efektywność międzynarodowych reżimów nieproliferacji broni

of 30/30
1 TWARZĄ W TWARZ Pieśni o Najświętszym Obliczu SIÓSTRY WYNAGRODZICIELKI NAJŚWIĘTSZEGO. OBLICZA Otwock 2008

Post on 11-Jan-2017

221 views

Category:

Documents

5 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Efektywno midzynarodowych reimw nieproliferacji...

    115

    Polityka i Spoeczestwo 4(13) / 2015

    DOI: 10.15584/polispol.2015.4.8 ARTYKUY

    Marta Stempie*

    Maciej Towiski**

    EFEKTYWNO MIDZYNARODOWYCH REIMW

    NIEPROLIFERACJI BRONI BIOLOGICZNEJ

    I CHEMICZNEJ

    THE EFFICIENCY OF INTERNATIONAL BIOLOGICAL

    AND CHEMICAL WEAPONS NON-PROLIFERATION REGIMES

    Abstract

    International non-proliferation regimes will only be effective when the efforts of the

    signatories of international agreements, regional or bilateral will be increased, because

    declarative expression of support for the various forms of initiatives of the international

    community often end up at this level, as shown by the cases of chemical weapons use in

    the Syrian Civil War. The main aim of this article is to show the management problems

    of global non-proliferation regimes of biological and chemical weapons. The authors

    made a comparative analysis of two non-proliferation regimes. This combination helped

    to achieve the second objective of the article, which is to identify the major challenges

    and threats generated by these regimes, which allowed the formulation of the conclusion

    that in order to strengthen them, the international community must take comprehensive

    action, including reducing the threat of terrorist organizations.

    Key words: non-proliferation, international agreements, international control, dis-

    armament, biological weapons, chemical weapons, international regimes

    Wprowadzenie

    Historia pokazuje, e intrygi majce za zadanie rozprzestrzenianie

    chorb wrd wojska i ludnoci cywilnej sigaj wielu wiekw wstecz.

    Ju w VI w. p.n.e. Asyryjczycy uywali grzybw, a dokadniej buawin-

    * Instytut Nauk Spoecznych i Bezpieczestwa, Uniwersytet Przyrodniczo-

    Humanistyczny w Siedlcach, ul. ytnia 39, 08-110 Siedlce, e-mail: [email protected]

    onet.pl ***Instytut Nauk Spoecznych i Bezpieczestwa, Uniwersytet Przyrodniczo-

    Humanistyczny w Siedlcach, ul. ytnia 39, 08-110 Siedlce, e-mail: [email protected]

    gmail.com

    http://dx.doi.org/10.15584/polispol.2015.4.8

  • MARTA STEMPIE, MACIEJ TOWISKI

    116

    ki czerwonej (Claviceps purpurea), wywoujcej sporysz, do zatruwania

    studni swoich wrogw (szerzej nt. incydentw z uyciem broni biologicz-

    nej i chemicznej zob. Croddy, red. 2005). Mimo to dziaania wojenne oraz

    zagroenia zwizanie z uyciem broni chemicznej i biologicznej na ma-

    sow skal s w istocie zjawiskiem zintensyfikowanym w XX w. Rozwj

    nauki i przemysu koniecznych do produkcji tych rodzajw broni maso-

    wego raenia (BMR) nastpi dopiero w XX w. Wczeniej pomimo pro-

    jektw wykorzystania rodkw chemicznych lub biologicznych jako ora

    w walce na szerok skal, niezbdne do tego wiedza naukowa, zdolnoci

    i technologia okazay si niewystarczajce, by by w peni skuteczne

    (wicej na temat ewolucji rodkw biologicznych i chemicznych w: Geis-

    sler, van Courtland Moon, red. 1999). Wraz z rozwojem bada nad rod-

    kami biologicznymi i chemicznymi nastpi rwnie rozwj midzynaro-

    dowych reimw nieproliferacji, ktre stay si systemem kontroli zmie-

    rzajcym do rozbrojenia.

    W zwizku z rosnc wspzalenoci wszystkich podmiotw stosun-

    kw midzynarodowych reimy wywieraj coraz wikszy wpyw na bez-

    pieczestwo midzynarodowe, powodujc konieczno podejmowania

    wsppracy. Mog one mie rwnie wpyw na zmian interesw i prefe-

    rencji danego podmiotu, a rosnca wzajemna wspzaleno oznacza, e

    coraz czciej przynaleno do reimu determinuje dobrobyt, bowiem

    zwizana jest ze wspprac midzynarodow, a ta wpywa na pozycj

    danego pastwa na arenie midzynarodowej. Niniejsza publikacja ma na

    celu ukazanie skutecznoci funkcjonowania midzynarodowego reimu

    nieproliferacji broni biologicznej i chemicznej oraz wskazanie zagroe

    dla bezpieczestwa, zwizanych z rozprzestrzenianiem tego typu broni.

    Bro biologiczna i chemiczna a pojcie reimu nieproliferacji

    Bro biologiczna (biological weapon) to rodki materiaowo-

    techniczne, ktre przenosz, rozprzestrzeniaj lub rozsiewaj rodki

    biologiczne. Zaliczana jest do broni o duej sile raenia i moliwoci

    spowodowania zniszcze siy ywej, infrastruktury lub innych zasobw

    na du skal (broni masowego raenia BMR; weapons of mass de-

    struction WMD) (Sownik terminw i definicji NATO 2013: 75). Do

    tego rodzaju rodkw raenia zaliczana jest take bro chemiczna, czyli

    rodki walki, ktrych dziaanie race polega gwnie na biochemicz-

    nym oddziaywaniu bojowego rodka trujcego (BST) ze skadnikami

    organizmu ywego (Witkiewicz 1987: 37, 39, 41).

    rodki biologiczne w celu spowodowania strat wrd ludzi, zwie-

    rzt i upraw przeciwnika stosowano ju w staroytnoci, posugujc

  • Efektywno midzynarodowych reimw nieproliferacji...

    117

    si prymitywn metod infekcji przeciwnika naturalnie wystpujc

    chorob. Waciwie dopiero w XX w., w zwizku z rozwojem bakte-

    riologii, zaczto doskonali metody prowadzenia wojny biologicznej.

    Z kolei dynamiczny rozwj bojowych rodkw chemicznych nastpi

    podczas I wojny wiatowej. Pojawiy si wwczas gazy bojowe: chlor,

    fosgen i inne toksyczne substancje chemiczne, atwe do uycia prze-

    ciwko duym skupiskom ludzi. Jednake to iperyt, po raz pierwszy

    uyty w 1917 r. pod Ypres przez Niemcw, by odpowiedzialny za

    wikszo urazw spowodowanych przez bro chemiczn podczas I woj-

    ny wiatowej.

    Sam termin bro masowego raenia powsta jednak ju po wypro-

    dukowaniu bomby atomowej w 1945 r., a objto nim bro nuklearn

    oraz biologiczn. Obecnie uywany jest w stosunku do broni chemicznej,

    biologicznej, radiologicznej oraz jdrowej o duej sile raenia i mo-

    liwoci spowodowania zniszcze siy ywej, infrastruktury lub innych

    zasobw na du skal (Sownik terminw i definicji NATO 2013:

    420). Globalne arsenay BMR znacznie wzrosy w dekadach 60., 70.

    i 80. XX w., a wic w okresie zimnej wojny, kiedy pastwa czonkowie

    Sojuszu Pnocnoatlantyckiego (North Atlantic Treaty Organization

    NATO) oraz Ukadu Warszawskiego produkoway dziesitki tysicy

    chemicznych, biologicznych i nuklearnych rodkw, przy uyciu nowo-

    czesnych technologii. To wanie brak kontroli nad wycigiem zbroje

    doprowadzi do braku globalnych mechanizmw oddziaywania na

    proliferacj broni, skutkujc przyrostem arsenaw broni masowej za-

    gady. Wymogo to na spoecznoci midzynarodowej konieczno

    podjcia dziaa zmierzajcych do ograniczenia i kontroli zbroje oraz

    rozbrojenia, doprowadzajc do powstania midzynarodowych reimw

    nieproliferacji.

