kriviČno procesno pravo, 1

of 309 /309
KRIVIČNO PROCESNO PRAVO KNJIGA PRVA Prof. Dr. Miodrag Simović

Author: tajoba

Post on 20-Nov-2014

377 views

Category:

Documents


8 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Krivično procesno pravoprof dr Miodrag SimovićKnjiga prva

TRANSCRIPT

KRIVINO PROCESNO PRAVOKNJIGA PRVA Prof. Dr. Miodrag Simovi

POJAM I PREDMET KRIVICNOG POSTUPKA I KRIVICNOG PROCESNOG PRAVA Krivicno procesno pravo je grana krivicnopravnih nauka koja se odnosi na krivicni postupak. Prema tome, krivicni postupak (krivicni proces) je predmet (objekt) krivicnog procesnog

prava. U krivicnom postupku drzava, preko drzavnih organa i nekih drugih lica, preduzima na odgovarajuci nacin cijeli niz radnji da bi u konkretnom slucaju, ako postoji sumnja da je izvrseno krivicno djelo, primijenila odredbe materijalnog krivicnog prava. POJAM KRIVICNOG POSTUPKA U teoriji krivicnog procesnog prava postoje tri shvatanja o odredivanju pojma krivicnog postupka. Prvo shvatanje se zasniva na davanju primata krivicnoprocesnoj radnji koja se shvata kao realni (fizicki) fenomen, zbog cega se ovaj pojam krivicnog postupka naziva realistickim. Drugo shvatanje se zasniva na davanju primata krivicnoprocesnom odnosu koji se shvata kao cisto pravni fenomen, zbog cega se ovaj pojam krivicnog postupka naziva pravnim (juristickim). Najzad, susrecemo i tzv realisticko-pravno (realisticko-juristicko) odredenje pojma krivicnog postupka, gdje se, u sustini, radi o jednom kompromisu u kome se krivicni postupak nastoji sagledati kompleksno i sa spoljasnje strane, polazeci od krivicnoprocesne radnje i sa unutrasnje, polazeci od krivicnoprocesnog odnosa. Za objasnjenje sustine posebno su znacajna dva pojma krivicnog postupka, i to realisticki i pravni. Realisticni pojam kricvicnog postupka Krivicni postupak, posmatran u svojoj spoljnoj manifestaciji, kao fizicki fenomen, jeste skup krivicnoprocesnih radnji procesnih subjekata: suda i stranaka (tuzioca i osumnjicenog, odnosno optuzenog), regulisanih procesnim propisima i upravljenih na postizanje sudske odluke po obvinjenju za krivicno djelo ili odluke o drugim procesnim odnosima koji su u vezi sa krivicnim djelom, a zahtijevaju ucesce i odluku suda. Krivicni postupak je, dakle, skup zakonom uredenih procesnih radnji procesnih subjekata, koje u odredenom procesnom cilju preduzimaju procesni subjekti. Pravni