yüzey İşleme İşaretleri

of 11 /11
BÖLÜM 11 YÜZEY LEME ARETLER, YÜZEY PÜRÜZLÜLÜÜ VE ÖZEL LEMLER 11.1 Resimlerde Yüzey Kalitelerinin Gös- terilme Zorunluluu Makine parçalarının üretimi için görünülerinin eksiksiz ölçülendirilmesi yeterli deildir. Makine parçaları, çeitli ekillendirme yöntemleriyle üreti- lir. Bazı parçalar dökülerek, dövülerek tala kaldı- rılmadan ekillendirilebilecei gibi bazıları plânya, freze, torna vb. tezgâhlarda tala kaldırılarak ekil- lendirilir. Birçok parçanın üretiminde çeitli ekillendirme yöntemleri ilem sırasına göre birlikte uygulanır. Bir makine parçasının yüzeyleri ayrı ayrı incelen- diinde, yüzey kalitelerinin farklı olduu görülür. Bazı yüzeylerin düzgün, bazılarının pürüzlü oldu- unu görür veya elimizle hissederiz. Göze ho gelmesi bakımından tüm yüzeylerin düzgün ve pü- rüzsüz olması arzulanabilir. Ancak düzgün ve pü- rüzsüz yüzeylerin elde edilmesi fazladan zaman harcamamıza ve maliyetin yükselmesine neden olur. Birlikte çalıan (iki parçadan birbiriyle ilikili olan) yüzeylerin pürüzsüz olması, makinenin ran- dımanı (performansı) ve kalitesiyle yakından ilgi- lidir. Bu nedenle yüzeyler ancak gerektii kadar düzgün ve pürüzsüz olmalıdır. Yüzey kalitesinin tespiti, teknik resmi çizen kii tarafından yapılır ve resim üzerinde çeitli sembol- lerle ifade edilir. 11.2 Yüzeylerin Tanımı Makine parçalarını meydana getiren yüzeyler re- simlerde bir çizgi olarak ifade edilir. Ancak bu yü- zeyler parça üzerinde birçok girinti ve çıkıntıdan meydana gelmitir. Parça üzerindeki yüzeyler pü- rüzlü veya pürüzsüz olur. Pürüzsüz yüzeyler geo- metrik olarak düzgün olmayıp dalgalı olabilir. Pü- rüzlü yüzeyler ise geometrik olarak düzgün olabi- lir. ekil 11.1'de bu yüzey ekillerine ait örnekler görülmektedir. Yüzey pürüzlülüü ekil 11.1'de görüldüü gibi parçanın dik kesilmi bir yüzeyine ait kesitinin bü- yütülerek çizilmi ekli üzerinde incelenir. TS 6956'da standartlatırılan yüzey pürüzlülüü terim- lerini ekil 11.2'deki açıklama terimlerine göre in- celeyelim. ekil 11.1: Yüzey çeitleri 11.2.1 Gerçek yüzey Cismi sınırlayan ve çevresindeki ortamdan ayıran yüzeydir. 11.2.2 Geometrik yüzey Resimde anma biçimi olarak tanımlanan ideal yüzeydir (deal geometrik yüzey veya anma yüze- yi). 11.2.3 Geometrik profil Bir düzlemde geometrik yüzeyin meydana getir- dii ara kesittir. 11.2.4 Gerçek profil Bir düzlemde gerçek yüzeyin meydana getirdii ara kesit çizgisidir. 11.2.5 Yüzey pürüzlülüü Kullanılan imalât yöntemleriyle veya baka etki- lerle ortaya çıkan, genellikle baka düzensizliklerle sınırlanan oldukça küçük aralıklı yüzey düzensiz- likleridir. ekil 11.2: Parça yüzeylerinin temel terimleri

Author: kamil-oktay-ucuncu

Post on 04-Jul-2015

4.742 views

Category:

Documents


8 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

BLM 11 YZEY LEME ARETLER , YZEY PRZLL VE ZEL LEMLER11.1 Resimlerde Yzey Kalitelerinin terilme Zorunlulu u Gs-