    Stephan Krasner definiuje reimy midzynarodowe jako zbiory za-

    sad, norm, regu i procedur decyzyjnych, wok ktrych zbiegaj si

    oczekiwania aktorw w danej dziedzinie stosunkw midzynarodowych.

    W tym rozumieniu reimy to idee i zasady dotyczce sposobu, w jaki

    pastwa powinny si zachowywa. Wikszo podej okrela reimy

    midzynarodowe jako zbiory powstajce poprzez negocjacje pomidzy

    pastwami poszukajcymi maksymalizacji zyskw pyncych z ich po-

    wstania. Innymi sowy, pastwa d do stworzenia tego typu systemw,

    poniewa wierz, e regularno i legalizacja wsppracy przyniesie im

    okrelone korzyci (Krasner 1983; Weiss, Ozgercin 2009: 3)

    Wrd definicji pojcia midzynarodowych reimw znajdziemy

    wsplne elementy, takie jak: okrelone wzorce zachowa, zbieno

    norm i oczekiwa oraz wyrane nakazy. Jedna z wszych definicji re-

    imw uznaje je za wielostronne umowy midzy pastwami, ktre maj

  • MARTA STEMPIE, MACIEJ TOWISKI

    118

    na celu uregulowanie krajowych dziaa w obszarach problemowych.

    Reimy okrelaj zakres dopuszczalnych dziaa pastwa, formuujc

    wyrane nakazy, czsto zawieraj take przepisy, ktre reguluj lub

    okrelaj ich wasn transformacj. Obszerno definicji midzynarodo-

    wych reimw powoduje, e s one czsto mylone z innymi pojciami,

    takimi jak system czy wsppraca. Reimy s przykadem zachowa

    kooperatywnych oraz uatwiaj wspprac, a kooperacja moe mie

    miejsce w przypadku braku ustalonych reimw. Pojcie to musi by

    rwnie odrnione od szerszej koncepcji instytucji. Mimo e reimy

    wspomagaj instytucjonalizacj pewnych aspektw ycia midzynaro-

    dowego przez regulowanie oczekiwa, to w pewnych stanach, takich jak

    rwnowaga si pastwa, nie s zobowizane do przestrzegania wyra-

    nych praw i zasad. Reimy, mimo e czsto uatwiaj utrwalenie adu

    (porzdku) i stabilnoci, nie s z tymi kategoriami tosame, a w niekt-

    rych przypadkach mog wrcz w sposb niezamierzony przyczyni si

    do niestabilnoci (Haggard, Simmons 1987: 495).

    Kady rodzaj broni masowego raenia objty jest odrbnym mi-

    dzynarodowym reimem kontroli, ktrzy moe zmienia si w czasie lub

    rni si w poszczeglnych przypadkach co najmniej w czterech wy-

    miarach: wytrzymaoci, formy organizacyjnej, zakresu oraz trybu alo-

    kacji (zob. Haggard, Simmons 1987: 495498). Z tego wzgldu, a take

    z uwagi na rne tempo rozprzestrzeniania si broni biologicznej i che-

    micznej, jak rwnie przez wzgld na rnice technologiczne reimy

    nieproliferacji znajduj si w innym stadium rozwoju. W przypadku

    broni chemicznej powoana zostaa organizacja nadzorujca realizacj

    postanowie konwencji (OPCW), natomiast reim nieproliferacji broni

    biologicznej pozbawiony jest form instytucjonalnych. Reimy nieprolife-

    racji broni chemicznej i biologicznej regulowane s przez inn sie wza-

    jemnie powizanych konwencji i umw, z tego wzgldu powinny by

    poddawane odrbnej analizie (Baylis i in. 2009: 252; Koblentz 2013:

    501525).

    Naley rwnie pamita, e kady reim nieproliferacji jest czci

    globalnego zarzdzania (global governance), ktre mona okreli jako

    sabo zdefiniowan koalicj pastwa, korporacji, koncernw medial-

    nych, dziaajcych na styku z kilkoma organizacjami midzynarodowy-

    mi (Kuniar 2006: 525; Zachara 2012: 23). Wanym elementem glo-

    balnego zarzdzania jest wpyw na globalizacj, a take moliwo wza-

    jemnego oddziaywania pastw na zakres kontroli lub zdolno kontro-

    lowania okrelonych dziaa. System ten dy do wykluczenia dominacji

    jednego podmiotu nad innymi oraz ujednolicenia zarzdzania na pozio-

    mie globalnym rwnie w ramach reimw midzynarodowych.

  • Efektywno midzynarodowych reimw nieproliferacji...

    119

    Reim nieproliferacji broni biologicznej

    Bro biologiczna moe znale zastosowanie zarwno podczas ata-

    ku na jednostki, wiksze lub mniejsze skupiska ludnoci cywilnej oraz

    cae oddziay wojska. Celem ataku biologicznego mog sta si rwnie

    pola uprawne bd zwierzta hodowlane zjawisko to zostao okrelone

    mianem terroryzmu socjoekonomicznego. Zastosowanie rodkw bio-

    logicznych w celu spowodowania strat wrd ludzi lub zwierzt oraz

    zniszcze upraw i rodkw materiaowo-technicznych (Sownik termi-

    nw i definicji NATO 2013: 75) moe take z atwoci posuy

    w dziaaniach terrorystycznych, poniewa charakteryzuje si du sku-

    tecznoci, jest trudne do wykrycia oraz zneutralizowania (bioterroryzm).

    Moe mie rwnie charakter animalistyczny i rodowiskowy, przybiera-

    jc form proekologicznego sabotau, a take poredniej przemocy wy-

    mierzonej w czowieka (ekoterrroryzm, terroryzm rodowiskowy, ekstre-

    mizm ekologiczny) (zob. Posuszna 2012). Ponadto rodki biologiczne

    mog zosta wytworzone przy pomocy stosunkowo niewielkich nakadw

    materialnych, a do ich przenoszenia mog posuy rnego typu przed-

    mioty codziennego uytku, jak rwnie zwierzta oraz ludzie.

    Pomimo e okres najwikszego rozwoju broni biologicznej przypada

    na czas II wojny wiatowej i okres powojenny, to prace nad ogranicze-

    niem broni biologicznej sigaj lat 20. XX w. W czerwcu 1925 r. przyj-

    to protok genewski, ktry zakazuje uycia gazw duszcych, trujcych

    lub podobnych oraz rodkw bakteriologicznych1. Protok nie obejmuje

    konfliktw wewntrznych oraz cywilnych i cho zabrania stosowania

    broni biologicznej i chemicznej, to nie zakazuje jej produkcji, rozwoju

    i skadowania. Co wicej, zaznaczono, e jego strony maj prawo do

    odwetu, jeli bro chemiczna i/lub biologiczna zostanie wykorzystana

    przeciwko nim przez oponentw (Geneva Protocol 1925). Japonia i Sta-

    ny Zjednoczone nie podpisay porozumienia, za Francja, Wielka Bryta-

    nia i Zwizek Radziecki zastrzegy sobie prawo odpowiedzi broni bio-

    logiczn na podobny atak ze strony oponenta.