pojam krivicnog postupka Izvrsenjem krivicnog djela stvara se izmedu drzave i izvrsioca djela jedan materijamopravni odnos. Za drzavu se stvara pravo i duznost da prema izvrsiocu, cija odgovornost bude utvrdena, primijeni krivicni zakon. Za osumnjicenog, odnosno optuzenog istovremeno, rada se odgovarajuce pravo da njegova krivicna odgovornost bude utvrdena i sankcija eventualno odredena i izvrsena pod pretpostavkom i u granicama odredenim zakonom. Odnos koji tako nastaje izmedu drzave i osumnjicenog, odnosno optuzenog, pravni je odnos, jer je regulisan pravom i ustanovljava pravo i obaveze za obje strane. Materijalnopravni odnos je sustinski i konkretan, ali je hipotetican, jer njegovo stvarno postojanje i obim tek treba da se utvrde i to se raspravljanje i utvrdivanje vrsi u krivicnom postupku. Krivicni postupak, posmatran po svojoj unutrasnjoj strani (po pravnoj prirodi, juristicki), takode je pravni odnos, nezavisan od materijalnopravnog odnosa, procesnopravni odnos. Krivicni postupak je pravni odnos jer je regulisan pravom, a procesne radnje su tako postavljene da se sa pravnog gledista javljaju kao vrsenje prava ili ispunjenje duznosti procesnih subjekata. Krivicni procesni odnos razvija se izmedu suda, osumnjicenog, odnosno optuzenog i tuzioca (procesnih subjekata): sud ima odredena prava i duznosti prema strankama (osumnjicenom, odnosno optuzenom i tuziocu), a stranke odredena prava i duznosti prema sudu i izmedu sebe, tj. pravni odnos je trostran. Obaveze jednog subjekta su, po pravilu, pravaza drugog, pored toga sto postoje i samostalna prava i obaveze pojedinih subjekata. Uodnosu izmedu stranaka i suda, sud ima opstu duznost da im pruzi pravnu zastitu: obavezan je da primi tuzbu, da o postavljenom zahtjevu donese odluku u skladu sa zakonom i da radi toga obavi sve procesne radnje koje se pokazu potrebnim. Osumnjiceni, odnosno optuzeni ima opstu duznost da stupi u otpoceti proces i da podnosi, trpi proces, bez obaveze na neko cinjenje, sem obaveze odazivanja pozivu suda, a, pored toga, ima i niz prava koja omogucavaju njegovu odbranu i zastitu njegove licnosti. Opsta duznost tuzioca je zasnivanje procesnopravnog odnosa, u cemu je tuzilac, vise ili manje, vezan u odlucivanju, u smislu da li je pokretanje postupka zasnovano na nacelu legaliteta ili na nacelu oportuniteta. Za odnos izmedu stranaka karakteristicno je da je tuzilac obavezan

