Bunlar renenden, renilecek olandan (materyalden), retenden ve renme ortamndan kaynakl olmak zere drt balk altnda snflandrabiliriz. Gnmz ada renme anlay, rencinin sadece bilgi edinmesini deil, edindii bilgi zerine dnebilmesini, onu yorumlayabilmesini, gerekti-inde onu baka bir biime dntrebilmesini ve belki de en nemlisi onu kullanabilme-sini gerektirmektedir.

  • Eitim Bilimlerine Giri

    8

    1.15.1.renme rnlerinin Snflandrlmasrenme rnleri bilisel, duyusal ve devinisel (psiko-motor) olmak zere alanda ele alnmaktadr (Bloom, 1956.) Bu kavramlar aada ksaca aklanmaktadr.Bilisel alan: renilmi davranlardan zihinsel yn ar basanlarn kodland alandr (Snmez, 2001). Matematik, Tarih, Fen Bilgisi gibi dersler bilisel alan arlkl derslerdir. Duyusal alan: Dikkat etme, gdlenme, ilgilenme, sevme, korkma gibi davranlarn ar-lkl olduu alandr.

    Devinisel (psiko-motor) alan: Kii kaslarn, vcut organlarndan birini ya da birkan veya tmn kullanarak baz davranlar ortaya koyabilir. Bu tr davranlar doutan ifrelen-mi, geici ya da renilmi olabilir. Devinisel alann kapsamna, renilmi beceriler girer (Snmez, 2001). Beden Eitimi ve Resim gibi dersler devinisel alan arlkl derslerdir.Her dersin, oranlar farkl olmakla beraber bilisel, duyusal ve devinisel boyutlar vardr. lkemizdeki eitim sisteminin byk lde bilisel alan arlkl olduu sylenebilir. Oysa duyusal ve/veya devinisel alanlarn ihmal edilmesi, renmeyi nemli lde zorlatr-maktadr.

    1.16.RETMEEitim ve retim kavramlar ou kez ayn anlamda kullanlmaktadr. Oysa eitim bireyde davran deiiklii meydana getirme sreci, retme ise bu davran deiikliinin plan-l ve programl bir ekilde yaplmas srecidir. Eitim her yerde, ancak retim daha ok okulda yaplmaktadr (Demirel, 2006). Bu srece, davran deiikliini salayan d kaynak asndan bakldnda yaplan ey retme, davran deien birey asndan bakldnda gerekleen ise renmedir (zdemir ve Yaln, 2000). renme, retmenin n kouludur ama retme renmenin n koulu deildir. Baka bir deyile, retme olmadan da -renme olabilir (Kzloluk, 2002). retme sreci, renciye nceden belirlenmi hedeflere ulamas iin gereken renme etkinliklerini ynetme, ynlendirme ve klavuzlamadr (Ba-aran, 2007).

    1.17.YAAM BOYU RENMEYaam boyu renme insann ilk yllarndan son yllarna kadar formel ve informel renme srelerinin btnn ierir. renme iin zamann ne ok erken ne de ok ge olduunu vurgular. lk kez 1920li yllarda kullanlmaya balanlan yaam boyu renme kavram, g-nmz eitiminin en gncel kavramlarndan bir haline gelmitir. Bu konu zerine yaplan aratrmalar, bu kavramn gncelliini nmzdeki yllarda da artrarak devam ettireceini gstermektedir.

  • Eitim le lgili Temel Kavramlar nite 1

    9

    1.18.EITIM PROGRAMIEitim program kavram mfredat ve yetiek olarak da adlandrlmaktadr. Eitim prog-ram, rencilerin istendik hedeflere ulaabilmesini salamak iin dzenlenmi etkinlikler btn eklinde tanmlanabilir. Bir eitim kurumunun veya sosyal evrenin, bireylerin ya-antlarn dzenlemek ve zenginletirmek iin yrtt tm etkinlikler eitim program kapsamna girmektedir (Var, 1998).Eitim program kavramnn drt temel bileeni vardr. Bunlar srasyla hedefler, ierik, ei-tim durumlar ve deerlendirmedir. Hedefler: Amalar olarak da ifade edilebilen bu boyutta niin/neden sorusuna yant

    aranr. lenecek konunun, niin ileneceinin ya da niin nemli olduunun renciler tarafndan bilinmesi, o konunun renilmesinde etkilidir.

    erik: Bu boyutta ise ne sorusuna yant aranr. Yani Ne retelim ki, hedefe ulaabi-lelim?. Bir tr konular listesi olarak dnlebilir. Hedef ve ierik etle trnak gibidir. Hedefiniz ne kadar iyi olursa olsun, o hedefe ulaabilecek uygun konular/ierik se(e)mezseniz, hedefe ulaabilmeniz pek mmkn olamayacaktr.

    Eitim Durumlar: retme-renme sreci, ileni, dersin ilenii gibi adlarla da anlan bu boyutta nasl sorusuna yant aranr. Hedefe ulaabilmek iin, belirlenen ie-rii rencilere nasl aktaralm? sorusu, retim yntemleri ve teknikleriyle yant bulu-nabilecek bir sorudur.

    Deerlendirme: Bu son boyutta ise, bataki hedefe ne oranda ulaldnn belirlenmesi amalanr. Bu balamda yant aranan soru ise ne kadardr. Yani, burada yaplan, bir anlamda ortaya kan rnn kalitesinin kontroldr.

    1.19.YARARLANILAN KAYNAK

    Krolu, K. (2017). Eitim ile ilgili temel kavramlar. K. Krolu, & C. Elma (Ed.). Eitim Bilimine Giri (6. Bask). Ankara: Pegem A Yaynclk.

  • Eitim Bilimlerine Giri

    10

    1.1.Giri1.2.Eitim1.3.Davran1.4.Yaant1.5.Sre1.6.Kltr1.7.nformel Eitim1.8.Formel Eitim1.9.rgn Eitim1.10.Yaygn Eitim1.11.Halk Eitimi1.12.Hizmet i Eitim1.13.Eitim Bilimi1.14.Zorunlu Eitim1.15.renme1.15.1.renme rnlerinin Snflandrlmas1.16.retme1.17.Yaam Boyu renme1.18.Eitim Program1.19.Yararlanlan Kaynak