    Luki, jakie pozostawi protok genewski, objte zostay pniej-

    szymi umowami: Konwencj o zakazie broni biologicznej z 1972 r. oraz

    Konwencj o zakazie broni chemicznej z 1993 r. Pomimo to, nadal nie

    ma odpowiednich mechanizmw weryfikacji zawartych w protokole ge-

    newskim postanowie, a jego przestrzeganie zaley jedynie od dobrej

    woli pastw-sygnatariuszy. Istnieje take moliwo ratyfikacji porozu-

    mienia z zastrzeeniem respektowania jego postanowie tylko wtedy,

    gdy respektowa je bdzie przeciwnik.

    1 W 1999 r., zmieniono protok, wczajc do listy rodkw zakazanych patogeny

    ludzi, zwierzt i rolin, ktre mog by wykorzystane jako bro biologiczna.

  • MARTA STEMPIE, MACIEJ TOWISKI

    120

    Po wejciu w ycie protokou nastpi impas midzynarodowych

    inicjatyw odnoszcych si do broni biologicznej. Dopiero w okresie zim-

    nej wojny, w 1968 r., Konferencja Rozbrojeniowa Osiemnastu Pastw

    wraz ze Stanami Zjednoczonymi i Zwizkiem Radzieckim przedstawia

    plan rozbrojeniowy, ktry proponowa likwidacj broni jdrowej, biolo-

    gicznej i chemicznej (Konopski 2009: 179).

    Kolejny dokument Konwencj o zakazie broni biologicznej (Conven-

    tion on the Prohibition of the Development, Production and Stockpiling of

    Bacteriological (Biological) and Toxin Weapons and on their Destruction,

    Biological Weapons Convention BTWC) przyjto dopiero w 1972 r. (Ka-

    czmarski 2008: 536537). Art. I konwencji zakazuje stronom prowadzenia

    bada, produkcji, gromadzenia, nabywania lub przechowywania mikrobio-

    logicznych lub innych biologicznych rodkw lub toksyn oraz broni, urz-

    dze lub rodkw przenoszenia, majcych suy wykorzystaniu takich

    rodkw lub toksyn w konfliktach zbrojnych (Konwencja o zakazie prowa-

    dzenia bada, produkcji i gromadzenia zapasw broni bakteriologicznej

    (biologicznej) i toksycznej oraz o ich zniszczeniu 1972, za.).

    W ramach konwencji strony zobowizane s do zniszczenia wszyst-

    kich rodkw, toksyn, broni, sprztu i rodkw przenoszenia broni

    biologicznej, a take do niewspomagania, niezachcania lub nienaka-

    niania do produkcji lub nabycia w inny sposb jakichkolwiek rodkw,

    toksyn, broni, urzdze lub rodkw jej przenoszenia. Pomimo e

    BTWC w tytule oraz w art. I nie zabrania uytkowania broni biologicz-

    nej, w deklaracji kocowej konferencji przegldowej konwencji po-

    twierdzono, e uycie tego rodzaju broni jest nadal uwaane za narusze-

    nie postanowie umowy.

    Porozumieniu od pocztku brakowao solidnych mechanizmw weryfi-

    kacji postanowie w nim zawartych. Od czasu wejcia konwencji

    w ycie odbya si seria konferencji przegldowych (1980, 1985, 1991,

    1996, 2001) majcych na celu wzmocnienie reimu poprzez wynegocjowa-

    nie dobrowolnych rodkw budowy zaufania, takich jak wymiana informa-

    cji, ale nie wszystkie pastwa czonkowskie bray w nich udzia. Na trzeciej

    konferencji powoano Grup Rzdowych Ekspertw do spraw Identyfikacji,

    Weryfikacji i Kontroli z Punktu Widzenia Naukowego i Technicznego r-

    nych pastw (Ad Hoc Group of Governmental Experts to Identify and Exa-

    mine Potential Verification Measures from a Scientific and Technical

    Standpoint), zwan VEREX (Verification Experts). W raporcie kocowym

    Grupa stwierdzia, e istniej pewne potencjalne dziaania weryfikacyjne,

    ktre mogyby przyczyni si do wzmocnienia skutecznoci i poprawy me-

    chanizmw wdraania konwencji (zob. History, online).

    Wieloletni wysiek w celu opracowania takich mechanizmw roz-

    pad si w 2001 r., gdy Stany Zjednoczone odrzuciy projekt protokou

  • Efektywno midzynarodowych reimw nieproliferacji...

    121

    weryfikacyjnego i wycofay si z dalszych negocjacji, stwierdzajc, e

    protok ten nie bdzie w stanie kontrolowa wszystkich pastw, ktre

    nie przestrzegaj dokumentu, a postanowienia konwencji nara amery-

    kaskich programy bioobrony oraz przemys biotechnologiczny i farma-

    ceutyczny na niebezpieczestwo. Wikszo innych pastw sygnata-

    riuszy konwencji nie bya co do tego zgodna, twierdzc, e protok

    moe zwikszy zaufanie, jednoczenie budujc system ochrony tajem-

    nic handlowych (Biological and Chemical Weapons, online).

    Od tego czasu odby si jeszcze dwie konferencje przegldowe. Na

    szstym spotkaniu w 2006 r. ustalono nowe rodki weryfikacji dziaa

    zwizanych z broni biologiczn oraz powoano Jednostk Wspierania

    Implementacji (Implementation Support Unit ISU). Z kolei na sidmej

    konferencji przegldowej, w 2011 r., dostrzeono konieczno rozwija-

    nia rozmw na temat kluczowych zagadnie: rozwoju nauki i technolo-

    gii, promowania wsppracy, pomocy i wzmocnienia realizacji krajo-

    wych dziaa implementacyjnych. Przeduono rwnie mandat ISU do

    2016 r. (History, online).

    W ramach powikszania reimu nieproliferacji broni masowego raenia

    w 1985 r. zostaa utworzona Grupa Australijska (Australian Group AG),

    majca za zadanie koordynowa polityk eksportow zwizan z zakresem

    przedmiotowym BTWC oraz CWC (Frankowski 2008: 536537). Grupa

    jest czci midzynarodowego reimu, ktry ma na celu kontrol rozprze-

    strzeniania si rnego rodzaju broni. Stanowi nieformalne forum pastw,

    ktre poprzez harmonizacj kontroli eksportu maj na celu zapewnienie, e

    eksport nie przyczynia si do rozwoju broni chemicznej lub biologicznej.

    Pastwa AG, poprzez koordynacj krajowych przepisw dotyczcych kon-

    troli eksportu pomagaj czonkom Grupy w wypenieniu zobowiza wyni-

    kajcych z Konwencji o zakazie broni chemicznej i Konwencji o zakazie

    broni biologicznej (The Australia Group, online).

    W 1987 r. Kanada, Francja, Niemcy, Wochy, Japonia, Wielka Bry-

    tania i Stany Zjednoczone powoay Reim Kontroli Technologii Rakie-

    towych (Missile Technology Control Regime MTCR). Wprawdzie

    praprzyczyna jego utworzenia ley w kontroli eksportu rakiet oraz tech-

    nologii zdolnych do przenoszenia broni jdrowej, jednake w 1993 r.

    w wyniku dziaa wojennych w Zatoce Perskiej zakres Reimu zosta

    poszerzony o kontrol technologii rakietowej zdolnej do przenoszenia

    broni biologicznej oraz chemicznej. Wszystkie decyzje Reimu s po-

    dejmowane na drodze konsensusu, co utrudnia dziaania kontrolne, jed-

    nak partnerzy regularnie wymieniaj informacje na temat kwestii licen-

    cjonowania eksportu, co przyczynia si do rozwoju kooperacji midzy-

    narodowej w zakresie nieproliferacji BMR (Missile Technology Control

    Regime, online).

