7000 lat uzbrojenia. encyklopedia broni

of 324/324
7000 lat historii uzbrojenia pod redakcją Davida Hardinga Przekład z języka niemieckiego Jan Bańbor i Tomasz Nowakowski Opracowanie naukowe płk prof. dr hab. Stanisław Torecki Scan By Bug for Torrenty.org

Post on 11-Aug-2015

1.079 views

Category:

Documents

46 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Weapons. An international encyclopedia from 5000 BC to AD 2000

TRANSCRIPT

7 0 0 0 lat historii uzbrojeniapod redakcj

Davida Hardinga

Przekad z jzyka niemieckiego

Jan Babor i Tomasz Nowakowski

Opracowanie naukowe

pk prof. dr hab. Stanisaw Torecki

Scan By Bug for Torrenty.org

Encyklopedia

Broni

Pierwsze w y d a n i e w Polsce u k a z a o si w 1995 roku n a k a d e m Spki z o.o. Penta, 01-806 W a r s z a w a , Z u g a 2 7 / 1 C o p y r i g h t for Polish cdition by Penta, W a r s a w 1995 Tytu oryginau Weapons. An international encyclopedia from 5000 BC to AD 2000. C o p y r i g h t D i a g r a m Visual Information Ltd. L o n d o n , 1980, 1990 P o d redakcj Davida Hardinga O p r a c o w a n i e graficzne _ Richard Hummerstone Ilustracje Alan Cheung, Sleven Clark, Brian Hewson, Susan Kinsey, Ravel Kostal, Kathleen McDougall, Janos Marjfy, Graham Rosewarne, Darren Bennett, Peter Crossman, Lee Lawrence, Paul McCauley P r z e k a d z jzyka niemieckiego Jan Babor i Tomasz Nowakowski C o p y r i g h t for Polish translation Jan Babor k Tomasz N o w a k o w s k i , 1995 O p r a c o w a n i e n a u k o w e w y d a n i a polskiego pk prof. dr hah. Stanisaw Torecki O p r a c o w a n i e typograficzne w y d a n i a polskiego Stanisaw Maecki O p r a c o w a n i e redakcyjne Edward Piekarski Ksika, a n i jej fragmenty n i e m o g b y r e p r o d u k o w a n e w jakiejkolwiek formie b e z pisemnej z g o d y w y d a w c y

Wydawnictwo Penta, Warszawa 1995 Wydanie pierwsze Skad: D o m i n o " sp. z o.o., Warszawa Druk: Slovart Trend, Bratysawa, Sowacja ISBN 83-85440-32-1

WstpEncyklopedia Broni", ktr o d d a j e m y w P a s t w a rce, ukazuje szereg p r z e d m i o t w i u r z d z e sucych czowiekowi jako b r o . W j e d n y m tomie z n a l a z o si r e p r e z e n t a t y w n e p r z e d s t a w i e n i e wikszoci z n a n y c h t y p w b r o n i p o c h o d z c y c h z r n y c h okresw i k r g w k u l t u r o w y c h . Z a p o d s t a w p o d z i a u przyjto k r y t e r i u m funkcji. Cao p r o b l e m a t y k i p o g r u p o w a n o w e d u g tej w a n i e zasady, j e d n o c z e n i e wyjaniajc teoretyczne p o d s t a w y d z i a a n i a d a n e g o rodzaju b r o n i i w w i e l u w y p a d k a c h w z b o g a c o n o je ilustracjami. Przyjto o g l n e zaoenie, b y p o s z c z e g l n e g r u p y (odpowiadajce r o z d z i a o m ) u p o r z d k o w a wg narastajcego s k o m p l i k o w a n i a od najprostszych p r z e d m i o t w a p o z o o n e s y s t e m y w s p c z e s n e g o uzbrojenia. Rozdzia p i e r w s z y zaczyna si od p a e k i m a c z u g , a r o z d z i a s m y k o c z y si na w s p c z e s n y c h systemach broni okrtowych. Ze w z g l d u na to, e p o s z c z e g l n e obiekty nie s u p o r z d k o w a n e w n a s t p s t w i e c z a s o w y m , d o g w n y c h z a g a d n i e , takich jak n p . b r o p a l n a , d o d a n o tablice pozwalajce ledzi chronologi najwaniejszych d o k o n a w danej dziedzinie. W p r o w a d z o n o te i n d e k s o b r a z k o w y na str. 296317, w k t r y m b r o w i a t a z a c h o d n i e g o zostaa u p o r z d k o w a n a w e d u g okresw historycznych, i n n e z a obiekty w e d u g r e g i o n w p o c h o d z e n i a . Interesowaa n a s p r z e d e w s z y s t k i m b r o w cisym tego sowa z n a c z e n i u tj. p r z e z n a c z o n a do walki z l u d m i . Tym s a m y m m a r g i n a l n i e p o t r a k t o w a n o wszelkie p r z e d m i o t y p o w s t a e jako b r o m y l i w s k a czy s p o r t o w a , n a w e t jeli ich rozwj by cile z w i z a n y z rozwojem b r o n i wojskowej. Encyklopedia B r o n i " zostaa p o m y l a n a jako leksykon zawierajcy informacje z d z i e d z i n y b r o n i o z n a w s t w a , a s y s t e m i n d e k s w p o z w a l a na a t w e i w i e l o s t r o n n e k o r z y s t a n i e z tekstu. W p o s z c z e g l n y c h rozdziaach z a w a r t o s p e q a l i s t y c z n e informacje p r z e d s t a w i o n e n a tle rozwoju uzbrojenia. Czytelnik zyskuje o g l n y p r z e g l d caoci z a g a d n i e n i a , co czyni z encyklopedii b e z k o n k u r e n c y j n e i p o d s t a w o w e r d o informacji dla fachowcw i szerokich rzesz Czytelnikw.

Rozdzia pierwszy14 15 16 17 18 19 20 22 26 27 28 31 34 36 38 40 41 44 46 48 50 51 56 64 66 67 68 70 72

Rozdzia drugi74 76 77 78 79 80 82 84 Wsparcie rzutu Proce Maczugi miotane Bumerangi Topory i elece Oszczepy Granaty rczne

12 BRO BIAA RCZNA

Maczugi Maczugi proste Maczugi zoone Maczugi z ruchomymi gowicami Maczugi metalowe Bera Nadziaki i moty rycerskie Siekiery i topory Sztylety, noe, puginay Sztylety niemetalowe Sztylety w rnych rejonach wiata Sztylety europejskie Miecze Miecze i szable Afryki i Bliskiego Wschodu Szable i miecze Pwyspu Indyjskiego Miecze i szable Dalekiego Wschodu Miecze japoskie Miecze europejskie epoki brzu i wczesnej epoki elaza Miecze redniowiecznej Europy Miecze renesansowe i pniejsze Rapiery i szpady Przepisowa bro biaa w rnych armiach Bro drzewcowa Bagnety Bagnety szpuntowe Bagnety stae Bagnety tu lej owe Bagnety noowe Varia

POCISKI M

R o z d z i a trzeci

uki uki proste uki laminowane i dwuwarstwowe uki kompozytowe Strzay Kusze Dmuchawki Wiatrwki Indywidualna bro strzelecka Nauka strzelania z rcznej broni palnej Chronologia rozwoju rcznej broni palnej Amunicja maokalibrowa Strzelecka bro odprzodowa Duga bro palna odprzodowa Pistolety od przd owe Pistolety jednostrzaowe od przodowe Pistolety odprzodowe wielostrzaowe Rewolwery odprzodowe Bro palna odtylcowa Jednostrzaowa bro odtylcowa Odtylcowa bro wielolufowa Powtarzalne karabiny odtylcowe Rewolwery odtylcowe Pistolety samopowtarzalne Pistolety maszynowe Karabiny samopowtarzalne, karabinki automatyczne 154 Granatniki rczne, granaty nasadkowe 156 Rczna bro bezod rzutowa 94 96 98 99 100 102 106 107 108 110 111 112 114 116 122 124 126 128 130 132 134 136 142 146 148 150

92 INDYWIDUALNA B R O MIOTAJCA

Rozdzia czwarty158 D Z I A A

Rozdzia pity

220222 224 226 227 228 230 232

160 Mechaniczne machiny miotajce 161 Machiny neurobalistycznc wykorzystujce si spryny 162 Machiny neurobalistyczne - torsyjne 163 Machiny barobalistyczne 164 Dziaa prochowe 166 Dziaa od tyko we 168 Dziaa piercieniowe z kutego elaza 169 Dziaa odprzodowe odlewane 170 Gadkolufowe dziaa polowe 172 Gadkolufowe dziaa forteczne 173 Gadkolufowe dziaa okrtowe 174 Dziaa gadkolufowe w XIX wieku 175 Dziaa odprzodowe z lufami gwintowanymi 176 Nowoczesne modzierze 178 Dziaa odtylcowe 180 Amunicja do dzia odtylcowych 182 Dziaa polowe 184 Dziaa polowe odtylcowe 188 Dziaa oblnicze i kolejowe 190 Dziaa grskie 191 Artyleria nadbrzena i forteczna 192 Dziaka automatyczne 194 Armaty przeciwlotnicze 196 Armaty pokadowe pojazdw opancerzonych 198 Armaty przeciwpancerne 200 Dziaa bezodrzutowe 202 Odtylcowe dziaa okrtowe 206 Karabiny maszynowe 207 Poprzednicy karabinw maszynowych 208 Amunicja do karabinw maszynowych 209 Rozwj karabinw maszynowych 210 Systemy karabinw maszynowych 212 Rczne karabiny maszynowe (rkm) 214 Cikie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe 216 Uniwersalne karabiny maszynowe 218 Bro pokadowa

Zapory fortyfikacyjne Puapki proste i zmechanizowane Puapki wybuchowe Pozycyjne miotacze pociskw Materiay wybuchowe Miny ldowe Miny morskie

BRONIE POZYCYJNE

Rozdzia szsty

234236 239 240 241 242 243 244 246 248 249 250 252 254 256 258 260 262

Bomby lotnicze Bomby gbinowe Pociski z wasnym napdem Rodzaje napdw Torpedy Napdy odrzutowe Rakiety z silnikiem na paliwo stae Rakiety z silnikami na paliwo cieke Sposoby startu Gwne zespoy rakiet Systemy kierowania Rakiety w okresie II wojny wiatowej Przeciwpancerne pociski rakietowe Pociski rakietowe przeciwlotnicze Lotnicze taktyczne pociski rakietowe Morskie taktyczne pociski rakietowe Strategiczne i taktyczne nuklerarne pociski rakietowe

BOMBY I POCISKI z WASNYM NAPDEM

Rozdzia sidmy

266 268 270 272 274 276 277

264 B R O CHEMICZNA, BIOLOGICZNA I JDROWABro zapalajca Bro chemiczna Bro jdrowa Skutki wybuchu jdrowego Uycie broni jdrowej Systemy antyrakietowe Bro biologiczna

Rozdzia s m y

278 BRONIE INTELIGENTNE

280 Nowe technologie 282 Bronie policyjne 284 Bronie piechoty 286 Systemy artyleryjskie 288 Bronie przeciwpancerne 290 Uzbrojenie migowcw i samoloty bezza ugowe 292 Lotnicze pociski rakietowe i bomby kasetowe 294 Wspczesne systemy broni morskich

297 Australia, Nowa Zelandia i Oceania 298 Azja Poudniowo-Wschodnia, Chiny, Birma, Assam 299 Japonia 300 Indie i Iran 301 Afryka, Ameryka Pnocna i Poudniowa 302 Paleolit i neolit w Europie 302 Staroytny Bliski Wschd 303 Staroytna Grecja i Rzym 304 redniowieczna Europa 305 Europa w XVI wieku 306 Europa w XVII wieku 307 Europa i Ameryka Pnocna w XVIII wieku 308 Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 309 Lata 1816-1860 " 310 Wojna secesyjna 311 Lata 1866-1913 312 I wojna wiatowa 314 II wojna wiatowa 316 wiat wspczesny

296 INDEKS GEOGRAFICZNY I HISTORYCZNY

318 SOWNICZEK NAZWISK I NAZW325 326 328 Podzikowania Bibliografia Skorowidz rzeczowy

Rozdzia pierwszy

BRO BIAA RCZNAOpisano tu bro, ktr walczcy posuguje si za pomoc rki. Bro ta, trzymana w doni lub doniach, z zaoenia nie suy do miotania, lecz jest jedynie przedueniem rki czowieka. Istnieje tak wielka rnorodno typw i sposobw uycia broni rcznej, e nie ma moliwoci przedstawienia jej w jakim logicznym i cisym porzdku. Nie ma to jednak wikszego znaczenia przy omawianiu jej gwnych typw i rodzajw. Naley zacz jednak od paek i maczug, bdcych z ca pewnoci jednymi, z pierwszych celowo wykonanych przez czowieka rodzajw broni. Przegld koczymy na bagnetach, najpniej skonstruowanej i wprowadzonej broni biaej, jedynej, jaka dzi jest powszechnie wykorzystywana w uzbrojeniu nowoczesnych armii. W rozdziale omwiono topory, nadziaki, sztylety, miecze i szable, bro drzewcow, a take przykady mniej znanej broni biaej, nie mieszczcej si w ramach wspomnianych kategorii.

Cykl ilustracji (po prawej) z woskiego podrcznika szermierki, Opera Nom, napisanego przez Marozzo w 1536 roku.

12

Maczugi mog by uznane za pierwsz, wiadomie wykonan przez czowieka bro. Ich pocztkiem byy niewtpliwie nieobrobione kije lub kamienie przypadkowo uywane w potrzebie przez pierwotnych ludzi. Maczuga bya technologicznie zaawansowanym rozwiniciem obu tych pra-broni. Dziaanie kamienia mona uczyni znacznie skuteczniejszym, umocowujc go na kocu kija. Podobny efekt uzyskamy pogrubiajc koniec zwykej paki. Nie wszystkie maczugi miay mie gowic o tpych ksztatach. Niektre z nich, czyniono bardziej efektywnymi, poprzez wykonanie ostrych krawdzi czy te dodawanie zaostrzonych kolcw. Te wanie formy przeksztaciy si pniej w topory bojowe czy nadziaki. Wykonane w caoci z metalu buzdygany, jak i bera, stanowice insygnia wadzy, s przykadami najbardziej rozwinitych technologicznie maczug. Zamykaj one jednoczenie dugi okres rozwoju tej broni. Maczuga, w postaci prostej paki z drewna, gumy lub tworzyw sztucznych, jest nadal uywana na caym wiecie przez siy policyjno-porzdkowe.(Wicej na temat maczug, str. 78).