2

da gonjenje vrsi objektivno, cemu odgovara pravo osumnjicenog, odnosno optuzenog da, u protivnom, trazi njegovo izuzece.

Karakteristike krivicnog postupka Krivicni postunajc ima sljedece karakteristike: 1) Krivicni postupak je prinudan odnos za stranke i za sud, jer je ureden prinudnim pravom (ius cogens). Tuzilac odlucuje o pokretanju postupka, ali je obavezan da ga pokrene i vodi ukoliko su uslovi za vodenje postupka ispunjeni. Osumnjiceni, odnosno optuzeni se sa svoje strane mora upustiti u procesnopravni odnos i dopustiti da se protiv njega otvori i vodi postupak, a od njegove volje zavisi jedino davanje iskaza i preduzimanje radnji odbrane. Sud je duzan, ako su ispunjene zakonske pretpostavke, da postupi po tuzbi.14 Iz prinudnog svojstva krivicnog postupka proizilazi i njegov javnopravni karakter. 2) Postupak je, u isto vrijeme, instrumentalan (formalan), jer nije sam sebi cilj, vec'sluzi utvrdivanju jednog drugog odnosa (materijalnopravnog i eventualnih koneksnih nekrivicnih odnosa). On je, dakle, sredstvo ill instrument za ozivotvprenje krivicnog zakona 3) Postupak je sekurTdarnog karaktera: zasniva se na pretpostavci prethodog postojanja materijalnopravnog odnosa izmedu drzave i osumnjicenog, odnosno optuzenog, a ima za cilj da utvrdi postojanje ili nepostojanje tog drugog odnosa i, u slucaju postojanja, da ga raspravi. U krivicnom postupku treba nastojati da bude kaznjen svaki poznati ucinilac krivicnog djela ili, drugim rijecima, da nijedan poznati krivicno odgovorni ucinilac ne izbjegne krivicni postupak i ne ostane bez krivicne sajikcije. To je primarni cilj zastite interesa pojedinca i drustvene zajednice kao cjeline. 4) Krivicni procesnopravni odnos je trostran, jer se zasniva i tece izmedu tri procesna subjekta: suda, tuzioca i osumnjicenog, odnosno optuzenog - u fazi presudivanja obavezno, a u fazi prethodnog postupka ponekad, i samo izmedu dva subjekta. Od sva tri subjekta, jedino tuzilac stupa dobrovoljno u taj odnos, zasnivajuci ga, u stvari, podnosenjem optuzbe. Sadrzinu procesnopravnog odnosa tako cine tri posebno regulisana procesnopravna odnosa, tj. tri grupe prava i duznosti: odnos izmedu tuzioca i suda, odnos izmedu osumnjicenog, odnosno optuzenog i suda i medusobni odnos izmedu tuzioca i osumnjicenog, odnosno optuzenog pdnos se ne moze zamisliti samo kao odnos izmedu tuzioca i osumnjicenog, odnosno optuzenog, tako da sud bude van procesnog odnosa, niti samo kao odnos izmedu osumnjicenog, odnosno optuzenog i suda ili tuzioca i suda, tako da ne bi bilo odnosa izmedu tuzioca i osumnjicenog, odnosno optuzenog. 5) Krivicni procesnopravni odnos je jedinstven, jer se, dinamicki posmatrano, jedinstveno formira od svih medusobnih odnosa procesnih subjekata, ali je, u isto vrijeme, i slozen, kompleksan. Procesnopravni odnos je jedinstven, jer prolazi kroz razne faze i stepene, sa istim subjektima i predmetom odnosa. Procesnopravni odnos je i slozen, jer obuhvata niz pravnih odnosa koje procesni subjekti vrse preko procesnih radnji. Podjela procesa na stadijume moze biti razlicito postavljena u zakonu. U nasem zakonodavstvu krivicni postupak ima dva stadijuma: prethodni postupak i glavni postupak (po pravilu, sa podjelom svakog od ovih stadijuma na pojedine faze). Stadijum prethodnog postupka sluzi pripremanju sudenja o samoj stvari (glavnog' pretresa) i raspravljanju pitanja da li jedna krivicna stvar treba da izade na sudenje ili postupak treba obustaviti bez izlazenja na sudenje. Ovaj postupak obuhvata istragu i stavljanje osumnjicenog pod optuzbu. Stadijum glavnog postupka, koji slijedi nakon prethodnog postupka, predstavlja dio postupka u kome se krivicna stvar konacno raspravlja. Ovaj stadijum obuhvata: a) glavni pretres; b) donosenje i objavljivanje presude (sve ovo predstavlja postupak u prvojn stepenu) c) postupak po pravnim lijekovima (postupak pred visim sudom). 6) Krivicni postupak mora bid tako organizovan da obezbjeduje pravicno sudenje. Pravo na pravicno sudenje je bitna odrednica kvaliteta pojma vladavine prava i zbog toga je od posebnog znacaja da se to pravo u praksi realizuje sto je moguce vise. Postupak mora biti pravican, odnosno odvijati se u razumnom vremenskom roku I zadovoljavati odredene zahtjeve koji se ticu razmatranja spora i saopstavanja presude.