  • MARTA STEMPIE, MACIEJ TOWISKI

    122

    Po zakoczeniu zimnej wojny, ktra obfitowaa w liczne przykady nieprzestrzegania postanowie protokow i konwencji, spoeczno midzynarodowa podja wzmoone wysiki w celu wzmocnienia syste-mu weryfikacji przestrzegania postanowie tych dokumentw, a take odpowiednich rodkw nacisku na sygnatariuszy. W 1992 r. rozmowy zaowocoway podpisaniem owiadczenia przewidujcego wizytacje w cy-wilnych orodkach badawczych w krajach rozwijajcych dziaalno zwizan z regulacjami traktatowymi. Postanowienia dokumentu nie objy jednak orodkw wojskowych, co niewtpliwie zmniejszyo jego istotno

    (Konopski 2009: 179).

    Bez wtpienia nowy wycig zbroje biologicznych byby katastrof na skal globaln, znacznie zwikszajc niebezpieczestwo, e pa-stwa, a take aktorzy niepastwowi, w tym ugrupowania terrorystyczne, bd nabywa technologi, produkowa i uywa broni biologicznej. Hi-storia rozprzestrzeniania tego typu broni wskazuje na jej przepyw od mo-carstw do pastw o mniejszej zdolnoci oddziaywania na spoeczno midzynarodow. Wanie dlatego rygorystyczne przestrzeganie reimu nieproliferacji broni biologicznej ma kluczowe znaczenie dla zapobiegania rnego rodzaju zagroeniom, w tym bioterroryzmowi. Jednake liczne mechanizmy zwikszenia zaufania w ramach BTWC pozostaj sabe i nie-dostatecznie wykorzystywane w praktyce. Kilka istotnych dla reimu pastw jeszcze nie przystpio do konwencji. Co wicej, pastwa takie, jak Egipt, Iran, Izrael, Syria, Korea Pnocna, Chiny czy Rosja, s nadal po-dejrzewane o ukrywanie ofensywnych programw produkcji broni biolo-gicznej, znajdujcych si na rnych etapach rozwoju.

    Ponadto bro nuklearna i chemiczna ma zastosowanie punktowe, za oddziaywanie broni biologicznej moe obj swoim dziaaniem znaczne obszary terytorialne, a zarazem jest atwiejsza do wyprodukowania, przenoszenia, a trudniejsza do szybkiego wykrycia. W zwizku z gwa-townym rozwojem biotechnologii istnieje ryzyko wykorzystania mani-pulacji genomu mikroorganizmw lub wirusw po to, aby rodki biolo-giczne mogy posuy do wyprodukowania rodkw bojowych su-cych do zniszczenia wyselekcjonowanych celw ludzi bd zwierzt z wybranymi cechami genetycznymi.

    Tabela 1. Konwencje o broni biologicznej i chemicznej

    Protok

    genewski BTWC CWC

    Data podpisania 17 VI 1925 10 IV 1972 13 I 1993

    Data wejcia w ycie 26 III 1975 29 IV 1997

    (Liczba sygnatariuszy)

    Liczba pastw, ktre ratyfi-

    koway dokument

    (36) 138 (110) 171 (165) 190

    rdo: opracowanie wasne (na podstawie: http://disarmament.un.org/treaties/).

  • Efektywno midzynarodowych reimw nieproliferacji...

    123

    Najwikszym zagroeniem dla przestrzegania reimu nieproliferacji

    broni biologicznej jest moliwo ukrywania bada ofensywnych pod

    defensywnymi programami majcymi na celu opracowanie sposobw

    profilaktyki i wykrywania rodkw biologicznych. Istotna wydaje si

    kontrola przemysu biotechnologicznego oraz farmaceutycznego, ktre-

    go rodki, materiay i wyposaenie mog sta si systemem podwjnego

    zastosowania, ktry po niewielkich modyfikacjach moe by uyty do

    produkcji broni biologicznej. W zwizku z tym zagroenie ze strony

    broni biologicznej pozostaje realne, a nawet ronie proporcjonalnie do

    rozwoju nauki i technologii.

    Bro chemiczna a reim nieproliferacji

    Po II wojnie wiatowej bro chemiczna znajdowaa si w arsenaach

    dwudziestu pastw, m.in. Stanw Zjednoczonych, Zwizku Radzieckie-

    go, Wielkiej Brytanii, Japonii, Indii czy Iraku (Malec, Durys, Pacholski

    2001: 18). W zwizku z nierozwizan problematyk arsenaw broni

    chemicznej dyskusje na forum midzynarodowym o zakazie rozprze-

    strzeniania i produkcji tego rodzaju broni rozpoczy si jeszcze w okre-

    sie zimnej wojny, w 1980 r. Zastosowanie broni chemicznej w wojnie

    iracko-iraskiej na szerok skal oraz rosnca liczba pastw zdolnych do

    produkcji tego rodzaju broni zaniepokoia spoeczno midzynarodow.

    W styczniu 1989 r. w Paryu odbya si konferencja wzywajca wszyst-

    kie pastwa, ktre jeszcze nie przystpiy do protokou genewskiego

    zakazujcego uycia gazw duszcych, trujcych lub podobnych, by to

    uczyniy (Geneva Protocol 1925).

    Po zakoczeniu zimnej wojny zapasy broni chemicznej oceniono na

    0,5 mln ton, pomimo e porozumienie poczdamskie z 1945 r. doprowa-

    dzio do niszczenia nadmiaru zgromadzonej broni. Najwicej rodkw

    znajdowao si w posiadaniu Niemiec, Wielkiej Brytanii, Stanw Zjed-

    noczonych i Zwizku Radzieckiego (Konopski 2009: 110; Perry-

    Robinson, Leitenberg 1971).

    Po 1991 r. Rosja i Stany Zjednoczone zrezygnoway z bilateralnych

    rozmw na rzecz wielostronnych negocjacji genewskich, przez co nabra-

    y one tempa. Proces genewskich negocjacji rozbrojeniowych przypie-

    cztowany zostay przez podpisane Konwencji o zakazie broni chemicz-

    nej (Chemical Weapons Convention CWC). Miao to miejsce dopiero

    w 1993 r., a dokument wszed w ycie z dniem 29 kwietnia 1997 r. Im-

    plementacji postanowie dokumentu chroni Organizacja na rzecz Zakazu

    Broni Chemicznej (Organization for the Prohibition of Chemical Wea-

    pons OPCW) z siedzib w Hadze (Kaczmarski 2009: 536), ktrej ce-

  • MARTA STEMPIE, MACIEJ TOWISKI

    124

    lem jest inwentaryzowanie i weryfikowanie wszystkich zadeklarowa-

    nych zapasw broni chemicznej i sprawdzanie, czy wszystkie zgoszone

    obiekty produkcji tego rodzaju broni s nieaktywne w pastwach, ktre

    ratyfikoway dokument.

    pastwa, ktre nie podpisay BTWC2

    pastwa, ktre podpisay ale nie ratyfikoway BTWC3

    pastwa, ktre nie podpisay CWC4

    pastwa, ktre podpisay ale nie ratyfikoway CWC Izrael, Mjanma

    pastwa, ktre nie podpisay BTWC i CWC Angola, Sudan Poudniowy

    Egipt (nie podpisa CWC, podpisa ale nie ratyfikowa BTWC), Izrael (nie

    podpisa BTWC, podpisa ale nie ratyfikowa CWC)

    Rysunek 1. Pastwa, ktre nie podpisay BTWC i CWC

    rdo: opracowanie wasne.