Maczugi

Dynamika maczugi (powyej) Ciki przedmiot (a), lub kij (b), trzymane w doni, mog by uyte w celu zadania ciosu przeciwniko wi; po umocowaniu cikiej gowicy (c), na kocu kija znacznie wzrasta moment bezwadnoci, a w efekcie: skuteczno ciosu. Irlandzka maczuga Shillelagh (po prawej), jest jednym z najrostszych rodzajw broni, owstawaa poprzez przycicie odpowiednio uksztatowanego kawaka grubej gazi.

P

f

Typy maczug (po lewej). Wyrniono tu pi podstawo wych typw, rnicych si budo w i zastosowanym materiaem. 1. Maczugi proste. Wykonane z jednolitego, niemetalicznego materiau. 2. Maczugi zoone. Wykonane co najmniej z dwu materiaw, zwykle przybieraj form buawy, tj. maj wydatn gowic. 3. Maczugi z ruchomymi owicami. . Maczugi metalowe; najczst sza forma to buzdygan. 5. Maczugi ceremonialne (bera) maj najrozmaitsze formy, s jedynie insygniami wadzy.

Uycie maczug (po lewej i powyej) a. Rysunki naskalne z Afryki Poudniowej datowane na ok. 6000 r.p.n.e. przedstawiaj ludzi uzbrojonych w maczugi. b. Na Nowej Zelandii i Wyspach Oceanii, maczugi byy podsta wow broni do czasu przybycia tam Europejczykw. Std te pochodz najpikniej zdobione okazy maczug. c. Na wiecie wikszo policjan tw nadal nosi na subie paki.

14

d. W Indiach i Pakistanie, siy porzdkowe do rozpraszania demonstrantw tradycyjnie stosuj Lahti. Bro t zwykle wykonuje si z dugiego'prta bambusowego, okutego na kocu metalem. e. Pomimo swego prymitywizmu i prehistorycznego pochodzenia jedna z odmian maczugi szturmowa paka policyjna odgrywa znaczc rol rwnie dzisiaj. Stosowana jest powszech nie jako bro policjantw z oddziaw prewencji.

Maczugi proste

Bro biaa rczna

Maczugami prostymi nazywamy maczugi wykonane z jednorodnego materiau, innego ni metal. Do grupy tej zaliczamy zarwno proste paki, uywane przez wspczesne siy policyjne, jak i wyjtkowo piknie rzebione maczugi z Polinezji i Oceanii, wykonywane najczciej z drewna i koci. Ich forma uzaleniona jest od dostpnego w danym miejscu materiau, miejscowej tradycji, a take wynika z chci znalezienia najbardziej efektywnego ksztatu.

Na haftowanej tzw. Oponie z Bayeux, z XI w. (po lewej), przedstawiono Wilhelma Zdobywc trzymajcego maczug. Posta Wilhelma pojawia si na tkaninach wielokrotnie, zawsze uzbrojona w maczug. Maczug dziery take biskup Odo i niektrzy spord anglosaskich wojownikw, przedstawieni w trakcie ucieczki.

E

Maczugi proste (powyej) 1. Maczuga kociana plemienia Irokezw, wschodnia cz USA. 2. Paka z koci wieloryba. Wyspy Umiak, wybrzee Alaski. 3. Maczuga nazywana przez tubylcw macana. Drona rko je suya za schowek. Gujana. 4. Paka z koci wieloryba. Pn-zach wybrzee Stanw Zjed noczonych. Indiana Coast, USA. 5. Paka brytyjskiej andarmerii wojskowej, ok. 1970 r. Wykonana z drzewa rrikorowego, temblak ramienny. 6. Drewniana maczuga z Fidi, uchwyt opleciony trzcin. 7. Zuluska maczuga, zwana rzez biaych KnoBkerrie ( z afryanerskiego: Knopkrie). Wykony wana z jednego kawaka twarde go drzewa. Poudniowa Afryka. 8. Paka policji miejskiej Nowego Jorku, ok. 1960 r. Wykonana z twardej gumy. 9. Maoryjska maczuga z mikkiego drewna, nazywana patu. Nowa Zelandia. 10. Maoryjska maczuga mer 7. obsydianu. Nazywana rwnie patu pounamon. Nowa Zelandia. 11. Maoryjska maczuga drew niana wahaika. Ten typ maczugi, o asymetrycznym ksztacie, wykonywany jest rwnie z koci.

Drewniana maczuga (powyej) z Archipelagu Markizw, rodkowy Pacyfik. Spord wszystkich znanych okazw tego typu broni, maczugi drewniane, kamienne lub kociane z Nowej Zelandii, Polinezji i Oceanii maj najbardziej wyszukane ksztaty i ornamentyk.

15

Maczugi zoone

W konstrukcji maczug zoonych, wykorzystuje si, w celu zwikszenia ich skutecznoci, poczenie dwu lub wicej materiaw. Najczciej powstaj one w wyniku osadzenia gowicy z twardego, cikiego materiau na prostym trzonku. Innym, czsto wystpujcym typem, s zwyke proste maczugi, w gowicach ktrych obsadzono metalowe ostrza lub kolce, co znacznie zwikszao skuteczno ich dziaania.

Wojownik indiaski (po lewej) z Plemion Prerii (Ameryka Pn.), uzbrojony w maczug z kamienn gowic i wczni. Ubrany w obrzdow mask, wyobraajc gow bizona, uywan podczas rytualnych tacw. Tego rodzaju maczuga stanowia pierwotn form tomahawka, gwnego uzbrojenia Indian Prerii przed przybyciem biaych do Ameryki i wprowadzeniem przez nich elaza.

16

Maczugi zoone (powyej): 1. Japoska maczuga fubo. Drewniana paka okuta elazem. 2. Maczuga z gowic kamienn, w ktrej przewiercono otwr i nasunito na zwajcy si, stokowaty trzonek. Papua Nowa Gwinea. 3. Drewniana maczuga, w go wicy ktrej osadzono kamienne ostrze. Stan Omaha, USA. 4. Maczuga Plemion Prerii, Ameryka Pn. Kamienna, kulista gowica umocowana za pomoc niewyprawionego rzemienia. 5. Lekka maczuga drewniana z osadzonymi na obwodzie zbami rekina - prymitywna forma miecza. Kiribati, Archipelag Gilberta. 6. Maczuga z prta bambusowego z osadzon gowic, z dwu nacitych piercieni. Pnocne Indie, XVI w. 7. Brzowa gowica maczugi, pochodzca z XIV w., znaleziona na terenie Szwecji. 8. Indiaska maczuga Plemion Prerii z Ameryki Pn. Gowica kwarcowa, trzonek pokryty surow skr. 9. Kombinowana bro angielska z ok. 1510 r. Maczuga, w gowicy ktrej osadzono 3 lufy, gowni i szereg kolcw. Tower, Londyn.

10. Improwizowana maczuga okopowa z lat 1914-18, Front Zachodni. Takiej broni uywano podczas nocnych patroli i wypadw do okopw nieprzyjacielskich. Kolce wykonano z gwodzi o obcitych ebkach. Aby zapobiec odupywaniu si fragmentw gowicy, opleciono j drutem. Nie jest znany wykonawca. Castle Museum, York.

s

Maczugi z ruchomymi gowicami

Bro biaa rczna Maczugi z ruchomymi gowicami (po lewej) 1. Szwajcarska gwiazda zaranna (morgenstern), z ok.1530 r. 2. Niemiecki morgenstern na krtkim acuchu, XVI w. 3. Jednorczny cep bojowy z terenu Niemiec. Drewno, rzegub elazny, rawdopodobnie XVII w. 4. Indyjski acuchowy cep bojowy o dwu gowicach,XIX w. 5. Francuski morgenstern z niezwykle krtkim trzonkiem i gadk gowic, XV w. 6. Krtki cep bojowy o trzech gowicach. W Polsce,bro tego typu zwano kicieniem. Niemcy, XV w. 7. Wspczesna paka na wyposaeniu policji niemieckiej. Skada si z dwu spryn wsuwanych w rkoje. (Obiekty nr 1, 2, 5, 6 ze zbiorw Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork).

P

W maczugach tego rodzaju stosuje si elastyczne poczenie gowicy z rkojeci, co podnosi skuteczno ciosu i utrudnia jego sparowanie. Najprostszym i chyba najstarszym przykadem takiej broni jest cep bojowy, bdcy odmian narzdzia rolniczego uywanego do mcenia zboa. O wiele skuteczniejsz broni wobec przeciwnika osonitego zbroj byy tzw. gwiazdy zaranne, z niemiecka nazywane morgenszternami. Bya to masywna kula, nabijana zwykle kolcami, mocowana acuchem do drzewa. Maczugi o ruchomej gowicy stosowane s do dzi w postaci nunczako, uywanego w dalekowschodnich sztukach walki oraz niektrych pakach policyjnych.

Chigiriki (po prawej), maczuga japoska. Jest lo odmiana broni zwanej kusarigama, uywanej raczej do parowania ciosw.

Zasada dziaania (po lewej) Przegub cepa bojowego (a), umoliwia znaczne przyspieszenie ruchu koca gowicy, wydatnie zwikszajc jej energi., a co za tym idzie - skuteczno ciosu. Podobnie dziaa cika kula przyczona acuchem do drzewca (b), gitko jednak acucha czyni znacznie trudniejszym sparowanie zadanego ciosu (c).

17

Maczugi metalowe

Maczugi wykonane cakowicie z elaza lub stali (buzdygany) pojawiy si wraz z rozpowszechnieniem si zbroi pytowej. Dziki swej masie, twardoci materiau i sile ciosu ogniskujcej si na ostrych krawdziach pir czy kolcach gowicy, zadany nimi cios by znacznie skuteczniejszy ni w przypadku np. miecza.

Wgrzy uzbrojeni w cikie metalowe buzdygany, XVI w. (po lewej).

Maczugi metalowe - buzdygany 1. Indyjski buzdygan z XVTlY w. Gowica w postaci kutej stalowej kuli, pustej w rodku, w ciankach kuli osadzono liczne kolce. 2. Indyjski buzdygan stalowy, Madras, XVIII w. Zwraca uwag rkoje utrzymana w typie rko jeci mieczy khanda (por. str. 38). 3. Chiski buzdygan. elazo, XVIII w. Z temblakiem na nad garstek, uchwyt owinity plecionk z ratanu (rodzaj trzciny). 4. Pozacany buzdygan niemiecki. elazo, pocztek XVI w. (Livrustkamm aren, Sztokholm) 5. Woski buzdygan o ozdobnie wywinitych pirach gowicy. Damast skuwany, zocony. Wykonany w Mediolanie ok. 1580 r. Wallace Collection, 6. Niemiecki buzdygan elazny z ok. 1530 r. Pochodzi z Prywatnej Zbrojowni Habsburgw. Kunshistorisches Museum, Wiede. 7. Woska maczuga typu gwiazdy zarannej (morgenstern). Wykonana w Mediolanie ok. 1560 r. elazo zdobione zoceniami na tle braunirowanym. Wallace Collection, Londyn.

Londyn.

8. Bro kombinowana, najprawdopodobniej niemiecka. Buzdygan z pistoletem koowo-krzosowym, ktrego lufa jestjednoczenie trzonkiem. 9. Buzdygan stalowy. Europa Zachodnia, XVI w. Widoczny nad rkojeci otwr suy do mocowania temblaka zapobiegajcego przypadkowej utracie broni. Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork.

18

By moe dlatego, i maczuga bya jedn z pierwszych broni stworzonych celowo przez czowieka i w sposb oczywisty kojarzya si z uyciem przemocy, ceremonialne maczugi zwane berami byy uywane jako insygnia wadzy. Przetrway one niemal do naszych czasw w postaci bere krlewskich, rektorskich czy burmistrzowskich.

Bera

Bro biaa rczna

Bera w Staroytnym Egipcie Faraon Grnego Egiptu Nar-mer uderzajcy berem jeca (po prawej). Rysunek pochodzi z plakiety kamiennej datowanej na ok. 2900 r. p.n.e. Kamienna gowica bera tzw. Krla Skorpiona (po prawej, na skraju) pochodzi rwnie z Egiptu, da towana jest na ok. 3200 r. p.n.e.

Maczugi insygniami wadzy (po prawej) a. Wony magistratu miasta Clochester, Wlk. Brytania, b. Tambur-major orkiestry wojskowej armii brytyjskiej z paradn lask, c. Bazen dworski dziercy imitacj bera krlewskiego, wykonan z pcherza na Kiju, d. Moneta ksicia Jana Zygmunta,Elektora Brandenburskiego w latach 1608-19. Ukazano go z berem w doni, symbolem wadzy ksicej.

Bera i maczugi ceremonialne (po prawej) 1. Bero miasta Stamford, hrabstwo Lincolnshire. Srebro pozacane. Wykonane ok. 1660 r. (Katusz Miasta Stamford, Wlk. Brytania 2. Bero wchodzce w skad klejnotw koronnych monarchw brytyjskich. (Skarbiec koronny, Tower, Londyn). 3. Bero kamienne. Pochodzi z okresu przed kolonizacj Ameryki Pd. (Museo dcIOro, Bogota). 4. Drewniane bero inkrustowane macic perow. Wyspy Salomona.

19

Nadziak jest broni przeznaczon do przebijania oson noszonych przez przeciwnika. W najprostszej formie, skada si z gowni (zwanej dziobem) osadzonej pod ktem prostym na stosunkowo krtkim trzonku. Jego odmiana, zwana motkiem rycerskim, bya powszechnie uywana w Europie, Persji i Indiach w okresach, kiedy noszono zbroje pytowe i kolczugi. Dzib motka rycerskiego poczony by z obuchem, przeznaczonym do rozbijania hemw. W Polsce XVI i XVII w. chtnie uywano ich jako broni przeznaczonej do osobistej obrony.Nadziaki (po lewej) 1. Drewniany nadziak z Nowej Kaledonii. 2. Nadziak rdzennych mieszkacw Australii aborygenw. Obsydianowa gownia bya umocowana na drewnianym trzonku za pomoc gumy. 3. Toki ~ nadziak Maorysw z Nowej Zelandii. Obsydianowe ostrze mocowane oplotem do rzebionego trzonka. 4. Nadziak z epoki brzu, znaleziony podczas prac archeologicznych w Skane, Szwecja. W literaturze archeologicznej okrelany niekiedy jako halabarda ze Skane. W tym okresie, powszechnie osadzano gownie noy na brzowych trzonkach. Wydaje si jednak, e niektre ze znalezionych okazw miay czysto ceremonialny charakter. 5. Zaghhal - nadziak indyjski. Wykonany ze stali, trzonek posrebrzany. 6. Stalowy nadziak z pogranicza a fgasko-pakistaskiego. Zdobiony mosidzem i srebrem. 7. Japoski nadziak kama ya. Jego odmiana z acuchem i kulist gowic przeznaczona gwnie do parowania ciosw przeciwnika, nazywana jest kusarigama.