3

Pravo na pravicno sudenje daje, inter alia, mogucnost da se predoce razlozi za donosenje sudske odluke u odredenom pravcu, buduci da to omogucava optuzenom da djelotvorno koristi raspolozive pravne lijekove. Medutim, clan 6 EKLJP ne predvida da sud ispituje sve argumente koje su strane izlozile u toku postupka, nego samo argumente koje sud smatra relevantnim. Sud mora da uzme u obzir argumente strana u postupku, ali oni ne moraju svi da budu izneseni u obrazlozenju presude. Ustavni sud BiH nije nadlezan da vrsi provjeru utvrdenih cinjenica i nacina na koji su nizestepeni sudovi protumacili pozitivnopravne propise, osim ukoliko odluke nizih sudova krse ustavna prava.

4

Osnovne procesne pretpostavke Kada se krivicni postupak odredi kao procesnopravni odnos, javlja se pitanje koje su pretpostavke neophodne za njegovo zasnivanje i odrzavanje u toku. Nepostojanje osnovnih procesnih pretpostavki je nedostatak jednog od bitnih elemenata u pojmu procesnog subjekta ili u pojmu procesne radnje. Podrazumijeva se da su osnovne procesne pretpostavke odredene ako su utvrdeni.elementi koji cine osnovne procesne pojmove (procesne subjekte i procesne radnje). Osnovne procesne pretpostavke su uslovi koji moraju biti ispunjeni da bi procesnopravni odnos (u cjelini ili u pojedinim stadijumima i fazama) mogao da se, povodom konkretnog krivicnopravnog zahtjeva, obrazuje, razvija i zavrsi. Osnovne procesne pretpostavke su uslovi neophodni za postojanje procesnopravnog odnosa, za omogucavanje procesa i donosenje odluke uopste. Za obrazovanje krivicnoprocesnog odnosa neophodno je da postoje tri glavna procesna subjekta: sud, tuzilac i osumnjiceni, odnosno optuzeni, te da su radnje koje oni preduzimaju procesne radnje. Ako neki od tih subjekata ne postoji ili ih nema uopste ili radnje koje oni obavljaju nisu procesne radnje, nece se moci zasnovati procesnopravni odnos. Od osnovnih procesnih pretpostavki treba razlikovati nedostatke koji postoje na strani procesnih subjekata ili procesnih radnji (npr. greska u sastavu suda), koji ne sprecavaju zasnivanje procesnopravnog odnosa. Procesni odnos i proces u takvim slucajevima postoje, ali su nepravilni ili nezakoniti. Odluka donesena uz takve nedostatke predstavlja osnov pravnom lijeku. Nedostatak procesne pretpostavke ne moze se nadomjestiti, jer ako ta pretpostavka nije ispunjena, procesnopravni odnos (krivicni postupak) ne moze biti obrazovan, a radnje preduzete u takvom postupku, ukljucujuci i donijete odluke, nemaju nikakav znacaj za pravni poredak, tj. ne sticu pravnu snagu i nikoga ne obavezuju. Osnovne procesne pretpostavke treba razlikovati i od zakonskih pretpostavki za preduzimanje pojedinih procesnih radnji (npr. za odrzavanje glavnog pretresa), kao i od uslova kaznjivosti, koji ulaze u opsti pojam krivicnog djela i pripadaju materijalnom krivicnom pravu. Postojanje krivicnog djela ne zavisi od postojanja procesnih pretpostavki. Forme krivicnog postupka Forme krivicnog postupka mogu biti opste i posebne, s tim da je opsta ona forma postupka koja je utvrdena u zakonu kao tipicna (normalna). U zakonu je propisan opsti krivicni postupak koji nije vezan za odredeni sud, niti za odredenu kategoriju osumnjicenih, odnosno optuzenih. Posebni krivicni postupci za odredene kategorije sudova propisuju postupanje razlicito od tipicnog (normalnog). Zakon o krivicnom postupku ne predvida nikakvu posebnu potpunu formu postupanja, ali u pogledu postupka za izdavanje kaznenog naloga, postupka prema maloljetnicima, postupka protiv pravnih lica i postupka za izricanje sudske opomene regulise neke modifikacije u odnosu na tipicno postupanje. Sa posebnim vrstama krivicnih postupaka ne treba mijesati tzv. posebne nekrivicne postupke. Posebni postupci nisu krivicni postupci, jer se oni vode povodom krivicnog postupka (prije, u toku ili po zavrsetku). To su postupci: za primjenu mjera bezbjednosti, oduzimanje imovinske koristi, opozivanje uslovne osude, za donosenje odluke o brisanju osude ili prestanku mjera bezbjednosti i pravnih posljedica osude, za pruzanje medunarodne pravne pomoci i izdavanje osumnjicenih, odnosno optuzenih i osudenih lica, za naknadu stete, rehabilitaciju i ostvarivanje drugih prava lica neopravdano osudenih i neosnovano lisenih slobode i postupak za izdavanje potjernice i objave. Historijski posmatrano, prema polozaju subjekata u postupku, postupak moze dobiti formu optuznog (akuzatorskog), istraznog (inkvizitorskog) i mjesovitog postupka. Postupak je optuzni ako su tri osnovne procesne funkcije - optuzbe, odbrane i sudenja, povjerene odvojenim procesnim subjektima (tuziocu, osumnjicenom, odnosno optuzenom i sudu). Postupak je inkvizitorski ako su sve tri osnovne funkcije sjedinjene u licnosti sudije. Postupak je