    Od czasu wejcia konwencji CWC w ycie odbyy si trzy konfe-

    rencje przegldowe (2003, 2008, 2013), majce na celu wzmocnienie

    reimu nieproliferacji broni chemicznej oraz rozbrojenia. Trzecia Spe-

    cjalna Sesja Konferencji Pastw Stron ds. Przegldu Konwencji o Zaka-

    zie Broni Chemicznej (CWC), ktra odbya si w 2013 r., zostaa ogo-

    szona jako sukces. Konferencja, ktrej przewodniczy przedstawiciel

    Polski ambasador Krzysztof Paturej, jako pierwszy midzynarodowy

    organ, przyja przez konsensus zapisy dotyczce badania uycia broni

    chemicznej podczas konfliktu w Syrii. Okrelia rwnie priorytety dzia-

    2 Angola, Komory, Dibuti, Erytrea, Gwinea, Izrael, Kiribati, Mikronezja, Namibia,

    Niue, Samoa, Sudan Poudniowy, Tuwalu. 3 Wybrzee Koci Soniowej, Egipt, Liberia, Nepal, Republika rodkowoafryka-

    ska, Somalia, Syria, Tanzania. 4 Angola, Korea Pnocna, Egipt oraz Sudan Poudniowy.

  • Efektywno midzynarodowych reimw nieproliferacji...

    125

    a OPCW, pord ktrych znalazy si zagadnienia przyspieszenia likwi-

    dacji zapasw broni chemicznej, wzmacnianie zasad nieproliferacji, prze-

    ciwdziaanie terroryzmowi chemicznemu, zwikszenie rodkw pomocy

    po uyciu broni chemicznej (Trzecia Konferencja Przegldowa, online).

    Niezalenie od Konwencji o zakazie broni chemicznej, w 1995 r.

    w Wassenaar pod Hag podpisano Porozumienie o kontroli eksportu

    broni konwencjonalnej oraz dbr i technologii podwjnego zastosowa-

    nia (The Wassenaar Arrangement on Export Controls for Conventional

    Arms and Dual-Use Goods and Technologies) (Konopski 2009: 210

    211). Dokument zobowizuje pastwa czonkowskie do wymiany infor-

    macji w celu zmniejszenia ryzyka zwizanego z transferami uzbrojenia

    i towarw o podwjnym zastosowaniu. Kandydat na czonka Porozu-

    mienia powinien spenia liczne wymogi, m.in. popiera polityk niepro-

    liferacji broni masowego raenia, w tym dziaania Grupy Australijskiej

    i Reimu Kontroli Technologii Rakietowych oraz nalee do Konwencji

    o zakazie broni biologicznej i Konwencji o zakazie broni chemicznej

    (Wassenaar Agreement, online).

    Rwnie Rzymski Statut Midzynarodowego Trybunau Karnego,

    sporzdzony w 1998 r., do zbrodni wojennych zalicza uywanie truci-

    zny lub zatrutej broni oraz gazw duszcych, trujcych lub innych oraz

    wszelkich podobnych cieczy, materiaw i urzdze (cyt. za: Rzymski

    Statut Midzynarodowego Trybunau Karnego 1998, art. 8b pkt XVII

    i XVIII). Statut rzymski, podobnie jak protok genewski oraz Konwen-

    cja o zakazie broni chemicznej, nie przewidywa jednak rozrnienia

    pomidzy konfliktami midzynarodowymi a niemajcymi takiego cha-

    rakteru. Uznanie wykorzystania broni chemicznej w konflikcie we-

    wntrznym za zbrodni wojenn nastpio dopiero w czerwcu 2010 r.

    w ramach poprawek do Rzymskiego Statutu Midzynarodowego Trybu-

    nau Karnego, przyjtych podczas konferencji rewizyjnej w Kampali (re-

    zolucje nr 5 i 6) (Resolution RC/Res.5: Amendments to article 8 of the

    Rome Statute 2010). Poprawk art. 8 statutu rzymskiego ratyfikowano

    w 24 pastwach.

    Ponadto wymienione akty nale do porozumie multilateralnych,

    jednak w dziedzinie kontroli broni chemicznej istnieje rwnie umowa

    bilateralna pomidzy Indiami a Pakistanem oraz umowa regionalna po-

    midzy pastwami Ameryki Poudniowej. Podpisane przez Indie i Pakistan

    w 1992 r. porozumienie przewiduje cakowity zakaz produkcji broni

    chemicznej. Zawiera rwnie zobowizanie do nierozwijania, nieposia-

    dania oraz nieuywania broni chemicznej, a take niepomagania, nieza-

    chcania i nienakaniania w jakikolwiek sposb do rozwoju, produkcji,

    nabywania, skadowania i uycia broni chemicznej. Ponadto umowa

    zobowizywaa oba rzdy, aby stay si sygnatariuszami Konwencji

  • MARTA STEMPIE, MACIEJ TOWISKI

    126

    o zakazie broni chemicznej (India-Pakistan Agreement on Chemical

    Weapons, online). Zgodnie z tym zobowizaniem Indie podpisay CWC

    w dniu 14 stycznia 1993 r., ratyfikujc traktat 3 wrzenia 1996 r. Paki-

    stan podpisa konwencj 13 stycznia 1993 r. i ratyfikowa traktat w dniu

    28 padziernika 1997 r. Podpisujc porozumienie, oba pastwa zadekla-

    roway, e nie posiadaj zapasw broni chemicznej. Jednak, w ramach

    przystpienia do CWC, Indie owiadczyy, e dysponuj pewn iloci

    amunicji chemicznej wyprodukowanej przez Organizacj Obrony Bada

    i Rozwoju (DRDO), co spowodowao kontrowersje w zakresie zobowi-

    za dwustronnej umowy z Pakistanem.

    Porozumienie regionalne pomidzy pastwami Ameryki Poudniowej

    stanowi natomiast deklaracja z Mendozy, podpisana 5 wrzenia 1991 r.,

    przez Argentyn, Brazyli i Chile. Strony zobowizay si w niej do nie-

    rozwijania, nieprodukowania, nienabywania, niegromadzenia, nieprze-

    chowywania, nieprzekazywania oraz nieuywania broni chemicznej lub

    biologicznej. Przed wejciem w ycie Konwencji o zakazie broni chemicz-

    nej sygnatariusze deklaracji zostali zobowizani do ustanowienia w swo-

    ich krajach odpowiednich mechanizmw kontrolnych, dotyczcych sub-

    stancji wykorzystywanych do produkcji broni chemicznej lub chemicz-

    nych rodkw bojowych (Mendoza Agreement Text, online).

    Zakres midzynarodowych porozumie oraz skala uycia broni

    chemicznej w lokalnych konfliktach po 1990 r. obrazuje, jak niszczyciel-

    skie moe by wykorzystanie tego rodzaju broni podczas dziaa zbroj-

    nych i aktw terrorystycznych. Z tego wzgldu skuteczne rodki kontroli

    i weryfikacji przestrzegania midzynarodowych porozumie, dotycz-

    cych broni chemicznej nie mog jedynie ogranicza rozwoju technolo-

    gicznego. Aby reim by skuteczny, spoeczno midzynarodowa musi

    podejmowa wspprac ze rodowiskiem eksperckim oraz naukowym,

    ktre wpywaj na rozwj komercyjnego przemysu chemicznego. Efek-

    tem pracy tych grup s produkty, sprzt i technologie podwjnego zasto-

    sowania, ktrych proliferacja moe stanowi zagroenie dla bezpiecze-

    stwa midzynarodowego, suc jako narzdzie walki zbrojnej.