Nadziaki i moty rycerskie

Nadziak indyjski. Kolekcjonerzy okrelaj go mianem kruczy dzib" (crowbill). Najpikniejsze przykady tej odmiany pochodz z terenu Indii i Persji (Iranu) gdzie byy powszechnie ato&owan broni, ze wzgldu na masowe uywanie kolczug.

20

Bro biaa rczna Walka nadziakiem (po prawej), ukazana na obrazie P.Ucella Bitwa pod San Romano" (w zbiorach National Gallery, Londyn). Nadziak, zwany w tym okresie rwnie motkiem rycer skim, pozwala przebi uzbrojenie ochronne, a gdy to si nie udao, wywoa gron kontuzj czy wrcz zamanie koci, nawet wwczas gdy pyta zbroi nie zostaa uszkodzona. Gownia poczona z obuchem, umieszczona na trzonku, bya chyba najskuteczniej sz broniumoliwiajc przebicie zbroi pytowej lub kolczugi. Nadziaki (po lewej) 1. Typowy nadziak - motek rycerski. elazna rkoje owinita plecionk z drutu miedzianego. 2. Trzonek drewniany okuty elazem. Bawaria, z at 1450-1500. 3. Nadziak stalowy z damastu skuwanego, zocony- Rkoje wyoona aksamitem. Indie lub Persja. 4. Nadziak z omioktnym dziobem i motkiem o kwadratowym przekroju na drewnianym trzonku. Prawdopodobnie Wochy, XVI w. 5. Nadziak z czwrgrannym dziobem i motkiem o wypukym obuchu, na dbowym trzonku. Prawdopodobnie francja ok. 1450 r. 6. Woski nadziak z ok. 1490 r., na drewnianym trzonku okutym dugimi wsami.

Niemiecki nadziak (po prawej) zdobiony zotym i srebrnym ornamentem przedstawiajcym sceny myliwskie. (Victoria and Albert Museum, Londyn). 21

Siekiery i toporySiekiera jest narzdziem powszechnie znanym z ycia codziennego, z ktrym kady z nas niewtpliwie si styka. Jednak, o jej wczesnych egzemplarzach, trudno jest z ca stanowczoci wyrokowa czy byy broni czy narzdziami. Niewtpliwie, wiele pierwotnych siekier suyo obu tym celom jednoczenie. W tym rozdziale nie bdziemy w stanie unikn przedstawienia siekier, ktre by moe byy wycznie narzdziami, ale za to przedstawiaj wany etap rozwoju. Kamienna siekierka susznie

uwaana jest za poprzedniczk zarwno pniejszych narzdzi jak i toporw bojowych. Oprcz niej, w niektrych czciach wiata mona znale drewniane czy kociane maczugi o podobnych do siekiery ksztatach. Ich gowice maj dostatecznie ostr krawd, by mogy by uywane w walce, ale nie nadaway si do cicia czegokolwiek. Rwnie i taka bro, zostaa tu przedstawiona. Natomiast siekierki, czy toporki miotane, omwiono na str. 80, w rozdziale o pociskach miotanych rcznie.

Sposoby mocowania (powyej) Najbardziej typowe metody mocowania gowicy (eleca) do trzonka.

a. Trzonek przywizany do gowicy kamiennej z wyobion bruzd . (Plemiona indiaskie Ameryki Pn). b. Kamienna lub brzowa gowica, osadzona w otworze wywierconym w trzonku. c. Drewniany trzonek osadzony w otworze wywierconym w kamiennej gowicy. d. Gowica miedziana lub brzowa, z wsami umoliwiajcymi jej trmocowanie

za pomoc rzemienia itp. do drewnianego trzonka (Staroytny Egipt), e. Miedziane lub brzowe wskie ostrze, osadzone w szczelinie wyobionej w trzonku, poczenie dodatkowo wzmocnione rzemieniami przechodzcymi przez otwory w ostrzu. . Zelece z zaostrzonym trzpieniem wbitym w drewniany trzonek (Afryka).

g. Zakrzywiony trzonek drewniany, jego koniec wchodzi w otwr w tylnej czci brzowej gowicy. Poczenie wzmacnia dodatkowo rzemie cigajcy gowic do trzonka (tereny Europy, epoka brzu). h. Drewniany trzonek osadzony w pionowym otworze odl lewanego eleca (epoka elaza, ten sposb stosowany jest do dzisiaj).

Gowice i eleca siekier (po prawej), od kamienia upanego po epok elaza. 1. Piciak w ksztacie siekierki. Datowany na rodkowy plejstocen, znaleziony w Oldoway, Tanzania. Takim narzdziem posugiwano si trzymajc je bezporednio w doni. 2. Gowica siekierki kamiennej (gadzony krzemie) z okresu neolitu, ok. 2500 p.n.e.. Znalezisko z terenu hrabstwa Yorkshire, Anglia. 3. Kamienny toporek z wczesnej epoki brzu. Znaleziony na terenie Londynu. 4. Gadzony kamienny toporek pochodzcy z krgu tzw. Kultury toporw bojowych", obejmujcy znaczn cz terytorium Europy ok. 2000 lat p.n.e.. 5. Brzowy toporek bojowy z wyrytym imieniem faraona Sanuserta II. Egipt. 6. Wyduony topr z czasw XII Dynastii, Egipt. 7. Koptyjskie ostrze miedzianego topora, Egipt. 8. Brzowa siekierka z terenu Danii. 22

9. Brzowa siekierka tulejowa do osadzania na zakrzywionym trzonku. Z pnej epoki brzu, hrabstwo Yorkshire, Anglia. 10. Siekiera brzowa z terenw Luristanu (Iran) syncego z wysoko rozwinitej technologii obrbki brzu. 11. Lany brzowy toporek ozdobiony sylwetk lwa umieszczon na tulei. Luristan, 2400-1200 p.n.e. 12. Brzowy toporek ze redniej epoki brzu. Odlewany i zdobiony ornamentem rytym. Pochodzi z terenw Wgier. 13. Ceremonialny topr brzowy z terenu Szwecji. Datowany na 800-700 rok p.n.e. 14. Toporek bojowy z terenu Syrii, ok. 1.300 p.n.e. Ostrze elazne osadzone w brzowej tulei, cyzelowanej w ksztacie wini i zoconej.

Bro biaa rczna Ceremonialny topr bojowy (po prawej), ze Staroytnego Egiptu (Muzeum Kairskie). Wykonany z brzu i zota, mocowany oplotem do drewnianego trzonka. Widoczna scena, przedstawia Faraona Ahmosa uderzajcego nieprzyjaciela, temat powszechnie wystpujcy na broni egipskiej (por. gowica maczugi ze str. 19).

Obrbka siekierki krzemiennej (powyej), metod upania. Krzemie by znakomicie nadajcym si materiaem na siekier. upany daje naturalne, dostatecznie twarde ostrze. U schyku epoki kamiennej gowice siekier i toporkw byy starannie gadzone, osigay przy tym niezwykle pikne formy.

Odlewanie topora (powyej), w epoce brzu. Pocztkowo stosowano prymitywne, otwarte formy odlewnicze, pozwalajce uzyskiwa tylko proste ksztaty. Nastpnie, gotowy odlew, by utwardzany w procesie kucia, wreszcie szlifowano ostrze. Z biegiem czasu, techniki odlewnicze udoskonalono, nauczono si wykonywa siekiery z otworem do osadzania trzonka.

Siekiery i toporyTopr wikiski (poniej), z elaza, pokryty ornamentem (osada); na szyjce i ostrzu stylizowany smok, platerowane srebrem. Datowany na X w. Znaleziono go w Jutlandii, Dania (Nationalmuseet, Kopenhaga). Topory bojowe (poniej) 1. Pmocnoamerykaski tomahawk, poczony z fajk. Wytwarzany masowo przez biaych, jako towar na wymian z Indianami.Pocz. XIX w. 2. Toporek strzelcw amerykaskich z czasw wojny o niepodlego Stanw Zjednoczonych, noszono go na pasie. 3. Topr bojowy, prawdo podobnie niemiecki. XV lub pocz. XVI wieku. Toporzysko zrekonstruowane. 4. Topr bojowy o d w u symetrycznych ostrzach. Europa pocz. XVI w. 5. Ceremonialny topr wolnego kmiecia norweskiego, datowany na 1610 r. 6. Ceremonialny toporek sztygara. Niemcy, koniec XVII w. 7. Toporek bojowy Shoka iemienia Basuto z rejonu jeziora anganika, Afryka. 8. Toporek indyjski w caoci wykonany z elaza. Prawdopodobnie pochodzi z koca XVIII w. 9. Toporek o dwu symetrycznych ostrzach, pochodzcy z terenu Tndii lub Persji.

C

24

10. Bhuj, indyjska odmiana toporka z noowatym ostrzem. 11. Topr bojowy z rejonu Chota Nagpur w Indiach. 12. Inna odmiana topora z rejonu Chota Nagpur. 13. Topr bojowy indyjskiego plemienia Naga, z w prowincji Assam. Nazwa wasna broni ciao, odnosi si do licznych jej odmian w typie zblionych do topora lub miecza, uywanych od Nepalu po Birm. 14. Tungi - topr bojowy plemienia Khonol z poudniowych Indii. 15. Topr plemienia lgorot z okolic Luzonu, Filipiny. 16. Bilong - topr bojowy z okolic Sarwaku na Borneo. Zelece jest mocowane na wskim trzpieniu wbitym w toporzysko, cao dodatkowo wzmacnia oplot.

Bro biaa rczna Topr bojowy typu persko-indyjskiego (po prawej), wykonany w caoci ze stali, na pksiycowatym ostrzu perska inskrypcja.

25

Sztylety, noe, puginayJednym z podstawowych sposobw zabicia czy zranienia czowieka byo zadanie pchnicia prostym zaostrzonym narzdziem. Najprostsz broni przystosowan do tego celu jest sztylet. Ma on krtk gowni. W walce posugiwano si nim jedn rk. Pocztkowo, by przystosowywany gwnie do pchnicia. Wkrtce nadano mu cechy bardziej uniwersalne, poprzez wykonanie na gowni ostrza, pozwalajcego na cicie lub krojenie, jak w wypadku zwykego noa. Sztylet jest podstawowym typem broni uywanym przez ludzi. Spotyka si go we wszystkich szerokociach geograficznych. Pierwsze jego okazy, pojawiy si z pocztkiem epoki kamiennej.

Cechy i podstawowe czci sztyletu (po lewej) Podstawowe cechy sztyletu to ostro i sztywno gowni. Sztylety skadaj si z rkojeci (a) i gowni (c) o zaostrzonym sztychu (d). Niektre z nich maj zredukowany jelec osaniajcy do (b). Poszczeglne ich okazy wykonywane byy z najrozmait szych materiaw, maj najrozmaitsze ksztaty i przekroje gowni, by zapewni im opty malne cechy. Rwnie wielka rnorodno panuje w wyko nawstwie rkojeci czy stylu ozdb. Ma to jednak, ju tylko drugorzdne znaczenie z punktu widzenia waciwoci uytkowych.

Ksztaty gowni (powyej) W celu jak najlepszego przystosowania do pchnicia, gownia bya zwykle stokowata i czsto ostrzona na krawdziach. Wielo ks/taUw jest nieograni czona. Pewne ksztaty gowni stay si charakterystyczne dla niektrych rejonw. Inne z kolei, s wynikiem zastosowania dostpnych materiaw. Schematyczne rysunki przedsta wiaj typowe ksztat}' gowni. 1. Szeroka, stokowata gownia rozwizanie stosowane dla zrwnowaenia mikkoci uytego materiau.

2. Gownia wska, stokowata, optymalny ksztat. 3. Asymetryczny kris" malajski, gownia nie zawsze bywa pomienista. 4. Gownia liciasta, powoduje rozlegle i cikie obraenia. 5. Zakrzywiona gownia arabskiej dambii. 6. Gownia o podwjnej krzywinie, popularna w Persji i Indiach. 7. Gownia amerykaskiego noa typu Bowie, z charakterystycznym sztychem ostrzonym obustronnie. Rkoje (po lewej). Waciwe poczenie rkojeci z gowni jest niezwykle wane. Najstarsze znane sztylety metalowe, miay rkoje mocowan nitami do gowni, aby zaoszczdzi w ten sposb drogiego brzu (a). Znacznie cwniejszym rozwizaniem jest rtki trzpie odkuty z tylnej czci gowni - wpuszczany w rkoje wykonan z innego materiau (b). Najmocniejsze po czenie zapewnia jednak trzpie ktrego dugo odpowiada dugoci rkojeci. Praktycznie nie jest ograniczona rnorodno materiaw i ksztatw stosowa nych do wykonywania rkojeci.

Profile przekroju poprzecznego gowni (powyej) Stosowanie rnych profili wyni ka z denia do optymalnego poczenia niewielkiej rednicy gowni z jej dostateczn sztyw noci. Najmniejsz sztywno ma gownia o rwnolegych, paskich ciankach (A). Clownie o wypukych ciankach (B) lub z podun bruzd zwan zbroczem (O - s znacznie sztywniejsze, podobnie jak gownia z oci (D) czy graniaste o trzech (E) lub czterech (F) paszczyznach. Czasem spotyka si gownie o okrgym przekroju, bez krawdzi tncych, nadajce si wycznie do kucia . Sposoby trzymania i kierunki pchnicia (po prawej) Zwykym sposobem (1), jest takie ujcie, by sztych gowni by skie rowany KU doowi, przeciwnie do kciuka - wynika to z faktu, e pchnicie zadane od gry ku doowi jest najskuteczniejsze. Wikszo znanych sztyletw daje si trzyma sztychem ku grze (2), a niektre, cz oba te sposoby dziki dwu gowniom (3). Jeszcze inne (np. indyjski katar) przeznaczone s do pchnicia w przd (4), cho znane s egzemplarze, ktrymi mona zadawa ciosy we wszystkich kierunkach (5). Uycie sztyletw (z lewej) Sztylet jest broni przeznaczon do samoobrony i do skrytobjczego ataku. Jego zalet jest atwo ukrycia i moliwo byskawicz nego uycia. Czsto, noszono go na co dzie, nie tylko jako bro, ale i atrakcyjn ozdob. W czasie walki sigano po niego w zwar ciu, gdy zbyt duga szabla czy miecz nie mogy by z braku miejsca uyte. Czsto te, sztylet peni rol obrzdow, zwaszcza przy skadaniu rytualnych ofiar.