Makine paralarnn retimi iin grn lerinin eksiksiz llendirilmesi yeterli de ildir. Makine paralar, e itli ekillendirme yntemleriyle retilir. Baz paralar dklerek, dvlerek tala kaldrlmadan ekillendirilebilece i gibi bazlar plnya, freze, torna vb. tezghlarda tala kaldrlarak ekillendirilir. Birok parann retiminde e itli ekillendirme yntemleri i lem srasna gre birlikte uygulanr. Bir makine parasnn yzeyleri ayr ayr incelendi inde, yzey kalitelerinin farkl oldu u grlr. Baz yzeylerin dzgn, bazlarnn przl olduunu grr veya elimizle hissederiz. Gze ho gelmesi bakmndan tm yzeylerin dzgn ve przsz olmas arzulanabilir. Ancak dzgn ve przsz yzeylerin elde edilmesi fazladan zaman harcamamza ve maliyetin ykselmesine neden olur. Birlikte al an (iki paradan birbiriyle ili kili olan) yzeylerin przsz olmas, makinenin randman (performans) ve kalitesiyle yakndan ilgilidir. Bu nedenle yzeyler ancak gerekti i kadar dzgn ve przsz olmaldr. Yzey kalitesinin tespiti, teknik resmi izen ki i tarafndan yaplr ve resim zerinde e itli sembollerle ifade edilir. 11.2 Yzeylerin Tanm Makine paralarn meydana getiren yzeyler resimlerde bir izgi olarak ifade edilir. Ancak bu yzeyler para zerinde birok girinti ve kntdan meydana gelmi tir. Para zerindeki yzeyler przl veya przsz olur. Przsz yzeyler geometrik olarak dzgn olmayp dalgal olabilir. Przl yzeyler ise geometrik olarak dzgn olabilir. ekil 11.1'de bu yzey ekillerine ait rnekler grlmektedir. Yzey przll ekil 11.1'de grld gibi parann dik kesilmi bir yzeyine ait kesitinin bytlerek izilmi ekli zerinde incelenir. TS 6956'da standartla trlan yzey przll terimlerini ekil 11.2'deki aklama terimlerine gre inceleyelim.

ekil 11.1: Yzey e itleri 11.2.1 Gerek yzey Cismi snrlayan ve evresindeki ortamdan ayran yzeydir. 11.2.2 Geometrik yzey Resimde anma biimi olarak tanmlanan ideal yzeydir ( deal geometrik yzey veya anma yzeyi). 11.2.3 Geometrik profil Bir dzlemde geometrik yzeyin meydana getirdi i ara kesittir. 11.2.4 Gerek profil Bir dzlemde gerek yzeyin meydana getirdi i ara kesit izgisidir. 11.2.5 Yzey przll Kullanlan imalt yntemleriyle veya ba ka etkilerle ortaya kan, genellikle ba ka dzensizliklerle snrlanan olduka kk aralkl yzey dzensizlikleridir.

ekil 11.2: Para yzeylerinin temel terimleri

11.2.6 rnek uzunluk ( l ) Yzey przll nn hesaplanmasnda dzensizliklerin karakterize edilmesinde kullanlan referans izgisinin uzunlu udur ( ekil 11.3). 11.2.7 Referans izgisi Przllk parametrelerine gre tespit edilen bir izgidir. 11.2.8 De erlendirme uzunlu u ( ln ) zerinde yzey przll , parametre de erlerinin hesaplanmasnda esas alnan uzunluklardr ( ekil 11.3). 11.2.9 Profilin en kk kareler ortalamas izgisi (ortalama izgisi, m) Profilin yaylma ynne paralel olan, geometrik profil biiminde bir referans izgisi olup rnek uzunluk iinde merkez izgiyle profilin olu turdu u alanlarn toplam her iki tarafta birbirine e it olan izgidir ( ekil 11.3).

ekil 11.4: Profil sapmalarn aritmetik ortalamas Yzey durumlarnn ve kullanlan nemli terimlerin aklanmasndan sonra resimler zerinde yzey durumlarnn gsterilmesine geebiliriz. Yzey durumlarnn gsterilmesi TS 2040'ta standartla trlm tr. Bu standartta yzeyler, profil sapmalarnn aritmetik ortalamasna (Ra) gre ele alnm ve snflandrlm tr. izelge 11.1'de przllk de erleri ve snf numaralar verilmi tir. izelge 11.1: Przllk de erleri ve snf numaralar

ekil 11.3: Gerek profil terimleri 11.2.10 Dzensizliklerin ortalama yksekli i ( Rc ) Profil tepeleri yksekliklerinin (Yt) mutlak deerlerinin ortalamas ile profil derinliklerinin (Y) mutlak de erlerinin ortalamasnn toplamdr. 11.2.11 Profil sapmalarn aritmetik ortalamas (Ra) rnek uzunlu u ierisinde profil sapmalarn mutlak de erinin aritmetik ortalamasdr ( ekil 11.4).