    Ostatnie przypadki wykorzystania tego rodzaju rodkw bojowych

    miay miejsce w Syrii oraz Iraku i zwizane s z syryjsk wojn domow

    oraz inwazj Pastwa Islamskiego (Reif 2014, online). W zwizku z do-

    mniemanymi atakami syryjskiego wojska przy uyciu broni chemicznej

    Stany Zjednoczone i Rosja zawary umow dyplomatyczn majc na

    celu zmuszenie Damaszku do doczenia do Konwencji o zakazie broni

    chemicznej, tak by wyeliminowa lub usun bro chemiczn oraz

    wszystkie materiay i sprzt mogce posuy do produkcji broni che-

    micznej. Neutralizacja syryjskiej broni chemicznej byaby wanym kro-

    kiem dla Bliskiego Wschodu w kierunku stania si regionem wolnym od

  • Efektywno midzynarodowych reimw nieproliferacji...

    127

    broni masowego raenia5. Jednake pastwa regionu nadal nie s w sta-

    nie doj do porozumienia i stale odraczaj midzynarodow konferencj

    w sprawie omwienia zakazu produkcji i uycia broni chemicznej, bio-

    logicznej i jdrowej. Porozumienia nie uatwia destabilizacja regionu

    zwizana z proliferacj ideologiczn i polityczno-militarn Pastwa Is-

    lamskiego oraz licznymi wojnami zastpczymi. Jednake sukces w eli-

    minacji syryjskiego arsenau pomoe wykaza, e zakaz produkcji, proli-

    feracji i uycia tego typu broni jest moliwy. Ponadto, mgby by sto-

    sowany jako motywacja dla Egiptu do podpisania, a dla Izraela do raty-

    fikacji CWC (Reif 2014, online).

    Biorc pod uwag, e Indie i Korea Poudniowa zniszczyy podob-

    nej wielkoci arsenay broni chemicznej w cigu 34 lat, po dugim

    okresie tworzenia odpowiednich instalacji niszczcych, to zupena de-

    strukcja syryjskiego arsenau jest jeszcze odlega. Wprawdzie Syria roz-

    pocza ju proces demontau infrastruktury chemicznej na wasnym

    terytorium i cz rodkw przekazanych przez reim Baszara Al-Asada

    zostaa zneutralizowana przez amerykaski statek Capa Ray. Rezolucja

    Rady Bezpieczestwa ONZ nr 2139, uchwalona 22 lutego 2014 r., zosta-

    a poprzedzona decyzj Organizacji na rzecz Zakazu Broni Chemicznej

    w sprawie rozbrojenia Syrii (Decision. Destruction of Syrian Chemical

    Weapons 2013). Wzywa ona wszystkie strony wojny domowej w Syrii

    do umoliwienia swobodnego dostpu do pomocy humanitarnej oraz

    mwi o koniecznoci zniszczenia syryjskiej broni chemicznej (Security

    Council Resolution 2139, 2014). Rwnie Rezolucja Parlamentu Euro-

    pejskiego z lutego 2015 r. stanowczo potpia przestpstwa, jakich do-

    puszcza si rzd Syrii na wasnych obywatelach; potpia stosowanie przez

    Syri broni chemicznej, zwaszcza chloru w postaci gazowej, przeciwko

    cywilom i ugrupowaniom opozycyjnym, w tym w kwietniu 2014 roku, co

    stanowio naruszenie wczeniejszych zobowiza midzynarodowych,

    w tym Rezolucji RB ONZ nr 2139 (cyt. za: Rezolucja Parlamentu Europej-

    skiego w sprawie kryzysu humanitarnego w Iraku i Syrii, zwaszcza w kon-

    tekcie Pastwa Islamskiego (IS), 2015).

    Syria jest jedynym pastwem, ktre ratyfikowao Konwencj o za-

    kazie broni chemicznej poprzez wysanie 12 wrzenia 2013 r., listu do

    5 Reim nieproliferacji BMR wzmacnia midzynarodowe porozumienie w sprawie

    iraskiego programu nuklearnego, ktre zostao zatwierdzone przez parlament Iranu

    w padzierniku 2015 r. W lipcu Iran, Chiny, Francja, Niemcy, Rosja, Stany Zjednoczone

    i Wielka Brytania osigny porozumienie o uregulowaniu wieloletniego problemu. Iran

    zgodzi si na ograniczenie liczby wirwek do wzbogacania uranu, zmniejszenie zapa-

    sw uranu oraz kontrole Midzynarodowej Agencji Energii Atomowej we wszystkich

    orodkach nuklearnych, co w praktyce ma uniemoliwi produkcj broni jdrowej. W

    zamian za te ustpstwa UE oraz Stany Zjednoczone zobowizay si do zniesienia sank-

    cji gospodarczych naoonych wczeniej na Iran przez ONZ.

  • MARTA STEMPIE, MACIEJ TOWISKI

    128

    Sekretarza Generalnego Organizacji Narodw Zjednoczonych, ktry

    stwierdza, e prezydent Baszar al-Asad podpisa dekret legislacyjny, za-

    pewniajcy przystpienie Syrii do konwencji. W licie prezydent potwier-

    dza, e Syria bdzie przestrzega zobowiza zawartych w CWC, w ter-

    minie do 30 dni od dnia przystpienia do konwencji (Mass 2013).

    Amerykascy urzdnicy obawiaj si jednak, e bro chemiczna

    uyta w Ghucie, pozostajca w arsenale reimu Asada, pomimo midzy-

    narodowych wysikw, aby j zniszczy, moe dosta si nie tylko

    w posiadanie opozycji, ale rwnie organizacji Pastwa Islamskiego.

    Istnieje jednak przeszkoda, w postaci skrajnej trudnoci w kwestiach

    logistyki, skadowania, a nastpnie samego przygotowania broni che-

    micznej do uycia. Efektywne wykorzystanie tego rodzaju bro na polu

    walki wymaga zaawansowanego szkolenia oraz odpowiedniego sprztu,

    a sam atak chemiczny sprzyjajcych warunkw atmosferycznych. Pa-

    stwo Islamskie pokazao ju swoj zdolno do wykorzystywania zaa-

    wansowanych metod zbrojeniowych, dlatego spoeczno midzynaro-

    dowa obawia si ewentualnego uycia niebezpiecznej kombinacji

    mierciononych chemikaliw w improwizowanej wersji broni che-

    micznej. Jednake midzynarodowe wysiki, aby uwolni syryjskie

    spoeczestwo od broni chemicznej, znacznie zmniejszaj ryzyko do-

    stania si technologii bd broni chemicznej w rce Pastwa Islam-

    skiego, ktre w okresie wrzenia i padziernika 2014 r. uyo broni

    chemicznej (chloru i iperytu) przeciwko irackiej policji (Shinkman

    2014; Semple, Schmitt 2014).

    Tabela 2. Przypadki uycia broni chemicznej (ze skutkiem miertelnym)

    w latach 20102015

    Rodzaj broni Data Miejsce Strona, ktra

    uya broni

    Liczba ofiar

    miertelnych

    Chlor i in.

    rodki

    IIIIV

    2014

    Syria (Damaszek,

    Kafr Zita, Talmenes)

    syryjskie

    wojsko

    (podejrzenie)

    104

    Sarin XIII 2013 Syria (przedmiecia

    Damaszku)

    syryjskie

    wojsko 1429

    Rnego typu

    rodki

    chemiczne

    IIIIV

    2013

    Syria (Damaszek,

    Al-Otaybeh, Khan

    al-Assal, Adra,

    Aleppo, Sheikh

    Maqsoud, Saraqeb)

    syryjskie

    wojsko

    (podejrzenie)

    ok. 44

    Prawdopo-

    dobnie

    pestycydy

    IVVIII

    2010

    Afganistan (Kabul,

    Kunduz, inne mia-

    sta)

    terroryci

    muzumascy 53

    rdo: opracowanie wasne (na podstawie: Johnston 2014).

    http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/s/kirk_semple/index.htmlhttp://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/s/eric_schmitt/index.html

  • Efektywno midzynarodowych reimw nieproliferacji...