E

Sztylety niemetaloweTen typ sztyletw jest ze zrozumiaych wzgldw o wiele gorsz broni, ni wykonane z metalu. Mineray, cho daway ostr krawd, atwo si kruszyy; inne, dostpne powszechnie materiay, jak drewno, ko czy rg byy zbyt mikkie i szybko si tpiy. Z tych wzgldw, starano si wykonywa sztylety z metalu. Wyjtkiem od tej reguy byway sztylety i noe ofiarnicze.Sztylety niemetalowe (poniej) 1. Sztylet krzemienny w najwczeniejszej formie, jeszcze bez wyranie wyodrb nionej rkojeci. Tego typu ostrze mogo by rwnie mocowane na drzewcu t.j. wykorzystane jako grot wczni. Skandynawia, ok. 1800 r. p.n.e. 2. Sztylet krzemienny z wyksztacon rkojeci. Forma przejciowa pomidzy dwoma innymi sztyletami krzemiennymi, ukazanymi na tej stronie. Znaleziony na terenie Danii. 3. Sztylet Indian pnocnoamerykaskich, wykonany z rogu wapiti (jelenia pn. amerykaskiego). Mg suy wycznie do kucia. Kalifornia, XIX w. 4. N ofiarniczy Aztekw z gowni z chalcedonu. Uywany do wyrywania serc z ofiar ludzkich. Ten egzemplarz Montezuma ofiarowa krlowi hiszpaskiemu za porednictwem Cortesa. Ok. 1500 r. (British Museum, Londyn) 5. Sztylet aborygenw australijskich. Gownia kwarcy-

Bro biaa rczna towa oprawiona w rkoje z drewna i gumy. Prawdziwy przykad broni jak z epoki kamiennej, wykonanej wspczenie. 6. Staroytny chiski sztylet z zielonego obsydianu. Prawdopodobnie by wykonany jako przedmiot kultowy lub jako ozdoba. 7. Kociany sztylet z rkojeci w ksztacie renifera, przystoso wany wycznie do kucia. Wykopaliska paleolityczne Dordogne, Francja. 8. Bich"wa - drawidyjski sztylet z Indii rodkowych, z charakte rystyczn aurowan rkojeci. Ten egzemplarz wykonano z rogu. 9. Sztylet Tndian Jivaro o dwu naprzeciwlegych gowniach. Wykonany z drewna, pozwala zadawa ciosy w obu kierunkach. 2 terytorium Ekwadoru, Ameryka Pd. 10. Drewniany sztylet Indian pnocnoamerykaskich. Pn-zach. wybrzee USA. 11. Kociany sztylet Eskimosw, rkoje owinita cignami zwierzcymi.

Krzemienny sztylet (po lewej). Pny egzemplarz datowany na 1600 r.p.n.e. Najprawdopodobniej wzorowany na wczesnych sztyletach brzowych, przy czym jego twrca osign prawdziw doskonao formy. (Statens Historiska Museum, Sztokholm).

27

Sztylety w rnych rejonach wiataPrzegldajc bro tego typu na wiecie dostrzegamy wielkie bogactwo form rkojeci i gowni. Ich ksztat zaley od spenianej przez elany sztylet funkcji - czy ma by on skuteczn broni, czy te suy jako ozdoba lub przedmiot rytualny oraz od poziomu technologii w danym spoeczestwie. Sztylety osigaj dugo od 15 do 50 cm. Te najdusze, mog by uywane podobnie jak krtkie miecze.Sztylety o prostych j owniach 1. N indiaski z P i. Ameryki. Stalowa gownia w ksztacie ogona bobra, nabyta w drodze wymiany z biaymi, XTX w. 2. Skean dhu. Tradycyjny szkocki sztylet noszony w grnej czci poczochy. Zwykle gowica rkojeci zdobiona bya kamieniami pszlachetnymi. 3. Pesh kobz, sztylet noszony >owszechnie w Persji i Pn. ndiach. Gownia o przekroju poprzecznym w ksztacie litery T ' , znakomicie nadawaa si'do przebijania oczek kolczugi. 4. Sudaski n noszony na lewym przedramieniu. Rkoje drewniana, nie wszystkie egzem plarze wykonywano z jelcem. 5. Chiski sztylet brzowy z okresu dynastii Czon, ok. 600-5U0 p.n.e. Wykonany z jednego kawaka metalu, rkoje* aurowana. 6. Kard, perski n ze stalow gowni ostrzon jednostronnie, zdobiony zotym ornamentem, XVII w. 7. Fusetto, uniwersalny sztylet artyleryjski. Podziaka na gowni umoliwiaa pomiar kalibru luf i pociskw, czyszczono nim otwory zapaowe i rozcinano worki z prochem. Gownia miaa zwykle przekrj trjkta rwnoramiennego. Wochy, XVII-XV1U w. 8. Telek, sztylet Tuaregw z pn. Afryki. Noszony jest na wewntrznej stronie lewego przedramienia, rkojeci ku doni, wyciga si go praw doni. 9. Kinda, dugi sztylet z Kaukazu. Przewanie o prostej gowni, cho zdarzaj si egzem plarze o lekkiej krzywinie. 10. Kwaiken, japoski sztylet dla kobiet. Widoczny tu egzemplarz ma gowni ostrzon obu stronnie, cho wystpuj rwnie egzemplarze z jednym ostrzem. Przeznaczony do ceremonialnego samobjstwa, poprzez podcicie ttnicy szyjnej. 11. Tcintu, japoski sztylet z maym tarczowatym jelcem i jednosieczn gowni. Podobnie wyglday sztylety hamidashi" i aikuchi", rniy si jednak mniejszym jelcem lub jego brakiem.

f

Gral kaukaski (po lewej), noszcy kindal na pasie.

28

Bro biaa rczna 12. Piha-kaetta, n pochodzcy Cejlonu (Sri Lanka). Ksztat gowni zbliony do amerykaskich noy Bowie, sztych ostrzony obustronnie. Gwnie tych noy bywaj niezwykle masywne, gdy uywano ich rwnie do cicia, czsto s bogato zdobione srebrem lub mosidzem. 13. Jedna z odmian indyjskiego sztyletu katar okrelana'czasem w literaturze jako katar noycowy". Gdy bro nie jest uywana, obie dodatkowe gownie s zoone, bro wyglda jak zwyky katar (porwnaj duilustracjpo prawej). Dopiero, gdy poprzeczne prty rkojeci zostan cinite doni, boczne gownie rozchylaj si, pozwalajc na wychwytywanie broni przeciwnika bd parowanie jego ciosw. 14. Katar o trzech gowniach, z koszow oson rkojeci. Rzadko wystpujca odmiana pozwalajca na zadawanie ciosw w trzech kierunkach. 15. Katar o rozwidlonej gowni, rzadsza odmiana zwykego typu tej broni. Cho podstawow korzyci byo psychologiczne oddziaywanie na przeciwnika to sztylet taki mg suy rwnie do wychwycenia jego gowni. 16. N do pchnicia, USA. Typ ten osign pewn popularno w poowie wieku XIX. Oparty o identyczn zasad, co indyjski katar, gowni trzymano pomidzy palcami doni zacinitej w pi.

Katar indyjski, sztylet sucy do prostego pchnicia w przd (po prawej). Trzymany doni zacinit na dwu poprzecznych prtach osadzonych midzy dugimi wsami rkojeci, pozwala maksymalnie zwikszy si pchnicia. Sztych gowni czsto by dodatkowo wzmacniany, by mg przebi oczka kolczugi.

Sztylety w rnych rejonach wiataSztylety o krzywych gowniach 1. Malajski kris" cechuje sic asymetryczn gowni u nasady. Pozostaa cz gowni nie zawsze bywa pomienista. Pikny egzemplarz pokazany po lewej, ma rkoje z koci soniowej i inkrustowan zotem gowni, wykonan z damastu kuwanego. 2. Kandar, odmiana sztyletu uywana w Persji i Indiach. Typ ten mia bardziej charakterystyczn rkoje, w ksztacie chwytu wczesnych pistoletw ni ksztat gowni. Moga ona by wygita zarwno w lewo jak i w prawo, a nawet przypomina indyjski sztylet khanjarli". 3. Khanjarli, indyjski sztylet o podwjnie zakrzywionej gowni zaostrzonej obustronnie. Rkoje z charakterystyczn gowic, wystpowanie kabka nie jest tu regu. 4. Sztylet w typie arabskiej damhii, pochodzi z terenu Indii. Gownia stalowa, rkoje z pozacanego metalu. 5. Dambia, arabski sztylet wystpujcy w licznych odmiach. Wszystkie charakteryzuj si zakrzywion gowni; ostrzon obustronnie, zwykle ma orodku wydatn o. okazany egzemplarz pochodzi z Muszkatu.

P

Sposoby noszenia sztyletu (po lewej) Sztylety mog by noszone w najrozmaitszych miejscach. Decydoway o tym sposb najlepszego ich ukrycia, wygoda w noszeniu i szybko vvvdobvcia broni.

buta.'Typowe pochwy sztyletw (po prawej) 1. Pochwa skrzana noa szturmowego piechoty morskiej USA, z paskiem zabezpieczajcym przed wypadniciem. 2. Pochwa ze zoconej i aurowanej miedzi nakadanej na drewno czsto wykorzystuje si rwnie inne metale. 3. Pochwa metalowa (blacha stalowa niklowana) od niemieckiego kordzika oficerskiego, 111 Rzesza. Noszona na rapciach przypinanych do pasa i d w u Koluszek. 4. Pochwa z drewna obciganego skr. Typ stosowany w wielu krajach. Pokazany egzemplarz pochodzi / Nepalu. 5. Pochwa skrzana z metalowymi okuciami. Przedstawiono pochw od szkockiego skean dhu. 6. Pochwa drewniana. Pokazano najprostsz form, od noa okopowego z czasw 1 wojny wiatowej. 7. Pochwa drewniana obita cienk blach, od arabskiej dambii. T,ekka i wytrzymaa.

a. w grnej czci ramienia (Sudan) b. wewntrzna strona przedramienia (Sahara) c. zewntrzna strona przed ramienia (komandosi orytyjscy) d. lewe biodro e. nad prawym poladkiem f. prawa tylna okolica krzyowa (poziomo) e. na brzuchu, centralnie (plemiona arabskie) h. prawe biodro i. na ydce - zwykle w cholewie

30

Sztylety europejskieRozwj tej broni w duej mierze zalea od aktualnych trendw mody. W mniejszym stopniu kierowano si praktycznoci rozwiza. Ju w epoce brzu, jako regua, pojawia si gownia z dugim trzpieniem do mocowania rkojeci. Od tego czasu wprowadzono jedynie nieznaczne modyhkaq*e, wynikajce ze specyficznego przeznaczenia danej broni. Mogy zalee" one od przy stosowania sztyletu np. do pojedynkw (tzw. lewak), lub do przebijania sabych punktw uzbrojenia ochronnego (oczka kolczugi lub stykw poszczeglnych blach zbroi pytowej). Oto przykady najwaniejszych typw.Sztylety staroytne i redniowieczne (po lewej i poniej) 1. Sztylet brzowy, Szwecja ok. 1350-1200 r.p.n.c. Osobna rkoje mocowana rutami do gowni, konstrukcja typowa dla tego okresu. (Statens llistoriska Museum, Sztokholm). 2. Sztylet brzowy o krtkiej, sze rokiej gowni, typowe znalezisko z cmentarzysk angielskich. Okres brzu, hrabstwo Yorksire ok. 2000-1600 r.p.n.e. 3. Sztylet elazny, typowa bro zwizana z kulturlialsztack. Ruropa rodkowa, ok. 500 r. p.n.e. elazo zaczto stosowa ok. 3000 lat p.n.e., a okoo 1500 lat p.n.e. czowiek opanowa ju technologi wytwarzania stali, co oznaczao wielki postp w technice uzbrojenia. 4. Tzw. pugio, rzymski sztylet wojskowy z ok. 100 r.n.e. Bya to skrcona wersja gladiusa - krtkiego miecza rzymskiego. 5. Scramasax, rodzaj broni biaej, germaskich plemion Frankw i Sasw po okresie wdrwek ludw. Nazwa ta obejmuje szereg odmian rnicych si dugoci

Bro biaa rczna Czci sztyletu (po lewej). Jako przykadu, uyto hiszpaskiego lewaka. Sztylety cywilizacji zachodniej skadaj si z: a. gowica rkojeci b. trzon rkojeci c. jelec krzyowy (tu w postaci wypukej, trjktnej tarczki) d. jelec krzyowy e. rikasso (tpa cz gowni) f. strudziny (lub zbrocz) (Wobec istnienia szeregu odmian, niektre z opisanych elementw nie zawsze wystpuj). gowni i rkojeci jedno- lub dwu rczn. Pokazano najkrtsz od mian, datowan na ok. 550 r. n.e. 6. Tzw. pugina tarczkowy, nazwa nadana wspczenie sztyletom z lat 1320-1550, od charakterystycznej dyskowatej gowicy rkojeci i tarczki - jelca. Bro cechowaa si wsk gowni, o rnych profilach przekroju poprzecznego. 7. Baselard, redniowieczny pugina o krzyowym jelcu i gowicy rkojeci. Przewanie mia stokowat gowni o d w u ostrzach. Z lat 1300-1500.

31

Sztylety europejskie

W redniowieczu, sztylet (pugina, n), by powszechnie noszony przez ludzi wszystkich stanw - jako bron, narzdzie pomocne przy pracy i jedzeniu, a take dla ozdoby. We Woszech i Hiszpanii uywano go jako uzupenienia rapiera podczas pojedynkw. Lewaki te suyy gwnie do parowania ciosw przeciwnikw, a ich oprawa harmonizowaa z opraw rapiera. W XVI w. wytworzy si zwyczaj noszenia nie tylko rapiera, ale rwnie sztyletu, jako czci ubioru.