Przllk de erleri profilmetre ad verilen profil de i imini len ibreli l aletleriyle tespit edilir. Yzey przll nn profil yntemiyle llmesinde kullanlan aletler ve zellikleri, TS 2495'te belirtilmi tir. Przllk de erlerinin profilmetre veya geli tirilmi di er lme aletleriyle tespit edilmesi en do rusudur. Ancak yzeylerin el ve gzle kontrol ve kar la trlmas, przllk kar la trma rnekleriyle de yaplabilir. Kar la trma rnekleri TS 2578'de belirtilen zelliklerde tornalama, ta lama, delme, frezeleme, e eleme ve plnyalama ile tala kaldrlarak i lenmi para yzeylerin karla trlaca yzey izgilerine sahip rneklerdir. Bu rnekler, yzey izgisi ekillerini ve standart yzey przllk de erlerini ta r.

11.3

lenmemi ve

lenmi Yzeyler

11.4 Yzey Kalitelerini Gsteren Semboller (eski yzey kaliteleri) Kulland mz yzey kaliteleri, Uluslar Aras Standartlar Organizasyonu ISO tarafndan belirlenerek lkemize tavsiye edilmi tir. Trk Standartlar Enstits TSE, bu yzey kalite ve sembollerini 1975 ylnda TS 2040 numarayla yaymlam tr. lkemizde bundan nce yzey kaliteleri Alman standartlarna gre hazrlanm DIN 140'ta belirtilen yzey i aretleri ve DIN 3141'de belirtilen yzey przllklerine gre belirlenirdi. Bu standartlar gnmzde kaldrlm olmakla birlikte birok i letmede bu yzey kaliteleri ve sembolleri hl kullanlmaktadr. Bu nedenle eski yzey kalitelerinin ksaca aklanmasnda yarar vardr: DIN 140'a gre yzeyler tala kaldrlan ve tala kaldrlmayan yzeyler olarak ifade edilir. Tala kaldrlan yzeyler kaba, orta, ince ve hassas olmak zere drt e it yzey kalitesiyle belirtilirdi. Yzey kalitelerinin belirlenmesi gzle ve elle hissedilerek belirlenirdi. DIN 3141'e gre yzey kaliteleri yeniden dzenlenerek przllk yksekli i (Ry)'ye profil przllklerinin aritmetik ortalamas (Ra)'ya gre drt anma yzey kalitesi, kendi aralarnda da drt seri olarak kabul edilmi tir. izelge 11.2'de DIN 140'a gre yzey i aretleri, anlamlar, kullanld yerler ile DIN 3141'e gre przllk de erleri drt seri hlinde verilmi tir. ekil 11.5'de DIN 140'a gre yzey kalitelerinin resim zerinde gsterilmesine ait rnek grlmektedir.

Makine paralarnn retiminde e itli ekillendirme yntemleri kullanlr. Bunlardan dkm ve plstik ekillendirme i lemleri, para zerinden tala kaldrmakszn yaplan ekillendirme yntemleridir. Baz paralar uygun ham maddeler kullanlarak, dkerek veya hacim kalplaryla kullanlr hle getirilir. Baz paralar n ekillendirmeden sonra para tornalama, frezeleme, ta lama, delme, e eleme, plnyalama vb. i lemlerle tala kaldrlarak ekillendirilir. Parann przllk de erleri ve yzey kaliteleri genelde retim yntemlerine ba ldr. rne in tornalama i lemiyle elde edilemeyen przllk deerini ta lama i lemiyle elde edebiliriz. Yzey przll nn kalitesi retim ekline ba l oldu u gibi retimde kullanlan tezghn hassasiyetine, uygun bilenmi kesici takmlar ve uygun ilerleme hzna da ba ldr. Belirtilen przllk de erinin elde edilmesinde tm etkenler gz nnde bulundurulmaldr.