    129

    Jak pokazuje tabela 2, wspczenie bro chemiczna jest zdecydo-

    wanie czciej wykorzystywana w dziaaniach zbrojnych na rn ska-

    l, od niewielkich aktw terrorystycznych po rne sytuacje taktyczne

    i operacyjne zarwno defensywne, jak i ofensywne, w tym strategiczne

    ataki na due skupiska populacji. Naley rwnie zauway, e reim

    nieproliferacji broni chemicznej jest mocniej ugruntowany prawnie,

    bowiem posiada struktury organizacyjne w postaci OPCW, nadzorujce

    przestrzeganie postanowie konwencji. Ponadto pastw, ktre nie pod-

    pisay BTWC bd podpisay, ale nie ratyfikoway konwencji, jest

    zdecydowanie wicej (21) ni tych, ktre nie uczyniy tego w stosunku

    do Konwencji o zakazie broni chemicznej (6). Rwnie wysikw na

    rzecz wzmacniania reimu nieproliferacji broni chemicznej, w postaci

    regionalnych i dwustronnych inicjatyw, jest wicej. Jednake oba re-

    imy s stosunkowo sprawniejsze ni ich nuklearny odpowiednik. Im-

    plementacja pewnych postanowie konwencji CWC i BTWC oraz in-

    nych porozumie jest problematyczna, jak na przykad zniszczenie

    syryjskiego arsenau chemicznego, jednak normy reimw nieprolife-

    racji broni chemicznej i biologicznej s odpowiednio osadzone w ist-

    niejcych reimach instytucjonalnych (zob. Jason, Fields 2014: 4364).

    Pomimo to zarwno bro biologiczna, jak i chemiczna mog by wy-

    korzystywane do zastraszania ludnoci zarwno w czasie pokoju, jak

    i podczas konfliktw wewntrznych i multilaternalnych.

    W zwizku z tym spoeczno midzynarodowa stale wzmaga dzia-

    ania majce na celu przeciwdziaa rozprzestrzenianiu si technologii

    i materiaw podwjnego zastosowania, ktre mog uatwi rozwj oraz

    proliferacj broni chemicznej i biologicznej przez pastwa i grupy terro-

    rystyczne. Potrzeb wzmocnienia midzynarodowych reimw kontroli

    majcych na celu nieproliferacj broni biologicznej i chemicznej podkre-

    lia wojna domowa w Syrii. To wanie ten kryzys zdominowa m.in.

    roczne posiedzenie plenarne Grupy Australijskiej w 2014 r. Silny

    wpyw na problematyk nieproliferacji ma rwnie postpujca inwa-

    zja dihadystw z kalifatu Pastwa Islamskiego w Syrii i Iraku, ktrzy

    wedug amerykaskich ledczych w 2014 r. uyli chloru i iperytu pod-

    czas dziaa zbrojnych na pnoc od Bagdadu (Shinkman 2014). Po-

    nadto przedstawiciele Regionu Autonomicznego Kurdw w Iraku

    twierdz, e chlor zosta rwnie uyty przez Pastwo Islamskie w styczniu

    2015 r. (Coles 2015). Dihadyci rekrutuj rwnie wysoko wykwali-

    fikowanych specjalistw, przejawiajc wysiki majce na celu stworze-

    nie broni chemicznej.

  • MARTA STEMPIE, MACIEJ TOWISKI

    130

    Podsumowanie

    Pomimo e wspczenie zyskay na znaczeniu nowe zagroenia,

    m.in. zagroenia asymetryczne6, w tym terroryzm, to bro biologiczna

    i chemiczna gromadzona w arsenaach aktorw pastwowych nadal

    stanowi zagroenie dla spoecznoci midzynarodowej. Jest ono ujte

    w wielu narodowych strategiach bezpieczestwa i innych dokumentach

    odnoszcych si do problematyki bezpieczestwa i obronnoci. Niekon-

    trolowane rozprzestrzenianie oraz brak moliwoci kontroli wykorzy-

    stania broni biologicznej i chemicznej, w tym rwnie rodkw jej

    przenoszenia, przez uzbrojone grupy terrorystyczne powoduje koniecz-

    no wzmoenia midzynarodowej kontroli zbroje oraz zacieniania

    ukadw rozbrojeniowych i reimw nieproliferacyjnych. W obliczu

    stale zmieniajcego si rodowiska midzynarodowego, szczeglnie

    rozwoju nauki i technologii, a take zmian o charakterze konfliktw,

    spoeczno midzynarodowa winna pooy wzmoony nacisk na

    przestrzeganie postanowie porozumie konstytuujcych reimy nie-

    proliferacyjne. Rozwj przemysu biotechnologicznego i chemicznego

    oraz rosnce obawy dotyczce uycia broni biologicznej i chemicznej

    przez terrorystw pokazuj, e przysze wyzwania dla reimw niepro-

    liferacji tego rodzaju broni nie powinny by zorientowane wycznie

    pastwocentrycznie.

    Reasumujc, aby wzmocni midzynarodowy reim nierozprze-

    strzeniania broni masowego raenia, w tym broni chemicznej i biolo-

    gicznej, naley zachci pastwa nieuczestniczce w przedsiwziciach

    nieproliferacyjnych do przestrzegania wytycznych zawartych w porozu-

    mieniach midzynarodowych. Zgodnie z rezolucj Rady Bezpieczestwa

    ONZ nr 1540 naley zwikszy wysiki na rzecz przeciwdziaania che-

    micznemu i biologicznemu terroryzmowi, w tym poprzez wzmoon

    kontrol pozwole na transport rodkw podwjnego zastosowania. Na-

    ley rwnie zwikszy moliwo oddziaywania przemysu oraz nauki

    na zapobieganie uyciu broni chemicznej i biologicznej. W tych wysi-

    kach, utrudnianych przez wzrost znaczenia organizacji terrorystycznych

    oraz upadek struktur pastwowych wielu pastw, w szczeglnoci

    6 Jednoznaczne zdefiniowanie terminu zagroe asymetrycznych jest niezwykle

    trudnym zadaniem i czsto prowadzi do dowolnoci posugiwania si pojciami asyme-

    trii i asymetrycznoci. Sownik terminw i definicji NATO podaje nastpujc defin i-

    cj zagroe typu asymetrycznego: zagroenie wynikajce z moliwoci zas tosowa-

    nia rnych rodkw i metod w celu obejcia lub neutralizacji silnych punktw prze-

    ciwnika, wykorzystujc jednoczenie jego saboci w celu uzyskania niewspmier-

    nych wynikw.

  • Efektywno midzynarodowych reimw nieproliferacji...

    131

    w regionie Afryki Pnocnej i Bliskiego Wschodu (North Africa and

    Middle East MENA), niezbdna bdzie midzynarodowa kooperacja,

    poniewa aden nard nie jest w stanie skutecznie rozwiza problemw

    zwizanych z proliferacj BMR we wasnym zakresie.

    Bibliografia

    Opracowania

    Baylis J., Wirtz J., Gray C.S., Cohen E. (red.), 2009, Strategia we wspczesnym wiecie.

    Wprowadzenie do studiw strategicznych, prze. W. Nowicki, Krakw.

    Croddy E.A. (red.), 2005, Chemical and Biological Weapons, Vol. I [w:] Weapons of

    Mass Destruction. An Encyclopedia of Worldwide Policy, Technology, And History,

    red. E.A. Croddy, J.J. Wirtz, Santa Barbara, CA, Denver, Oxford.

    Frankowski P., 2008, Bezpieczestwo globalne w warunkach transformacji adu midzy-

    narodowego [w:] Bezpieczestwo midzynarodowe po zimnej wojnie, red. nauk.