5

mjesovit kada u pojedinim stadijumima preovladuju elementi jednog (istraznog u prethodnom), a u drugim elementi drugog postupka (optuznog u glavnom postupku). Obim krivicnog procesnog odnosa Krivicnog postupka ne moze biti bez prethodne sudske odluke kojom sud odlucuje da li postoje zakonski osnovi za vodenje postupka. Polazeci od toga, kao i od zastite ljudskih prava i sloboda, a posebno od pretpostavke nevinosti, treba uzeti da je krivicni postupak pokrenut potvrdivanjem optuznice (ne u momentu donosenja naredbe tuzioca o sprovodenju istrage, odnosno podizanja optuznice, jer ti akti ne obavezuju sudiju) U postupku za izdavanje kaznenog naloga, postupak je, takode, pokrenut kada sudija potvrdi optuznicu, posto se prethodno slozio sa zahtjevom za izdavanje kaznenqg naloga poslije cega se zakazuje saslusanje optuzenog. U postupku prema maloljetnicima, postupak pocinje prihvatanjem zahtjeva tuzioca za pokretanje pripremnog postupka, koji vrsi sudija za maloljetnike, odnosno u slucaju njegovog neslaganja - donosenjem odluke vijeca za maloljetnike da se pripremni postupak sprovede. Kako sudija za maloljetnike ne donosi formalnu odluku o prihvatanju zahtjeva tuzioca, niti za to ima odredeni rok, postupak je, u stvari, pokrenut prvom procesnom radnjom sudije za maloljetnike, koja pokazuje j da je zahtjev prihvacen. Ako zakonom nije drukcije odredeno i ako se radi o krivicnim djelima s propisanom kaznom zatvora preko pet godina, posljedice pokretanja krivicnog postupka, odnosno ogranicenje odredenih prava nastupa potvrdivanjem optuznice. U odnosu na krivicna djela za koja je propisana kazna zatvora do pet godina ili novcana kazna kao glavna kazna, posljedice pokretanja krivicnog postupka nastupaju danom donosenja osudujuce presude, bez obzira na to da li je presuda stupila na pravnu snagu. Krivicni proces se zavrsava pravnosnaznim rjesenjem o obustavi postupka ili pravnosnaznom presudom. Zavrseni krivicni postupak moze se aktuelizirati u slucaju vanrednog pravnog lijeka ponavljanja krivicnog postupka. CILJEVI I OPRAVDANJE KRIVICNOG POSTUPKAj Neposredni cilj krivicnog postupka je omogucavanje primjene materijalnog krivicnog prava na konkretan slucaj, tj. utvrdivanje sudskom odlukom da li je krivicno djelo izvrseno, da li ga je izvrsio optuzeni, da li se optuzenom moze izreci krivicna sankcija. Pored ovog neposrednog, krivicni proces ima i konacni cilj, koji je istovjetan sa ciljem materijalnog krivicnog prava (cijem ostvarenju krivicni proces sluzi), a sastoji se u odbrani ili obezbjedenju drustvenog poretka od kriminaliteta. Utvrdenjem krivice ili neduznosti za pretpostavljenu povredu javnog poretka, opisanu kao krivicno djelo, te krivice njenog ucinioca, ostvaruje se drzavna djelatnost javnog kaznjavanja i kroz autoritet sudski izrecene kazne u pravnosnaznoj presudi otklanja neizvjesnost u odnosima izmedu pripadnika drustvene zajednice. Pored ovog opsteg cilja, postoje posebni ciljevi pojedinih stadijuma i faza postupka, koji se uklapaju u opsti cilj. U krivicnom postupku stalno su prisutna dva suprotstavljena interesa. Sa jedne strane, postoji interes osumnjicenog, odnosno optuzenog, kao pretpostavljenog krivca, da se sto manje ogranicavaju njegova prava i slobode, dok se definitivno ne utvrdi da je krivicno odgovoran. Interes osumnjicenog, odnosno optuzenog da mu gradanska prava i slobode ne budu ograniceni zbog vodenja krivicnog postupka i da mu se prizna najsira mogucnost da se brani, dolazi, medutim, u sukob sa jednim drugim interesom: da drustveni poredak bude efikasno i brzo zasticen od kriminaliteta. Zbog toga, pravila krivicnog procesa treba da obezbijede represiju, ali i da osiguraju da niko nevin ne bude osuden prije no sto se na zakonom propisan nacin utvrdi da je kriv. Ostvarenje tog zadatka podrazumijeva zastitu nevinog od neopravdanog krivicnog gonjenja ili osude, ali i garantovanje pravom izvrsiocu da nece trpjeti teze posljedice od onih koje po zakonu treba da podnese. Opravdanje krivicnog postupka nalazi se u cinjenici da je to najsigurniji nacin reagovanja na kriminalitet, jer obezbjeduje da nevin nece biti osuden i da kriv nece izbjeci krivicnu sankciju. U stvari, potreba za krivicnim postupkom dolazi iz istih onih razloga koji opravdavaju i potrebu za pravom i zakonitoscu uopste.