Odmiana woskiego lewaka z ok. 1600 r. (poniej), nazywana czasem amaczem gowni". Bro ta pozwalaa me tylko parowa ciosy przeciwnika, ale te chwyta gowni jego rapiera czy - w sprzyjajcych okolicznociach - zama j. Std charakterystyczne zby na gowni. (Wallace Collection,

Londyn).

Bro biaa rczna

Sztylety, od schyku redniowiecza po lata wspczesne (powyej) 1. Sztylet ideowy, iwaiiy te krzy owym albo mieczowym. Wystpowa w wieki odmianach, wszystkie cechoway si jelcem o wikszej lub mniejszej krzywi/nie. Uywano ich w hitach 1250-1500, pniejsze odmiany, z mocno wygitym ku sztychowi jelcem, stosowano przez pewien czas jako lewaki. 2. Sztylet nerkowy, nazywany tak od ksztatu jelca. Niezwykle popu larny w latach 1300-1600. Pokaza no egzemplarz z koca XV w. 3. Sztylet uszaty - nazwa od charakterystycznej gowicy rko jeci w ksztacie ukonie rozchylonych okrgych tarczek. Zwykle bogato zdobiony. Z okresu 1400-1550. Wochy. 4. Plebejski lewak, na terenie Niemiec nazywany Hanswehr. Stanowi zwyke uzbrojenie euro pejskiego wieniaka, speniajce jednoczenie rol wielofunkcyjnego narzdzia. Gownia ostrzona zvvykle jednostronnie. Szwajcaria, XVI w. 5. Stiletto, woski sztylet w klasycznej formie, przeznaczony wycznie do pchnicia. Pow szechnie noszony we Woszech w XVII i XVIII wieku. Gownia, w przekroju poprzecznym,

przewanie romboidalna lub trjktna. Egzemplarz z pocz. XVII w. 6. Cinquedea, woski sztylet renesansowy. Nazwa oznacza piec palcw", gdy taka bya w przyblieniu szeroko gwni u nasady. Bro noszona na pasie, nad poladkiem, gwnie przez osoby cywil-ne. Egzemplarz datowany na ok. 1500 r. 7. Sztylet szwajcarski, zwany te holbeinowskim, poniewa Hans Holbein M. zaprojektowa szereg opraw i pochew do tego typu broni. Form t skopiowali Niemcy w latach trzydziestych, dla kordzikw niektrych organizacji nazistowskich (SA, SS). Pokazany egzemplarz wykonano w Szwajcarii ok. poowy XVI w. 8. Lewak hiszpaski. W Hiszpanii wyksztacia si najbardziej rozwinita forma tej broni z rozbu dowan oson rkojeci. Lewaka uywano podczas walki (czy pojedynku) na rapiery. Datowany na ok. 1650 r. Rikasso zakoczone dodatkowymi wsami do chwytania gowni przeciwnika. 9. Sztylet rdziemnomorski. Nazywano tak bro, niemal identyczn, jak n stoowy, charakteryzujc si brakiem jakiegokolwiek jelca. Wochy, koniec XVIII w.

10. Bagnet szpuntowy. W kocu XVII w. zaczto przystosowywa sztylety i kordelasy myliwskie do osadzania (rkojeci) w lufie muszkietu. Powstawa w ten spo sb rodzaj krtkiej piki. W zwizku z powyszym rkoje musiaa by stokowata. Niemcy, ok. 1700 r. 11. Szkocki sztylet (dirk). Jeszcze w XVIII w. zachowywa charakter broni, ale ju w kocu XIX w. sta si tylko ozdob stroju naro dowego. Pokazany egzemplarz pochodzi z tego okresu. 12. Kordzik oficera marynarki. Od drugiej poowy XVTTI w. w wielu marynarkach europejskich oficero wie, jako broni bocznej, uywali kordzikw, bdcych znakiem przynalenoci do korpusu oficerskiego oraz ozdob munduru. Wlk. Brytania, lata 1790-1810. 13. N typu Bowie. Egzemplarz datowany na ok. 1860 r. ma Ksztat gowni charakterystyczny dla noy okrelanych tym terminem - tj.gownia ma sztych z pazurem, ostrzony obustronnie. Wspczenie nazwa Bowie od noszona jest (nie zawsze waciwie) do wikszoci dziewitnastowiecz nych noy myliwskich lub bojo wych wyprodukowanych w USA. 14. Bagnet noowy (alho sieczny). W kocu XPX w. bagnety ponownie przybray form zblion do

sztyletu. Rwnie obecnie wykonuje si je w tej wanie formie. Powyej, austro-wgierski bagnet M.1888, w wersji podoficerskiej. 15. N okopowy, termin ten okrela szereg odmian, czsto improwizowanych na froncie, pod czas walk pozycyjnych I wojny wiatowej. Pokazany egzemplarz ma maksymalnie uproszczon konstrukcj rkojeci; jej kabk tworzy jednoczenie rodzaj kastetu. 16. Kordzik oficera Kriegsmarine z 1938 r. W TT Rzeszy praktycznie T kady rodzaj wojsk posiada wasn odmian kordzika, stanowic uzupenienie munduru paradnego i wyjciowego. 17. Sztylet komandosw brytyjskich, zaprojektowany przez Sykesa i Fairbairna (std inna jego nazwa w krajach anglosaskich). Noszony na lewym przedramieniu. Prosta i skuteczna gownia, o ksztacie zna nym ju w Staroytnym Egipcie. Wlk. Brytania, lata 1939-45. Obecnie masowo podrabiany w Europie Zachodniej. 18. N szturmowy piechoty morskiej USA. Typowa dla okresu po II wojnie wiatowej konstrukcja uniwersalnego noa, ktrego rkoje jest skrytk na rne przedmioty uatwiajce przeycie w trudnych warunkach.

33

MieczeIdea miecza jest niezwykle prosta: jest to duga gownia z odpowiednim uchwytem. W praktyce, bro oparta o t zasad, daje moliwo konstruowania licznych odmian, nie wspominajc o sposobach jej uycia. Daje si znacznie atwiej przystosowa do aktualnych potrzeb ni np. topr, ktry by - bez wtpienia - poprzedni czkiem miecza. Znakomicie nadaje si do pchnicia , parowania ciosw jak i cicia. Jego due wymiary uniemoliwiaj atwe ukrycie, std zawsze uznawany by za bro godn czowieka honoru (i to w wielu kulturach). W znacznie wikszym stopniu ni jakakolwiek inna bro, miecz uzyska szereg znacze symbolicznych. Do dzi, jest symbolem wojny, sprawiedliwoci, honoru, rangi wojskowej, uznania umiejtnoci militarnych. Bywa cennym dziedzictwem i klejnotem rodzinnym przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Czsto poszczeglne egzemplarze s dzieami sztuki.Przeledzimy tu szereg odmian mieczy 7, caego wiata, wczajc w to ich pierwowzory, jak i bro o czysto ceremonialnym charakterze. Specjaln uwag powicimy mieczom europejskim, indyjskim i japoskim.Walka na miecze (po lewej). Szkic autorstwa Hokusai oddaje istotn cech walki mieczem - jest to starcie dwu ludzi oddalonych od siebie na wycignicie rki. Stwarza to rwne szanse obu przeciwnikom, oczywicie przy porwnywalnych umiejtnociach i jakoci broni. Prawdopodobnie z tych wzgldw, miecz zyska na caym wiecie tak wysok rang. Jego wszechstronno, pozwalajca parowa ciosy, ci i zadawa pchnicia, przyczynia eh si Jo powstania rnych, czasem lo owstania rzny< dost do sformalizowanych szk walki czy teorii szermierczych. Podstawowe czci miecza (po lewej) a. rkoje b. gownia c. gowica d. trzon rkojeci e. jelec f. ostrze g. sztych. (Sownictwo odnoszce si do miecza japoskiego, jak i innych odmian podobnej broni europejskiej (rapier, szpada) - patrz str. 41 i 50)

Profile przekroju poprzecznego gowni (po lewej). Istnieje tu wielka rnorodno. Wybr ktrego z ksztatw czsto zalea od obowizujcej aktualnie mody. Zawsze jednak ciono do uzys kania gowni o jak najwikszej wytrzymaoci przy moliwie najmniejszym ciarze. Gownia, o wypukych ciankach (1) i jej odmiana dwu strudzinach, rozdzielonych oci biegnc w podunej osi gowni (2). Obie byty obosieczne. Jednosieczne gownie (3 i 4), maj wzmocniony grzbiet (3) i wklse zbrocz (4). Jak wida, istniao duo moliwoci rozwizania wspomnianego problemu.

Cicie przeciw pchniciu (powyej). Ilustracja zaczerpnita z siedemnastowiecznego hiszpaskiego podrcznika szermierki, ilustruje odwieczny problem zwizany z tego typu broni. Przedstawiono go jako opozycj Zachodu i Wschodu. Rzeczywicie, duga biaa bro pochodzca ze Wschodu ma zwykle zakrzywion gowni, znakomicie nadajc si do cicia; podczas gdy w Europie Zachodniej zwykle preferowano pchnicie sztychem, dlatego te gownie byy proste. 34

Ksztaty gowni (powyej). S hvy podstawowe typy gowni, z ktrych kada ma okrelone zalety. Prosta gownia (a), jest najlepsza do pchnicia. Gownia zakrzywiona sztychem ku tyowi z wydatnym brzucem (b) znakomicie nadaje si do cicia. Gownia zakrzywiona ku przodowi (c), przy ciciu jest podobnie skuteczna, zwaszcza gdy ma wydatny koniec (zwany pirem). Na przestrzeni wiekw mona zauway, e bro cywilna

ulegaa aktualnie obowizujcym modom, podczas gdy niektre armie siliy si nieustannie na wprowadzanie idealnej gowni tj. takiej, ktra nadawaaby si rwnie dobrze do cicia jak i do pchnicia.

Status miecza (powyej) Miecz by broni otoczon szczeglnym szacunkiem, czsto przypisywano mu specjalne znaczenie. Oto przykady:

a. w Japonii by przedmiotem kultu samurajw, b. w redniowiecznej Europie sta si symbolem chrzecijastwa, w szczeglnoci krzyowcw, walczcych z wrogami wiary, peni istotn rol w yciu stanu rycerskiego.

c. jeszcze dzi w wielu armiach miecz (paasz, szpada, szabla) uywany jest w ceremoniale wojskowym. Stanowi przy tym bro wyrniajc oficerw. d. miecz powszechnie kojarzony jest z symbolem wymiaru sprawiedliwoci (karzca rka sprawiedliwoci") Protoplaci miecza (po lewej) Bro podobna do miecza bya wytwarzana rwnie w tych kulturach, ktre z braku metalu nie byy w stanie wytworzy go w prawdziwej, penej formie. Znane s mieczopodobne" tasaki i topory. 1. Krzemienny n ze Staroytnego Egiptu. Ten okaz osign maksymaln dugo, jak byo mona uzyska przy zastosowaniu kamienia jako materiau.By zbyt kruchy w praktycznym uywaniu. 2. Drewniana maczuga z osadzonymi na krawdziach zbami rekina. Kiribati, Wyspy Gilberta. 3. Drewniany miecz z Nowej Gwinei, naladujcy tasaki biaych marynarzy przybywajcych na wysp. 4. Dao, zwykle zaliczany do toporw, bywa czasem dostateczmc dugi, by okreli go lnianem miecza. Assam, Indie. 5. Tasak z Malabaru (Indie), bdcy w gruncie rzeczy uproszczon form miecza.

Australijski aborygen (poniej), gotowy do zadania ciosu dug, drewnian broni, przypominajc miecz. Brzowy miecz ze Staroytnego Babilonu (powyej). Dopiero opanowanie technologii produkcji brzu pozwolio na wytworzenie skutecznych mieczy. Napis wykonany na gowili pismem klinowym gosi: Svn Eniil - Nirari krla Asyrii" (Mc-tropolitan Museum of Art, Nowy Jork).

35

Miecze i szable Afryki i Bliskiego WschoduPrzedstawiono tu miecze i szable z terenw Afryki, Bliskiego Wschodu, Turcji, Iranu i poudniowych rejonw byego ZSRR. Cho na tych terenach miecze czy szable stanowi powszechnie uywan bro, to jest niezmiernie t r u d n o okreli powstanie poszczeglnych egzemplarzy. Szczeglnie dotyczy to Czarnej Afryki. Wikszo obiektw znajdujcych si obecnie w zbiorach czy te na rynku kolekcjonerskim zostao przywiezionych przez dziewitnastowiecznych podrnikw, za pewna cz dotara na Zachd ju w pocztkach XX w.

Derwisz sudaski (po lewej), fanatyczny zwolennik doktryny Mahdiego, ktry w latach osiemdziesitych XIX w. pokona wojska brytyjskie w Sudanie. Powstaa wwczas legenda mwica, e proste miecze derwiszw wywodz si bezporednio z broni redniowiecznych krzyowcw.

Miecze afrykaskie. 1. Miecz z Gabonu, Zachodnia Afryka. Gownia stalowa obosieczna, rkoje oplatana drutem mosinym i miedzianym. 2. Takouba, miecz Tuaregw z Sahary. Porwnaj z tuareskim sztyletem telele (str.28). 3. Fyssa, miecz Kabylw zamieszkujcych tereny Maroka. Ze wzgldu najednosieczn gowni naleaoby uy okrelenia paasz'. Zdobiony ornamentem rytym, nabijanym mosidzem. 36

4. Kaskara, obosieczny miecz plemienia Baghirmi z Sahary. Podobny do mieczy sudaskich. 5. Krtki miecz Masajw ze Wschodniej Afryki. Obosieczna gownia o romboidalnym przekroju poprzecznym, rkoje bez jelca. 6. Shote - rodzaj etiopskiej broni biaej o obosiecznej, sierpowato wygitej gowni, co miao umoliwi' signicie za tarcze przeciwnika. 7. Miecz sudaski, o charakterys tycznej wydatnej gowni obosiecznej i krzyowym jelcu.