    R. Ziba, Warszawa.

    Geissler E., Courtland Moon J.E. van (red.), 1999, Biological and Toxin Weapons: Re-

    search, Development and Use from the Middle Ages to 1945, SIPRI Chemical and

    Biological Weapons Studies, No. 18.

    Haggard S., Simmons B.A., 1987, Theory of international regimes, International Re-

    gimes, Vol. 41, No. 3.

    Jason E., Fields J., 2014, The Relative Efficacy of the Biological and Chemical Weapon

    Regimes, The Nonproliferation Review, t. 21, no 1.

    Kaczmarski M., 2008, Problematyka zbroje i rozbrojenia [w:] Bezpieczestwo midzy-

    narodowe po zimnej wojnie, red. nauk. R. Ziba, Warszawa.

    Koblentz G.D., 2013, Regime Security: A New Theory for Understanding the Prolifera-

    tion of Chemical and Biological Weapons, Contemporary Security Policy, Vol.

    34, Iss. 3. DOI: http://dx.doi.org/10.1080/13523260.2013.842298

    Konopski L., 2009, Historia broni chemicznej, Warszawa.

    Krasner S. (red.), 1983, International regimes, Ithaca.

    Kuniar R., 2006, Porzdek midzynarodowy wczesnej globalizacji [w:] Stosunki mi-

    dzynarodowe. Geneza, struktura, dynamika, red. E. Haliak, R. Kuniar, Warszawa.

    Malec M., Durys P., Pacholski P., 2001, Proliferacja broni masowego raenia i rodki jej

    przenoszenia aktualne wyzwania, Warszawa.

    Perry-Robinson J., Leitenberg M., 1971, The Problems of Chemical and Biological

    Warfare, Vol. I, The Rise of CB Weapons, SIPRI.

    Posuszna E., 2012, Ekstremizm ekologiczny: rda, przejawy, perspektywy, Warszawa.

    Weiss T.G., Ozgercin K.V., 2009, The Evolution of Global Governance: Theory and

    Practice, International Relations, Vol. II, pobrano z: http://www.eolss.net/sample

    -chapters/c14/e1-35-03-04.pdf.

    Witkiewicz Z., 1987, 1000 sw o chemii i broni chemicznej: praca zbiorowa; aut. hase:

    J. Bil [i in.], Warszawa.

    Zachara M., 2012, Global governance: ad midzynarodowy po zakoczeniu stulecia

    Ameryki, Krakw.

  • MARTA STEMPIE, MACIEJ TOWISKI

    132

    Dokumenty

    Decision. Destruction of Syrian Chemical Weapons, OPCW, 27 wrzesie 2013, http://

    www.opcw.org/fileadmin/OPCW/EC/M-33/ecm33dec01_e_.pdf.

    Konwencja o zakazie prowadzenia bada, produkcji i gromadzenia zapasw broni bakte-

    riologicznej (biologicznej) i toksycznej oraz o ich zniszczeniu, Londyn, Moskwa,

    Waszyngton, 10 kwietnia 1972, DzU 1976, nr 1, poz. 1, zacznik, http://www.

    pck.org.pl/pliki/mph/1972_Lon-Mos-Wasz_-_bron_chemiczna.pdf.

    Mendoza Agreement Text, http://cns.miis.edu/inventory/pdfs/aptmendoza.pdf.

    Protocol for the Prohibition of the Use in War of Asphyxiating, Poisonous or Other

    Gases, and of Bacteriological Methods of Warfare (Geneva Protocol), http://cns.

    miis.edu/inventory/pdfs/aptgenev.pdf.

    Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie kryzysu humanitarnego w Iraku i Syrii,

    zwaszcza w kontekcie Pastwa Islamskiego (IS), 2015/2559(RSP), http://www.

    europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+MOTION+B8-2015-013

    9+0+DOC+XML+V0//PL.

    Rzymski Statut Midzynarodowego Trybunau Karnego sporzdzony w Rzymie z dnia 17

    lipca 1998 r., DzU 2003, nr 78, poz. 708.

    Security Council Resolution 2139 (2014), Adopted by the Security Council at its 7116th

    meeting, on 22 February 2014, http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?

    symbol=S/RES/2139%282014%29.

    Resolution RC/Res.5: Amendments to article 8 of the Rome Statute 2010, International

    Criminal Court, 10 June 2010, http://www.icc-cpi.int/iccdocs/asp_docs/Resoluti

    ons/RC-Res.5-ENG.pdf

    Netografia

    Australian Group, http://www.australiagroup.net/en/index.html (12.02.2015).

    Biological and Chemical Weapons, The Centre for Arms Control and Non-Proliferation,

    http://armscontrolcenter.org/issues/biochem/ (08.10.2014).

    Coles I. 2015, Iraqi Kurds say Islamic State used chlorine gas against them, http://www.

    reuters.com/article/2015/03/14/us-mideast-crisis-islamicstate-chlorine-idUSKBN0

    MA0OT20150314 (17.03.2015).

    Disarmament Treaties Database, United Nations Office of Disarmament Affairs, http://

    disarmament.un.org/treaties/ (14.06.2015).

    History of the BWC, The United Nations Office at Geneva, http://www.unog.ch/__80

    256ee600585943.nsf/%28httpPages%29/bcfc1e62c47ed3efc1257e520035344b?Op

    enDocument&ExpandSection=1#_Section1 (12.06.2015).

    India-Pakistan Agreement on Chemical Weapons, http://www.nti.org/treaties-and-regi

    mes/india-pakistan-agreement-on-chemical-weapons/ (03.10.2014).

    Johnston R. 2014, Summary of historical attacks using chemical or biological weapons,

    http://www.johnstonsarchive.net/terrorism/chembioattacks.html (11.10.2014).

    Mass W. 2013, Syria Applies to UN Chemical Weapons Convention, http://www.thenew

    american.com/world-news/asia/item/16535-syria-applies-to-un-chemical-weapons-

    convention (03.03.2015).

    Missile Technology Control Regime, http://www.mtcr.info/english/ (11.10.2014).

    Reif K., 2014, The promise of the Syrian chemical weapons plan, Bulletin of the

    Atomic Scientists, http://thebulletin.org/promise-syrian-chemical-weapons-plan7237

    (11.10.2014).

    http://cns/

  • Efektywno midzynarodowych reimw nieproliferacji...

    133

    Semple K., Schmitt E., 2014, U.S. Is Investigating Report That Islamic State Used Chlo-

    rine Gas, http://www.nytimes.com/2014/10/24/world/middleeast/isis-said-to-use-

    chlorine-gas-against-iraqi-police-officers.html?_r=0 (01.02.2015).

    Shinkman P.D., 2014, Islamic State Eyes Syria's Leftovers, http://www.usnews.com/

    news/articles/2014/09/16/officials-assad-may-have-secret-chemical-weapons-stock

    piles-and-islamic-state-wants-them (11.10.2014).

    Sownik terminw i definicji NATO zawierajcy wojskowe terminy i ich definicje stoso-

    wane w NATO, AAP-6 (2013). Pobrano z: http://wcnjk.wp.mil.pl/plik/file/N_2013

    0808_AAP6PL.pdf.

    Trzecia Konferencja Przegldowa Konwencji o zakazie broni chemicznej, https://www.

    msz.gov.pl/pl/polityka_zagraniczna/polityka_bezpieczenstwa/trzecia_konferencja_p

    rzegladowa_konwencji_o_zakazie_broni_chemicznej;jsessionid=4E5C4772F77EB

    9E327C31ED3AC2D4CF9.cmsap1p?printMode=true (15.06.2015).

    Wassenaar Arrangement http://www.wassenaar.org/index.html (02.02.2015).

    http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/s/kirk_semple/index.htmlhttp://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/s/eric_schmitt/index.html