ekil 11.5: Yzey kalitelerinin resim zerinde gsterilmesi izelge 11.2: Eski yzey i leme i aretleri

11.5

TS'ye Gre Yzey Przllk Sembolleri, Tanm, Kullanlma Yerleri, zellikleri ve e itleri

Bir parann btn yzeyleri ayn yzey przllk de erinde i lenecekse grafik sembole bir daire eklenir ( ekil 11.6 d). 11.6 Sembollere Eklenecek Anlamlar aretler ve

11.5.1 Esas sembol Esas sembol, sz konusu yzeyin izgisine gre yakla k olarak 60 e ik ve e it olmayan iki izgiden meydana gelir ( ekil 11.6 a). Bu semboln tek ba na bir anlam yoktur. 11.5.2 Tala kaldrlmam yzeyin sembol Tala kaldrlmam yzeyin sembol iin tala kaldrlmadan ekillendirilecek yzeylerde, esas sembole bir daire eklenir ( ekil 11.6 b). Bu sembol bir nceki yapm a amasnda tala kaldrma ile veya kaldrmakszn, bir yzeyin oldu u gibi kalmasn gstermek iin bir retim resmi zerinde de kullanlabilir. rne in, yalnz kromlama i lemlerini ve llerini kapsayan bir i lem resminde, nceki a amada tornalanm yzeyler bu sembolle gsterilebilir. ( ekil 11.7). 11.5.3 Tala kaldrlm yzeyin sembol Tala kaldrlm yzeyin sembol, i leme suretiyle bir tala kaldrlmas zorunlulu u oldu unda esas sembole bir izgi eklenir ( ekil 11.6 c).

Yzey durumunu gsteren sembol zerine eklenecek i aretler, ekil 11.8'de toplu olarak gsterilmi tir. Burada belirtilen harflerin anlamlarn srasyla inceleyelim:

ekil 11.8: Sembollere eklenecek harfler a. Yzey przll sembol zerinde a ile gsterilen yere przllk de eri (Ra) mikron cinsinden yazlr. izelge 11.3'te ekillendirme yntemine gre przllk de erinin sembol zerinde yazlmas grlyor. izelge 11.3: Przllk de erinin sembol zerine yazlmas

ekil 11.6: Yzey sembolleri Yzey durumunun belirli zelliklerinin gsterilmesi gerekti inde (kromlanm , ta lanm vb.) sembollerin uzun koluna bir izgi eklenir ( ekil 11.6 ). b. Yzeyin son durumunu belirtmek iin zel bir yapm yntemi zorunlu grlrse bu i lem, semboln uzun kolunu tamamlayan izgisi zerine aka yazlmaldr ( ekil 11.9).

ekil 11.7: Tala kaldrlmayan yzey sembolnn zel durumlarda kullanlmas

ekil 11.9: Yzey durumunun belirli zelliklerinin gsterilmesi

Tersi belirtilmedike, sembolde belirtilen przll n saysal de eri i lem veya kaplamadan sonraki yzey durumuna uygulanr. lemden nce oldu u gibi i lemden sonraki yzey durumu gerekti inde ekil 11.10'da grld gibi belirtilmelidir.

d. zellikle dklerek veya dvlerek elde edilecek paralarda i lenecek yzeylerin a r kalnl nn belirtilmesi gerekti inde bu de er, ekil 11.13'te grld gibi mm cinsinden yazlmaldr.

ekil 11.13: lenecek a r kalnlk de erinin sembol zerinde gsterilmesi e. Yzeylerin di er przllk de erlerinin (Rz,Ry,Rp,Rm) gsterilmesi gerekti inde bu bilgiler sembol zerinde ekil 11.14'te grld gibi parantez iinde yazlr.

ekil 11.10: zel i lemden nce ve sonraki yzey durumunun birlikte belirtilmesi c. rnek uzunlu u (l), TS 971'de 0,08-0,80-8,000,25-2,50 ve 25 mm olarak standartla trlm tr. rnek uzunlu u, serilerden biriyle ekil 11.11de grld gibi belirtilmelidir.