8. Arabska szabla z gowni najprawdopodobniej importowan z Europy, XVIII w. Rkoje z kabkiem wykonana ze srebra, pozacana. 9. Miecz arabski z Dongoli. Gownia stalowa, wydatnie zwajca si ku sztychowi, aurowana ornamentem geometrycznym i zwierzcym (krokodyl). Rkoje z hebanu i koci soniowej.

Miecze i szable bliskowschodnie 10. Kilid, szabla turecka. Pokazany egzemplarz ma pitnastowieczn gowni oprawion w XVIII w. Typowa dla tych szabel gownia z wydatnym pirem. Krzywizna gowni u nasady, nie jest zbyt dua. 11. Jatagan w typowej formie. Ta turecka bro miaa gowni jednosieczn, wygit sztychem ku przodowi. Trzon rkojeci kociany, z wydatn gowic, bez jelca.

elazny miecz (po prawej), rzadki okaz uzbrojenia Sarmatw, koczowniczego plemienia, ktre rozprzestrzenio si po Europie pomidzy 300 a 600 r. p.n.e. Zdjcia rentgenowskie i inne nowoczesne techniki badawcze pozwalaj stwierdzi, e tego rodzaju destrukty pierwotnie cecnowaa niezwykle wysoka jako materiau i wykonania.

F

12. jatagan z rkojeci z masywnego srebra, gownia sadzona koralami. Pochodzi z Turcji. 13. Saif, arabska szabla o charakterystycznej gowicy rkojeci. Wystpuje praktycznie na caym terytorium zamieszkanym przez plemiona arabskie. 14. Saszka, rodzaj szabli kaukaskiej, uywanej ocztkowo przez Czerkiesw. niej, szeroko rozpowszechniona jako typowa

bro niektrych rodzajw kawalerii rosyjskiej (Kozacy). Gownia perska datowana na 1819 rok. 15. Kinda, kaukaska bro wystpujca zwykle w dwu odmianach: pokazanej tu duszej o lekko zakrzywionej jednosiecznej gowni, jak i krtszej (patrz str.28). 16. Szumszir, klasyczna szabla perska o silnie zakrzywionej gowni. Rkoje z zakrzywion gowic. Tego typu szable byy uywane w Indiach.

17. Szumszir z pomienist gowni i zocon stalow rkojeci. Wyrb perski. 18. Kama lub auadaara, nazwy uywane w odniesieniu do najwikszych kindaw kaukaskich (por. str.15). Rkoje kociana, gownia trawiona i zdobiona zotym ornamentem.

Szable i miecze Pwyspu IndyjskiegoBro biaa przedstawiona na nastpnych stronach pochodzi z Tndii i ssiadujcych z ni regionw. Obszar ten obfituje w bogactwo odmian szabli i miecza. Produkowano tu niektre z najlepszych i najpikniej zdobionych gowni stalowych na wiecie. Czsto, trudno jest poda nazw, pochodzenie czy dat powstania niektrych okazw tej broni, samo za zagadnienie nadal czeka na dokadne opracowanie. Podane informacje odnosz si wycznie do przedstawionych przykadw.Wojownik indyjski z Radputu, uzbrojony w szabl talwar i okrg tarcz (po lewej). Wikszo plemion zamieszkujcych pnocn cz Pwyspu Indyjskiego uywaa odmian takiej wanie szabli, nazywanej te czasem tulwar.

Szable i miecze Pwyspu Indyjskiego (powyej) 1. Cnoora, n plemienia Kyberw, zamieszkujcego pogranicze afgasko - pakistaskie. Tamtejsze plemiona uywaj wanie takich dugich i cikich noy o jednosiecznej gowni. 2. Talwar (Tulwar). Indyjska szabla, o wydatnej krzywinie gowni i rkojeci z dyskowat gowic. Ten egzemplarz wykonany zosta przez muzumanw zamieszkujcych pnocn cz Indii. Datowany na XVII w.

3. Talwar o szerokiej gowni, sucy do egzekucji. Pnocne Indie, XVIII lub XIX wiek. 4. Talwar o rkojeci stalowej z kabkiem, typowy dla Pcndabu. Pochodzi z Indore, koniec XVIII w. 5. Kimdu, rodzaj indyjskiego miecza: rkoje pozacana starszego typu, gownia obosieczna. Nepal XVIII w. 6. Bardziej typowa odmiana kandy. Rkoje z jelcem tarczowym i szerokim kabkiem (tzw. koszowym). Trzpie

rkojeci przeduono, by umoliwi dwurczny chwyt. Zwraca uwag wydatny grzbiet wzmacniajcy gowni, Maratha, XVIII w. 7. Sosun paa. Rkoje z koszow indyjsk" oson. Gownia jednosieczna, zakrzywiona sztychem ku przodowi, grzbiet gowni wzmocniony przez pogrubienie. 8. Bron biaa z Poudniowych Indii, rkoje stalowa o drewnianej gowicy. Gownia zakrzywiona ku przodowi. Madras, XVI w.

9. Bro pochodzca ze wityni plemienia Nayar. Rkoje mosina, stalowa obosieczna gownia. Pochodzi z Tanjore w Indiach Poudniowych, XVIII w. 10. Miecz o pomienistej, obosiecznej gowni, rkoje stalowa. Madras, Indie Poudniowe, XVIII w. 11. Pata, indyjski miecz z charakterystyczn rkojeci w ksztacie stalowej rkawicy, cyzelowanej i zoconej. Pochodzi z Oudh (obecnie Uttar Pradesh), XVIII w.

38

onierz z brytyjskich oddziaw Churkw (po lewej), uzbrojony midzy innymi w Kukri, rodzaj dugiego, krzywego nepalskiego noa. Do XIX wieku Ghurkowie znacznie czciej uywali biaej broni nazywanej Kora. Kora w dzisiejszych czasach jest mao znana - w przeciwiestwie do kukri, stanowicych nadal przepisowe wyposaenie niektrych oddziaw armii brytyjskiej, indyjskiej i nepalskiej. Wbrew obiegowym opiniom, walka kukri nie polega na rzucaniu nim w przeciwnika.

Szczegy szabli (poniej), wykazujc charakterystyczne dla miasta Lahore w Penc Rkoje stalowa, cyze i zocona. Istniej subte rnice w proporcjach rkoj - pozwalajce szczeglnie dowiadczonym kolekcjonero rozpozna miejsca pochodzenia danego okazu. Ten egzemplarz, wykonano prawdopodobnie w pocz. XIX wieku. (Victoria and Albert Museum, Londyn).

12. Adya Katti w typowej formie. Krtka, cika jednosieczna gownia, wygita ku przodowi. Rkoje srebrna. Coorg, Indie Poudniowo-Zachodnie. 13. Zafar Takich bro ceremonialna uywana jako insygnium wadzy przez wadc udzielajcego audiencji. Ksztat gowicy dobrano w taki sposb, by wygodnie spoczywaa na niej do. 14. Firangi, sowo oznaczajce co obcego, odnoszone w Indiach do europejskich gowni oprawionych przez miejscowych

mistrzw. Gownia niemiecka z XVII w. Pochodzi z Maharatha. 15. Miecz dwurczny. Centralne Indie, XVII w. Rkoje z rurki elaznej. 16. Typowa forma kory. jednosieczna, zakrzywiona ku przodowi gownia bya ostrzona rwnie na szczycie. Nepal, XVIII w. 17. Kukri, o dugim wskim ostrzu, forma do popularna w XIX wieku. Nepal, ok. 1850 r. 18. Kukri, z cyzelowan i pozacan elazn rkojeci i staranie dobranej krzywinie

gowni. Nepal, prawdopodobnie XIX w. 19. Standardowy kukri armii indyjskiej, z okresu TI wojny wiatowej. Rok produkq'i 1943, od dostawcy z Pnocnych Indii. 20. Ram dao, rodzaj miecza ofiarniczego uywanego w Nepalu i Pnocnych Indiach do skadania ofiar zwierzcych. Czsto wystpuj egzemplarze o udziwnionych ksztatach.

Miecze i szable Dalekiego WschoduMczyzna z plemienia Naga (po lewej), uzbrojony w dao, pochwa przewieszona przez prawe ramie. W rejonach nadgranicznych, pomidzy indyjsk prowinq Assam a Birm, gdzie yje plemi Naga, dao jest nie tylko broni, ale take uniwersalnym narzdziem. owca gw z plemienia Dajakw, Borneo (po lewej). Uzbrojony w charakterystyczny miecz noszony na pasie.

Miecze Dalekiego Wschodu (powyej). 1. Dao, bro plemienia Kachiu, zamieszkujcego prowincj Assam. Pokazano jedn z najczstszych odmian. 2. Dao, zwany te nokang. Jest to rodzaj dwurcznego miecza - paasza o jednosiecznej gowni. Uywany przez plemi Khasi z Assamu. Rkoje elazna, okucia mosine. 3. Dha, miecz birmaski o jednosiecznej, lekko zakrzywionej gowni. Trzon

rkojeci cylindryczny, pokryty biaym metalem, gownia inkrustowana srebrem i zotem. 4. Kaslane, szabla cejloska, Sri Lanka. Trzon rkojeci drewniany z rzebion gowic, jelec i kabk stalowe. Zdobiona srebrn i mosin inkrustacj. 5. Chiski miecz elazny o jednosiecznej gowni. Trzon rkojeci powsta przez owinicie trzpienia plecionym sznurkiem. 6. Talibon, bro uywana przez Filipiczykw - chrzecijan. Trzon rkojeci drewniany, owinity plecionk trzcinow.

7. Barong, rodzaj broni uywanej przez plemi Moro, yjce na Filipinach i Borneo. 8. Mandau albo parang ihlang (nazwa malajska). Rodzaj miecza uywanego prze/ Dajakw, plemi owcw gw z Borneo. 9. Parang pandit/brof\ plemienia Dajakw zamieszkujcych wybrzea pd.-wsch. Azji. Gownia jednosieczna, wygita ku przodowi. 10. Campilan, rodzaj jednosiecznej broni plemienia Moro i Morskich Dajakw. Rkoje drewniana, rzebiona.

11. Klewang, bro z archipelagu Celebes. Gownia jednosieczna, charakterystyczna rzebiona rkoje.

40

Miecze japoskieMiecze japoskie s szeroko znane ze wzgldu na pikn form i jako. Przedstawiamy tu gwne typy, podajc terminologi i ilustrujc przykadami mieczy najczciej spotykanych na rynku kolekq*onerskim.

Bro biaa rczna

Daisho (powyej). Sowo to oznaczajce duy i may" okrelao par mieczy noszonych przez samurajw. Istniay dwa rodzaje takich zestawie: a, b. fachi i krtszy od niego, ano, noszono do stroju dworskiego, wczeniej rwnie jako bron bojow do zbroi. Noszono je na rapciach na pasie, c, d. Katana i krtszy, wakizashi, noszone byy na co dzie, wsunite za pas, a nie na rapciach, ponadto noszono je zwrcone brzucem gowni ku grze.

Terminologia (po prawej). Przedstawiono nazwy poszczeglnych czci gowni (A), oprawy miecza katana (B, C) i tachi (D). W rodowisku kolekcjonerw zwykle uywa si terminologii japoskiej podanej obok. Zasadnicza rnica midzy mieczami katana i tachi polega na innym sposobie oprawy i noszenia, gdy gownie s prawie identycznie, z wyjtkiem miejsca, w ktrym bito sygnatur patnerza. (Wg tradycji japoskiej powinna si ona zawsze znale od zewntrznej strony jeli miecz jest noszony). Czci gowni (po lewej) a. grzbiet, b. paz, c. rdze, d. ostrze Przekroje poprzeczne gowni (po lewej) Gownie skuwano z prtw elaznych i stalowych tak, by uzyska maksymalnie twarde ostrze przy jednoczesnym sprystym rdzeniu i grzbiecie. Przedstawiono tu 4 typy przekroju poprzecznego gowni i ich japoskie nazwy: 1. Mam kitae, jednolicie twarda 2. Wariha tetsu kitae, utwardzone jedynie ostrze 3. Kobuse san mai kitae, z mikkim rdzeniem i grzbietem 4. Shihozume kitae, mikki rdze z czciowo utwardzonymi pazami i grzbietem.

Wzory szwu ostrza (po lewej). Wzr granicy, pomidzy twardym metalem ostrza, a pozosta czci gowni, pozwala na rozpoznanie warsztatu, a w niektrych przypadkach i mistrza, ktry wykuwa gowni. Przykady pokazane obok zostay zaczerpnite z japoskiego traktatu Honcho Tani/a Buco.

Ken (poniej). Ta odmiana miecza, pochodzca z Chin, bya uywana w Japonii ok. VIII w., przed tym, jak wyksztaciy si miecze daisho. Jest to bro wotywna, wykonana w XVIII w. (Rijksmuseum Voor Yolkenkunde, Lejda).

41

Miecze japoskie

Sztuka walki mieczem (powyej) Miecze japoskie miay niezwykle dugie rkojeci, pozwalajce samurajowi na uchwycenie jej obu domi (a). Zalet bya moliwo wyprowadzenia niezwykle silnego ciosu. Czasem jednak samuraj walczy trzymajc oba miecze tworzce par daisho kady w jednej rce (b). W XIV wieku, niektrzy wojownicy uywali jeszcze dodatkowego, nadzwyczaj dugiego miecza nodachi (c). Krtkie miecze japoskie (po lewej) 1. Gownia miecza tanto, zdobiona rytem horimono, przedstawiajcym dwugowego smoka owinitego dookoa miecza ken. Wykonana przez mistrza Nobukuni w 1713 r. 2. Gownia wakizashi, zwraca uwag wyrana pozioma linia yokoe, oznaczajca pocztek sztychu. Na trzpieniu, znak mistrza Inouye Shinkai z dat 1673 r. Miecze ( po prawej ). 3. Tachi, w oprawie o charakterze dworskim, zwracaj uwag ryfki z kkami do mocowania rapci. 4. Gownia tachi, sygnowana przez Cikakaga z Osafune w prowincji Bizen, datowana na 1317 r. Zwraca uwag wietlista stal yakiba (hartowanego ostrza). 5. Katana w pochwie saya, pokrytej czarn i zot lak, zdobionej ornamentem rolinnym, Chocia dobre i pikne gownie przekazywano z pokolenia na pokolenie jako najcenniejsz cz spadku, to czsto kolejny waciciel oprawia je zgodnie z upodobaniami i aktualnie panujc mod. 6. Gownia miecza katana, sygnowana przez Nasamune, powszechnie uznawanego za najwikszego japoskiego patnerza. (Egzemplarze 1, 2, 3, 5 pochodz ze zbiorw Victoria and Albert Museum w Londynie; 4 z Craig Collection; 6 z Festing Collection).