ekil 11.14: Di er przllk de erlerinin sembol zerinde gsterilmesi 11.7 Sembollerin Resim zerinde Gsterilmesi Yzey durumlarn gsteren semboller ve sembol zerindeki aklamalar ile i leme izlerini gsteren sembollerin boyutlarnn, resim zerinde di er izimlerle uyumlu olabilmesi TS 2040'ta kurallara ba lanm tr. Sembol lleri; resimde kullanlan yaz yksekli i (h) ve izgi kalnl (d) ile orantldr. Yzey durumlarn gsteren semboller ve sembol zerindeki aklama yazlarnn boyutlar izelge 11.4'te verilmi tir. izelge 11.4: Resimde kullanlan yaz ve izgi gruplarna gre sembol boyutlar

ekil 11.11: rnek uzunlu unun sembol zerinde gsterilmesi . Makineyle i leme sonucu yzeyde kalan dzenli veya dzensiz iz ve ukurluklara yiv denir. izelge 11.5'te yivli yzeylerin profil ekilleri grlmektedir. Genellikle dkm, elektrolitik kaplama, pskrtme, kumlama vb. tala sz imalt i lemiyle meydana gelen yzeylere yivsiz yzeyler denir. izelge 11.6'da yivsiz yzeylerin profil ekilleri grlmektedir. Yzeyin i lenmesi srasnda meydana gelen i leme izlerinin ynnn belirtilmesi gerekti inde izelge 11.5'teki i leme izlerinin sembolleri, yzey przll sembol zerinde ekil 11.12'de grld gibi belirtilmelidir. leme izlerinin yn, yzey dzensizliklerinin ok oldu u yndr.

ekil 11.12: leme izlerinin ynnn sembol zerinde gsterilmesi

ekil 11.15'te en ok kullanlan 0,35 ve 0,5 izgi kalnlklarna gre sembol boyutlarnn rnekleri verilmi tir.

b. Gerekti inde sembol, okla son bulan klavuz izgisiyle yzeye ba lanabilir ( ekil 11.18). c. Sembol veya ok, yzeyi gsteren izgi zerinde veya yzeyi gsteren uzant izgisi zerinde parann d tarafna i aretlenebilir ( ekil 11.17). . Klavuz izgi gerekti inde birden ok yzeyi gsterebilir ( ekil 11.18). d. Yzey durumu sadece Ra przllk de eriyle belirtiliyorsa sembol geli igzel bir ynde izilebilir. Ancak przllk de erleri alttan ve sa dan okunacak ekilde yazlr ( ekil 11.18).

ekil 11.15: Sembol boyutlar Yzey durumunu ve i leme izlerini gsteren sembollerin ekilleri ekil 11.16'da grld gibi izilmelidir. ekil 11.18: Sembollerin geli igzel ynde dzenlenmesi e. llendirme genel ilkesine uyularak sembol belirlenen yzey iin yalnz bir kez kullanlabilir. Bu sembol yzeyin byklk ve konum llerine gre konmaldr ( ekil 11.19). f. Silindirik yzeyler, dnel yzey oldu u iin eksene gre iki ayr yzey gibi grnmelerine ra men gerekte tek yzeydirler. Yzey sembol iki silindirik yzey izgisinden sadece biri zerine konur ( ekil 11.19).

ekil 11.16: Yzey ve i leme izleri sembollerinin ekil ve boyutlar Sembollerin resim zerinde gsterilmesinde uyulmas gereken kurallar rneklerle inceleyelim a. Semboller ve bilgiler alttan ve sa dan yazlacak ekilde yerle tirilmelidir ( ekil 11.17). ekil 11.19: llendirilmi resim zerinde yzey sembollerinin yeri g. Parann btn yzeyleri iin ayn przllk kalitesinin istenmesi durumunda daire eklenmi grafik sembol kullanlr. Sembol parann grnnn yanna, kenarna yakn veya genel notlar iin ayrlan yere montaj numarasndan gelecek ekilde konur ( ekil 11.20).

ekil 11.17: Sembollerin alttan ve sa dan okunacak ekilde dzenlenmesi

ekil 11.20: Btn yzeyleri ayn kaliteye sahip paralarda semboln gsterilmesi Montaj numaras, genellikle montaj resmi ile para yapm resimlerinin ayn standart k t zerinde izilmesi durumunda yapm resmi zerinde belirtilir. Bu numarann yksekli i resimde kullanlan yaz yksekli inin iki katdr. Para yzeylerinin o unlu u iin ayn yzey kalitesi istendi inde bu yzey kalitesini belirten sembol ayr ekilde gsterilebilir: 1. Herhangi bir aklama yaplmadan parantez iinde bir esas sembol eklenir ( ekil 11.21 a). 2. zel yzey durum veya durumlarn, parantez iinde gsteren bir veya birok sembol eklenir. ( ekil 11.21 b).