42

Jelec pytowy (po lewej), suba, moe oy sam w sobie przedmiotem obszernych bada - wyksztacio si ich szereg odmian i stylw zdobienia. Zwykle paski, z otworem w rodku o ksztacie odpowiadaj cym ksztatowi trzpienia. Po jego bokach, jeden lub dwa otwory suce do noszenia specjalnego noyka i szpilki. Pokazany egzemplarz wykonano z brzu, ozdobiony jest wypukym reliefem srebrnym. (Ashmodean Museum, Oksford). Elementy oprawy (po prawej) Noyk kozufca (a) i szpilka kogai (b), byy noszone po obu stronach pochwy. Ich rkojeci wystaway poprzez otwory o odpowiednich ksztatach, wykonane w tsubie. Rkoje miecza, zwan tsuka (c), wykonywano z drewna oplecionego skr paszczki (same), przypominajcej naszego jaszczura. Cao kunsztownie oplatano jedwabiem w ten sposb, by przez pozostawione geometryczne otwory wida byo zdobion ornamentem pytk menuki jak i skr same. Odmiany jelca tsuba (po lewej). S poszukiwanym obiektem, zbieranym ze wzgldu na pikno formy. Ich ksztaty i aurowanie rni si midzy sob, co wida obok. Wykonywano je waciwie wszystkimi znanymi w Japonii technikami z inslrustacj wcznie, jak i cyzelowaniem nakadanego reliefu.

Stojak do mieczy (po prawej), zwany katana-kake. W domu, daisho, przechowywano na specjalnej podstawie, jak pokazana hi z mieczami katana i wakizashi (Victofia and Albert Museum, Londyn). Dla mieczy tachi, czasami wykonywano stojak o innej konstrukcji, na ktrym bro spoczywaa prawie pionowo.

43

Miecze europejskie epoki brzu i wczesnej epoki elazaHistoria miecza w Europie, podobnie jak w przypadku sztyletu, bya bardziej zwizana ze zmianami wprowadzanymi wskutek aktualnie panujcej mody, ni rzeczywistymi ulepszeniami. Oczywicie, stal zastpia o wiele gorsze materiay, jakimi byy brz i elazo. W pewnych okresach miecze wykonywano zgodnie z aktualnymi teoriami szermierczymi. W istocie jednak, nigdy nie pojawia si na tyle istotna innowacja w konstrukcji miecza, by dotychczas uywane formy wycofa z produkcji, jako ju przestarzae. Przedstawimy tu miecze europejskie trzymajc si porzdku chronologicznego: od epoki brzu i elaza, a po redniowiecze. Poczynajc od Renesansu, zwrcimy szczegln uwag na miecze dwurczne, rapiery i szpady. Omwione bd rwnie szable i paasze wojskowe a do XIX wieku. Cao zakocz przykady broni biaej o ceremonialnym charakterze z czasw wspczesnych.

Miecz nordycki (po lewej), z lat 1350-1200 p.n.e. Wykuty z jednego kawaka brzu, cho naladujcy wczeniejsze rozwizania., w ktrych osobna rkoje bya nitowana do gowni. Dekorowany typowym rytym ornamentem geometrycznym (Slatens Historiska Muscum, Sztokholm).

Miecze z epoki brzu i wczesnej epoki elaza (powyej) 1. Krtki miecz brzowy z t u r o p y rodkowej, rkoje" nitowana do gowni (pocztek epoki brzu). 2. Zakrzywiony, jednosieczny tasak z terenu Szwecji, ok. 1600-1350 r. p.n.e. Wykonany 7, jednego kawaka brzu. 3. Brzowy miecz grecki z okresu homeryckiego, ok. 1300 r. p.n.e. Znaleziony w Mykenach. 4. Dugi miecz brzowy, wykonany z jednego kawaka

metalu, ok. 1200-1000 r. p.n.e. Znaleziony na jednej 7 wysp batyckich'. 5. Miecz brzowy, z Europy Centralnej, koniec epoki brzu, ok. 850-650 r.p.n.e. Tzw. typ mieczy antenowych". 6. elazny miecz tzw. halsztacki. Nazwa ol znalezisk w Hallstatt, ok. 650-500 r.p.n.e. Rkoje z koci soniowej i bursztynu. 7. Miecz elazny, podobny do uywanego przez greckich hoplitw (cikozbrojnej piechot}'). Ok. VI w. p.n.e.

44

Bro biaa rcznaWojownik grecki (po lewej), z okresu klasycznego, walczcy krtkim mieczem. Fragment malowida na wazie ceramicznej.

Rzymski legionista (po prawej), uzbrojony w krtki miecz, zawie szony nad prawym biodrem. (Z kolekcji uzbrojenia rzymskiego wystawionej w oddziale National Museum ot Wales w Caerleon).

8. Jcdnosieczny tasak elazny z Hiszpanii, ok. V-VI w. p.n.e. Tego typu broni uywano' rwnie w antycznej Grecji. 9. Gownia miecza elaznego, tzw. kultury B" z La Tcne, Szwajcaria. Ok. VT w. p.n.e. 10. Miecz elazny z rkojeci drewnian, pochodzi z Aquila we Woszccn. Ok. 11 w. p.n.e. 11. Galijski miecz elazny z antropomorficzn rkojeci wykonan z brzu. Znaleziony w Aube, Francja. Ok. II w. p.n.e.

12. Miecz elazny z rkojeci brzow, emaliowany. Pochodzi z Cumbrii, Anglia. Ok. I w. p.n.e. 13. Rzymski gladius, krtki miecz elazny, uywany jako bro legionistw. Datowany na pocztek pierwszego stulecia naszej ery. 14. Pniejszy typ gladiusa charakteryzujcy si rwnolegymi ostrzami i krtszym sztychem. Ze znalezisk w Pompejach, II poowa pierwszego stulecia n.e.

Rzymski gladius (po prawej), ze stalow gowni, schowan w pochwie. Wrczany jako nagroda za wybitno zasugi bojowe. Przedstawiony egzemplarz ma pochw z brzu, zdobionego mosidzem. Rkoje nie zachowaa si, sdzc po charakterze ozdb, nadany za kampani z 71 r. n.e. Znaleziony w Mainz w Niemczech (British Museum, Londyn).

43

Miecze redniowiecznej EuropyW okresie wczesnego redniowiecza, miecz sta si jedn z najwaniejszych broni, zwaszcza na pnocy kontynentu. Wiele mieczy skandynawskich czy germaskich miao niezwykle bogato zdobione rkojeci, a badania rentgenowskie, ktrym poddano zachowane destrukty gowni, wykazay, e miay one warstwow konstrukcj, a do produkcji uywano dobrych gatunkowo stali. Pod koniec redniowiecza, mimo wysokiej rangi miecza, wykonywano je w najprostszych formach, czsto z elaza. Bogato zdobione byy jedynie gowice rkojeci.

Miecz o gowni przystosowanej do cicia. Miecze wczesnoredniowieczne (po prawej), miay szerok gowni przystosowan wycznie do cicia, tak jak to wida na fragmencie Opony z Bayeux. Poczynajc oa XII w., coraz powszechniejsze stay si gownie zwane ku sztychowi, co pozwalao uywa je do pchnicia. Wizao si to z coraz powszechniejszym stosowaniem zbroi, pocztkowo kolczugi, a nastpnie zbroi pytowej. Wskie ostrze byo bowiem najlepiej przystosowane do penetraqi sabych punktw wspomnianych typw zbroi.

Miecz wikiski (po lewej), z X w., z widocznymi resztkami pierwotnej wietnoci tego rodzaju broni. Rkoje platerowano srebrem i nabijano ornamentem plecionkowo-zwierzcym, stosujc mied albo technik niello. Obosieczna gownia miaa szerokie, paskie zbrocz. Pokazany miecz zosta znaleziony w jeziorze, koo miejscowoci Uppland, w Szwecji (Statens Historiska Museum, Sztokholm).

Miecze redniowieczne (powyej) 1. Szeroki, jednosieczny tasak z lat 100-300 n.e., znaleziony w bagnach na terenie Danii. 2. Miecz elazny z brzow rkojeci i okuciami pochwy. Z lat 400-450 n.e. Dania. 3. Saks, jednosieczna bro wikingw. elazo, ok. 800 r. n.e. Znaleziony w Norwegii. 4. elazny miecz skandynawski, IX lub X w. n.e.

f

5. Niemiecki miecz z lat 1150-1200, ze spaszczon owic rkojeci (tzw. orzech razylijski). 6. Angielski tasak z lat 1260-70, zachowany z Katedrze w Durham. Bya to bro o krtkiej jednosiecznej cikiej gowni, wydatnym brzucu. Grzbiet gowni przy sztychu mg by prosty, zakrzywiony lub city.

46

Ksztaty gowic (po lewej). Miecze wywaano montujc na rkojeci cik gowic. Pokazano niektre powszechnie wystpujce typy oraz ich wspczesne nazwy. (W nawiasach oznaczenia literowe klasyfikacji Oakeshotta) 1. grzybkowa ( B I ) 2. pokrywkowa 3. orzechowa, orzech brazylijski" (B) 4. dyskowa (G) 5. kolista (J) 6. trjktna (T 1) 7. rybi ogon" (V) 8. w ksztacie ciarka ( T l )

Bron biaa rczna

Pyta nagrobna angielskiego rycerza, zmarego w 1442 roku. Uzbrojony w miecz o gowni przystosowanej do pchnicia. Miecz noszono bardzo nisko, na lewym biodrze - typowy sposb dla tej epoki. redniowieczny miecz majcy ksztat krzya, przez dugi czas uznawany by za symbol rycerza - chrzecijanina (Z brzowej pyty nagrobnej Sir Simona de Pelbrigg w kociele Felbrigg w Norfolk).

7. Miecz z ok. 1380 r. z trjktn gowic rkojeci. Pochodzenie nieznane. 8. Miecz ptorarczny z ok. 1380 r. Bro tego typu miaa dostatecznie dug rkoje, by w razie potrzeby, mc uchwyci j obu domi. Czasem, miecze te nazywano bastardowymi". 9. Francuski miecz z koca XIV w., z silnie zwajc si ku sztychowi gowni, przystosowan tym samym do pchnicia.

10. Woski miecz z koca XIV w. Rkoje z maym kabczkiem osaniajcym palce. Pozwalao to na wzmocnienie uchwycenia broni. 11. Hiszpaski miecz z koca XV w. Rkoje z krzyem i dwoma kabczkami osaniajcymi przeoone przez niego palce.

Miecz ptorarczny (po prawej), z ok. 1440 r., znaleziony w Tamizie pod Londynem (Museum of London). Porwnaj jego wymiary z jednorcznym mieczem zachowanym w Opactwie Westminsterskim w Londynie. Mia on jakoby nalee do Henryka V, krla Anglii. Wykonano go w latach 1410-20.

Miecze renesansowe i pniejszeWieki XVI i XVII przyniosy szereg zmian. Pocztkowo popularno zyskay miecze dwurczne, zarwno jako bro bojowa jak i ceremonialna. W tym samym okresie miecz jednorczny zacz szybko si zmienia. Rozbudowywano rkoje zapewniajc dobr oson doni. Wprowadzane zmiany byy gwnie wynikiem postpujcego zaniku uzbrojenia ochronnego. W efekcie, pojawi si rapier.

g

Miecze dwu- i ptorarczne (powyej) i. Poudniowoniemiecki miecz ptoraroczny z pocz. XVI w., ze. spiraln gowic i zagitymi ku doowi krzyami. 2. Niemiecki miecz dwurczny z pocz. XVI w., z gowni o spaszczonym romboidalnym przekroju. 3. Niemiecki dwurczny koncerz (bro ta suya do przebijania ancerza), z I po. XVI w. iownia o kwadratowym prze kroju, bez ostrzonych krawdzi.

4. Szkocki miecz dwurczny z po. XVI w. Nazywany take Claymore. (claidheamh mo'r). 5. Niemiecki miecz ptorarczny z lat 1540-80. Gownia, wzdu jednej z krawdzi, ostrzona tylko na 1/3 dugoci, drugie ostrze - na caej dugoci.

6. Niemiecki miecz dwurczny o charakterze ceremonialnym. Koniec XVT w. Zastawa (tj. tpa cz gowni) owinita skr, co pozwalao na wygodne uchwycenie jej drug doni. Pksiycowaty wystp w tego typu mieczach, miat osania do trzymajc zastaw. Gownia pomienista. (Castle Museum, York).

48

Bron biaa rczna Njsynniejsze punce (po prawej), ktrymi oznakowywano gownie. Znaki te z biegiem czasu powszechnie byy kopiowane, zwaszcza przez rzemielnikw z Solingen w Niemczech. Yiuk passawski" znak bwany pocztkowo w Passau, 2.Imi i nazwisko Andrei Ferari (yjcego w latach 1530 -ok. 1583) sawnego miecznika woskiego. Pokazana tu punca jest pniejsz podrbk. 3. .Znak hiszpaskiej rodziny Sahagun z Toledo, z ok. 1570 r.

Bro biaa z XVI i XVII w. (powyej) 1. Cinauedea, rodzaj woskiej broni biaej z ok. 1500 r. Wystpowaa rwnie w znacznie krtszej odmianie, bdcej sztyletem. 2. Kalzoalger, rodzaj miecza uywanego przez niemieckich landskncchtw. Wyksztacony w pocz. XVI w v mia jelec wygity w ksztacie litery S", tworzcy co w rodzaju tarczki. 3. Rapier krla Szweqi, Gustawa Wazy. Wykonany w Niemczech ok. 1556 r. (Livrustkammarcn, Sztokholm).

4. Schiavona, rodzaj broni uywany zwaszcza przez zacinych onierzy sowiaskich w subie Republiki Weneckiej. Charakterystyczny jelec koszowy, gownia obosieczna. Ok. 1610 r. 5. Szabla szwajcarska z po. XVII w., z zamknit rkojeci o 3 kabkach. 6. Angielski miecz z koszowym jelcem, z ok. 1640 r. Typ ten nazywano w Anglii morluaty, ktra to nazwa nawizywaa do ornamentu z cyzelowavch gwek ozdabiajcych kosz. Uwaa si, e miay one

upamitni krla Anglii Karola I, straconego w 1649 r. (Castle Museum, York). 7. Szpada angielska z ok. 1640 r. 7, rkojeci, z tarczk pionow; rodzaj miecza miosierdzia". Nazwa szpady odnosi si do inskrypq'i, wygrawerowanej na rkojeci elaznej, wspominajcej krla Karola I, straconego w 1649 r. (Castle Museum, York).