ekil 11.22: Yzey durumunun sadele tirilerek gsterilmesi 11.8 Sembol zerinde Yzey Durumunun Belirtilmesi Sembol zerinde yzey durumlar, przllk de eriyle Ra belirtilir. Resim zerindeki yzeylerin przllk de erlerinin tespit edilmesinde ncelikle profilmetre ve yzey kar la trma rneklerinden yararlanlr. Bu aralara sahip olunmamas halinde e itli denemelerle yzey i leme yntemlerine gre eri ilebilecek przllk de erlerinin saptand izelgeden yararlanlr. izelge 11.7'de yzey i leme yntemleri ve eri ilebilir przllk de erleri verilmi tir. Atlye uygulamalarnda yzeylerin son durumlar, kendili inden gere i kadar bir yzey kalitesi sa layabiliyorsa yzey durumunun gsterilmesine gerek yoktur. rne in, standart gerelerden testereyle veya makasla kesilen yzeyler kesme kalplaryla retilen paralarn kalpta kesilmi yzeyleri, vida di i yzeyleri, kavis ve krma as yzeyleri ile benzer yzeylere sembol konulmayabilir. 11.9 zel lemlerin Resim zerinde Gsterilmesi

ekil 11.21: o unlu u ayn yzey kalitelerinin gsterilmesi Yzey durumunun belirli zelliklerinin o unun bulundu u sembollerle bir veya birok yzeyi belirtmek, resmi kar k hle soktu u gibi ayrca zaman kaybna neden olur. Bu zellikteki semboller sadele tirilerek belirtilebilir. Ancak bu belirtmenin anlam, para resminin yannda veya resim zerinde notlar iin ayrlan yerde aklanm olmaldr ( ekil 11.22).

Makine paralarnn i lenen baz yzeylerine gerekti inde e itli zel i lemler uygulanr. Bunlar raspalama, sertle tirme, lepleme, ta lama, honlama, parlatma, nikeljlama ve boyama gibi i lemlerdir. Byle zel i lem uygulanan yzeylerin durumunu belirtmek iin bu i lem, semboln ekil 11.8'de b harfiyle belirtilen uzun kolu zerine yazlr. lemlerin isimleri sembol zerinde -m ,-mi ekiyle bitirilir. rne in, ta lanm , sertle tirilmi gibi.

zel i lem, parann belirli bir yzeyine veya yzeyin sadece bir ksmna uygulanmas gerekti inde bu ksm noktal kesik kaln izgiyle belirtilir. Bu izgi resmin zerinde zel i lem grecek yzeye paralel ve yakn aralkla izilir. Sertle tirme i lemi uygulanan yzeylere sertle tirilmi aklamas yazlr. Bu aklamayla birlikte sertlik derecesi ve sertlik derinli i de belirtilir. Sertlik dereceleri Brinell, Vickers veya Rockwell sertlik birimlerinden biriyle belirtilir. rne in, Rc=60 + 3 Rockwell, sertlik deneyiyle elde edilmi bir sertlik birimidir. Sertle tirilmi yzeylerin resim zerinde belirtilmesinde, parann btn sertle tirilmi se resmin altnda, belirli bir ksm sertle tirilmi se sembol zerinde gerekli aklamalarla birlikte belirtilir. ekil 11.23'te zel i lemlerin resim zerinde gsterilmesine ait rnekler grlmektedir: Yzey przllk sembol, gerekti inde ilgili l izgisi zerine konabilir. Yzey durumu ve llendirmenin gsterili i, zellikle kama kanallarnda, krma alarnda, kk apl deliklerde vb. yerlerde ayn l izgisini kullanmak suretiyle birle tirilebilir ( ekil 11.24).

ekil 11.24: Yzey durumuyla llendirmenin ayn yerde gsterilmesi

ekil 11.23: zel i lemlerin resim zerinde gsterilmesi