Rapiery i szpadyRapier, bro biaa o dugiej, wskiej gowni przezna czonej do pchnicia pojawia si w Europie ok. 1530 r., stajc si powoli istotnym elementem codziennego ubioru. Powstao wiele stylw i szk walki t broni. Rnorodno oprawy, wyraajcej si gwnie kszta tem rkojeci, bya niezwykle bogata. Po 1630 roku, pojawiy si pierwsze egzemplarze szpady, znacznie lejszej broni, ktra stopniowo wypara rapier. Szpad noszono powszechnie po 1780 r. Dopiero potem znikna z ycia codziennego, pozosta jc jedynie elementem ubioru ceremonialnego.Czci rkojeci (powyej) a, kabk b, i. obk boczny c, i. ola podkowa (pas d'&ne) d, e. krzy g. kabk boczny h. ricasso

Szermierka rapierem i lewakiem (powyej). Powszechnie stosowanym sposobem walki w XVI i pocz. XVII w., byo uy cie tzw. lewaka do parowania ciosw przeciwnika. Trzymano go w lewej doni, std nazwa. Lewak (str. 32) by czsto opra wiany identycznie, jak rapier, z ktrym tworzy par. (Rysunek z podrcznika szer mierki wydanego, w 1628 r.)

Kkojeci rapierw (powyej) 1. Hiszpaska, z ok. 1530 r v zdo biona zotem. Rapier ten mia nalee do konkwistadora Francesco Pizzaro. (Real Armeria, Madryt). 2. Woska, ok. 1570 r. Cyzelowana i zocona bez kabka. 3. Francuska, ok. 1580 r., koszo wa, nabijana srebrem. 4. Prawdopodobnie niemiecka, ok. 1620 r. Typ ten nazywano l'appenheimer. Pokazana bro

bya uywana przez szwedzkiego krla Gustawa II Adolfa podczas tragicznej dla niego bitwy pod Lutzen w 1632 r. ( Livrustkammaren, Sztokholm). 5. Prawdopodobnie hiszpaska, ok. 1620 r. Stalowa z niezwyk iloci bocznych obkw, tarczka aurowana. 6. Angielska, z lat 1640-50. elazna, w typie rkojeci dzwonowej. Dzwon zdobiony aurowaniem.

Hiszpaski rapier z rkojeci dzwonow (po prawej). Wykonano go ok. 1650 r. Cyzelowanie i nabijanie innym metalem byy dwiema podsta wowymi technikami stosowany mi do zdobienia tego typu broni. Gownia obosieczna na zastawie, z krtkim zbroczem. Sztych o przekroju romboidalnym. (Museo Lazaro Galdiano, Madryt).

50

Szpada staa si obowizkowym Uzupenieniem stroju zachodnioI europejskiego szlachcica (podobnie jak w Polsce szabla) w latach 1630-1780. Uywano jej nie tylko jako ozdoby czy symbolu stanowego, ale take jako broni do wicze i pojedynkw. Pniej stosowano j nadal na ograniczon skal: wycznie jako uzupenienie ceremonialnego stroju dworskiego itp. - trwao to a do XX wieku.

Rkoje klasycznej szpady (powyej), z tarczkami osaniajcymi przeoone przez krzye palce doni, wywodzia si w prostej linii z. rkojeci rapierowych. Tarczki miay chroni rk szermierza. Daway jednoczenie pole do popisu rzemielnikowi, ktry zazwyczaj w kunsztowny sposb zdobi je rnymi technikami. Stosowano do ich wykonania masywne srebro, zocony brz, a w pniejszym okresie take polerowan stal.

Profile poprzecznego przekroju gowni (powyej). Wczesne szpady, jak i tzw. szpady do poduszki", miay zwykle pask, obosieczn gowni, ze zbroczeni (a). Jednake wikszo pniejszych gowni miaa w przekroju poprzecznym trjkt bez podstawy (b). Pozwalao to uzyskiwa bardzo lekkie gownie o wystarczajcej do pchnicia sztywnoci.

Szpady (powyej) 1. Szpada, czasem nazywana do poduszki". Rkoje wykonana w Danii, gownia z Solingen w Niemczech. 2. Woska szpada wykonana w Brescii, ok. 1680 r. Rkoje bez kabka. 3. Angielska szpada z rkojeci z masywnego srebra, ok. 1570 r. Typ gowni silnie zwajcej si ku sztychowi, zwany Coliche marud. 4. Szpada, wrczona jednemu z brytyjskich oficerw, jako

nagroda za mstwo wykazane podczas oblenia Seringpatam w 1789 r. Rkoje zocona i emaliowana. 5. Angielska szpada dworska z ok. 1900 r. Dla tego typu ceremonialnej broni charakterystyczne byy stalowe aurowane rkojeci. 6. Szpada masoska z USA, pocztek XX w. Rkoje zocona, zdobiona ornamentem symbolicznym (znaki masoskie).

Pikny egzemplarz szpady (po prawej), w typowej formie. Rkoje wykonano we Francji w latach 1660-80. Na matowozotym tle cyzelowany relief, przedstawiajcy Neptuna, syreny i potwory morskie. Gownia pniejsza, zdobiona ornamentem geometrycznym i liciastym, szmelcowana (Wallace Collection, Londyn).

Era broni przepisowej zacza si w Zachodniej Europie w XVTIT w. Ujednolicenie szabel czy paaszy wojskowych podyktowane byo wieloma wzgldami: poczwszy od koniecznoci dopasowania wygldu broni do noszonego munduru, a skoczywszy na deniu do zapewnienia odpowiedniej jakoci i uatwieniu dostaw. Cho w wikszoci rodzajw wojsk, szabla czy paasz byy broni drugorzdn, to w kawalerii nadal uznawano je za podstaw uzbrojenia. Jeszcze dzi, w wielu armiach wiata, duga bro biaa egzystuje jako uzupenienie munduru oficerskiego w szczeglnie uroczystych okazjach.

Przepisowa bro biaa w rnych armiach

Przepisowa duga bro biaa (powyej) 1. Austriacki paasz cikiej kawalerii z 1/16 r., o gowni obosiecznej. Rkoje zamknita, z mosinym krzyem i kabkiem. Zwracaj uwag pionowe wsy w miejscu poczenia rkojeci z gowni. 2. Duski paasz kawaleryjski z 1734 r. o gowni obosiecznej. Stalowa rkoje z kabkiem i tarczk w ksztacie muszki.

3. Brytyjski paasz kawaleryjski z rkojeci Koszow wzorowan na broni szkockiej. Niektre z tych paaszy miay gowni obosieczn. 4. Szwedzki paasz cikiej kawalerii z 1/55 r., z mosin rkojeci koszow. 5. Szabla amerykaska, ok. 1775 r. Kabk i krzy, mosine. Tego typu bro bya powszechnie uywana przez obie strony walczce podczas wojny o niepodlego Stanw Zjednoczonych.

6. Brytyjska szpada oficera piechoty, wzr z 1786 r. Bro t zwykle nazywano spadroon. 7. Francuski paasz, cikiej kawalerii, tzw. Model XIII roku Republiki (AN XIII, tj. 1805-06). Tego rodzaju broni uyway puki kirasjerw, najciszej jazdy francuskiej w czasach Napoleona. Pokazano rwnie pochw z blachy stalowej (Castle Museum, York).

52

Szarujcy kawalerzy sta (po prawej). Zwraca uwag sposb trzymania paasza: sztych opuszczony lekko ku doowi, rka maksymalnie wyprostowana. Tak trzymano bro bia jeli jej gownia bya prosta lub lekko zakrzywiona. Szable, zwaszcza te o mocno zakrzywionej gowni, byy przeznaczone do cicia i zwykle trzymano je w grze, sztych ku tyowi. Bro biaa uznawana bya za podstawowy rodzaj uzbrojenia kawalerii, jeszcze do wybuchu I wojny wiatowej.

8. Brytyjski paasz cikiej kawalerii, wzr 1796. Przeznaczony gwnie do cicia, nie mia zwonego sztychu (pokazany tu sztych nazywa si przy grzbietowym). 9. Brytyjska szabla lekkiej kawalerii, wzoru 1796. Typowa bro do cicia. Du liczb tych szabel wyprodukowano i uyto podczas wojen napoleoskich. 10. Brytyjski tasak marynarki, wzr 1804. Charakterystyczna krtka gownia, rkoje z kutego elaza, kabk i jelec z blachy stalowej.

11. Pruska szabla lekkiej kawalerii z ok. 1806 r. Typowa rkoje" zamknita z bocznymi kabkami. 12. Amerykaska szabla dragoska wzr 1840, z potrjnym kabkiem i mosin rkojeci. Modelu tego uywano jeszcze podczas wojny secesyjnej, w latach 1861-65. 13. Brytyjski paasz kawalerii, wzr 1908, bro o starannie zaprojektowanej do pchnicia gowni, uywany jeszcze w czasie I wojny wiatowej.

14. Brytyjska szabla kawaleryjska, wzr 1853. Gowni kompromisowo przystosowano zarwno do ciciajak i do kucia. W sawnej szary Brygady lekkiej Kawalerii podczas wojny krymskiej w 1854 r., wziy udzia co najmniej dwa puki wyposaone w ten typ szabli (zbiory prywatne).

Przepisowa bro biaa w rnych armiachFrancuski piechur (po prawej), uzbrojony rwnie w tasak noszony na osobnym pasie przez rami. Tasaki piechoty, rzez cay XVIII w., peniy rol roni pomocniczej, obok gwnego uzbrojenia jakim by gadkolufowy karabin skakowy z bagnetem. W wielu armiach onierze niektrych rodzajw wojsk, np. saperzy, artylerzyci czy orkiestranci, otrzymywali tego rodzaju bro przez cay XIX w. Ksztaty sztychu (po prawej) a. przygrzbietowy, wystpuje na gowniach przeznaczonych wycznie do cicia czy rbania, b. decentryczny albo faszywe ostrze" na jednosiecznych gowniach, ktre w celu przystosowania do pchnicia, ostrzono po obu stronach sztychu, c. koczysty, sztych symetryczny z wyran oci w osi symetrii. Wystpuje zarwno na gowniach jednosiecznych, przystosowanych do pchnicia jak i na gowniach obosiecznych.

E

Tasaki wojskowe (po lewej i powyej). Wszystkie pokazane egzemplarze maj mosine rkojeci. 1. Brytyjski tasak piechoty, wzr 1751. Jednosieczna gownia ze zbroczem, wykonana - sdzc po puncy - p r z e z Samuela Harvey'a (Castle Museum, York). 2. Pruski tasak piechoty z ok. 1740 r., z pask jednosieczna gowni i serduszkowat tarczk jelca.

3. Francuski tasak piechoty tzw. Model 1816, nazywany brujuet. Sztych przystosowany do kucia. 4. Rosyjski tasak saperski z 1827 r. Uywany rwnie w armii Krlestwa Polskiego do 1831 r. Grzbiet gowni uformowany w pi o dwu rzdach zbw - umoliwia cicie drewna. 5. Neoklasycystyczny w formie, francuski tasak z 1831 r. Ksztaty inspirowane rzymskim gladiuscm. Wrd onierzy nazywany szatkownic.

6. Hiszpaska maczeta, wzr 1843, dla artylerii i saperw. Szerokie, jednosieczne ostrze ma city sztych. 7. Brytyjski tasak pionierw, wzr 1856. Grzbiet gowni z pi, sztych koczysty, umoliwiajcy pchnicie.

54

Najczstsze typy rkojeci (poprawej) A Zamknita koszowa B Zamknita pkoszowa C Zamknita z kabkiem D Otwarta (karabelowa).

Oficer (powyej) salutujcy przez uniesienie szabli tak" by jelec znalaz si na wysokoci warg. Zwyczaj ten wywodzi si jakoby z gestu, zwizanego z pobonoci chrzecijask: ucaowania na znak szacunku krzyowego jelca redniowiecznego miecza.

Rkojeci broni biaej paradnej (powyej) 1. Francuska szpada generalska z okresu napoleoskiego. Zocona mosina rkoje, gownia szmelcowana na bkitno, zdobiona zotem. 2. Oficerski paasz marynarki brytyjskiej, wzr 1827. Taka bro, z niewielkimi zmianami, uywana jest do dzi. 3. Szabla oficera konnej artylerii armii Cesarstwa Niemieckiego, z ok. 1900 r. Rkoje mosina, zocona.

4. Szabla oficerska armii Paradna szabla i jej pochwa serbskiej, z ok. 1910 r. Niklowana (po prawej). Ofiarowana ppk rkoje o trzech kabkach Jamesowi Stirlingowi przez z orem Krlestwa Serbii. podoficerw i ornierzy 42 puku 5. Miecz oficerski Luftwaffe, piechoty Hihglanders (obecnie ok. 1940 r. Okucia niklowane, puk nosi nazw Black Watch). trzon rkojeci i pochwa pokryte Pikne okazy broni biaej, zawsze szaroniebiesk skr. uwaanej za symbol zawodu 6. Szabla oficerska woskich si onierskiego, od stuleci byy powietrznych, ok. 1940 r. darowywane jako nagrody Gowica w ksztacie gowy ora, za szczeglne osignicia tarczka rkojeci cyzelowana (Scottish United Sendces, w ksztacie pir. Edinburgh Castle).

Bro drzewcowaatwo zauway, e dodanie dugiego drzewca do jakiejkolwiek broni biaej daje uytkownikowi niewtpliw przewag: mona bezpiecznie razi przeciwnika dysponujcego krtsz broni. Piechur, z broni drzewcowa moe nawiza walk z kawalcrzyst czy utrzyma go w bezpiecznej odlegoci. Z tych powodw powstay liczne odmiany broni drzewcowej. Ksztatowaa si ona w rnych epokach i rejonach. Czsto, niektre egzemplarze, wykonywano niezwykle ozdobnie, gdy peniy funkcj ceremonialn. Przeledzimy rne sposoby uycia broni drzewcowej i omwimy wielo ksztatw eleca. Specjaln uwag zwrcono na bro uywan przez piechot w Europie w redniowieczu i Renesansie oraz bro drz