6

POJAM, PREDMET I DIOBA KRIVICNOG PROCESNOG PRAVA Pojam krivicnog procesnog prava Krivicno procesno pravo je skup pravnih propisa kojima se odreduju procesne radnje, njihova forma i unutrasnja vrijednost i odreduju procesni subjekti kao vrsioci tih radnji i njihov pravni polozaj (prava i duznosti). Pojam krivicnog procesnog prava ostao bi nepotpun ako ne bi obuhvatio i predmete koji se eventualno javljaju van krivicnog zahtjeva, ali su predmet krivicnog procesnog prava (imovinskopravni zahtjev, prejudicijalna pitanja i troskovi postupka), kao i propise o predmetima cije rjesavanje predstavlja uslov za vodenje krivicnog postupka ili su nastali kao posljedica sprovedenog krivicnog postupka (postupak ekstradicije, naknada stete neopravdano osudenim licima, izdavanje potjernice i objave, brisanje osude i dr). Predmet krivicnog procesnog prava Predmet krivicnog procesa je utvrdivanje postojanja krivicnopravnog zahtjeva drzave u pojedinoj krivicnoj stvari pokrenutoj povodom ucinjenog krivicnog djela. Taj se predmet okoncava donosenjem pravnosnazne odluke o toj stvari. Krivicni postupak se razlikuje od krivicnog izvrsenja, jer je proces usmjeren na donosenje odluke, a izvrsenje na sprovodenje donijete odluke, tako da u izvrsenju nema procesnog odnosa. Pravo krivicnog izvrsenja je posebno pravo, odvojeno od krivicnog procesnog prava, bez obzira na to sto se neke odredbe o njemu nalaze i u krivicnom zakonu i zakonu o krivicnom postupku i bez obzira na to da li se krivicno izvrsenje u zakonu postavlja kao akt suda ili kao akt organa uprave. Izvrsenje sudskih odluka je predmet krivicnog izvrsnog prava, a ne krivicnog procesnog praya. Uredenje organizacije pravosudnih organa (sudova i tuzilastava), iako ima veliki znacaj za krivicni postupak, nije predmet krivicnog procesnog prava. U krivicno procesno pravo spadaju samo one norme iz zakona o sudovima i zakona o tuzilastvu koje se ticu konkretnog vrsenja pravosudne funkcije, a ne i ostale odredbe. Dioba krivicnog procesnog Krivicno procesno pravo se moze podijeliti i razvrstati u nekoliko grupa, a uobicajene su sljedece: a) Redovno i vanredno krivicno procesno pravo. Redovno krivicno procesno pravo zasnovano je na savremenim standardima i nacelima procesnog sistema. Vanredno procesno krivicno pravo odstupa od ovih standarda i nacela, iz razloga oportuniteta. b) Opste i posebno krivicno procesno pravo. Opste krivicno procesno pravo vazi za sve krivicne stvari i sve osumnjicene, odnosno optuzene, ukoliko izricito nije propisan izuzetak. Posebno krivicno procesno pravo vazi samo za sudenje odredenih krivicnih djela ili za odredena lica. Sfera primjene posebnog krivicnog procesnog prava ogranicena je intuitu personae ili ratione materiae. Tako, na primjer, moze postojati vojno krivicno procesno pravo, krivicno procesno pravo za maloljetnike itd c) Osnovno i dopunsko krivicno procesno pravo. Osnovno krivicno procesfro pravo sadrzano je u zakonu o krivicnom postupku, a dopunsko (koje ureduje samo pojedina pitanja krivicnog postupka) - u drugim zakonima i propisima krivicnog procesnog prava. d) Glavno i sporedno krivicno procesno pravo. Glavno krivicno procesno pravo odnosi se iskljucivo na krivicnu procesnu materiju. Tu spada osnovno i dopunsko krivicno procesno pravo. Sporedno krivicno procesno pravo odnosi se na neku drugu materiju, ne na krivicni postupak, ali sadrzi pojedine odredbe koje se odnose ili imaju uticaja na krivicni postupak. U sporedno krivicno procesno pravo spadaju, na primjer, odredbe Ustava BiH o zabrani mucenja, necovjecnog ili ponizavajuceg tretmana ili kazni, pravu na licnu slobodu i sigurnost, pravu na pravicno saslusanje i drugim pravima u vezi sa krivicnim postupkom, pravu na privatni i porodicni zivot, dom i prepisku e) Trajno i privremeno krivicno procesno pravo. Podjela se vrsi s obzirom na to dali je vrijeme vazenja unaprijed odredeno.

7

f) Unutrasnje i medunarodno krivicno procesno pravo. U unutrasnje pravo spadaju svi propisi domaceg krivicnog procesnog prava, a u medunarodno ratifikovani medunarodni ugovori i opsteprihvacena pravila medunarodnog prava koja se odnose na krivicni postupak i krivicno pravo. IZVORI KRIVICNOG PROCESNOG PRAVA Izvori krivicnog procesnog prava su zakonski i podzakonski propisi i medunarodni ugovori. Oni se mogu podijeliti na izvore krivicnog procesnog prava uopste i na konkretne izvore krivicnog procesnog prava u BiH. IZVORI KRIVICNOG PROCESNOG PRAVA UOPSTE Nastanak krivicnog procesnog prava Krivicno procesno pravo nastaje normativnom aktivnoscu nadleznih drzavnih organa, u obliku zakona, drugih propisa i opstih akata. Naravno, razlicitost koncepcija pravnog sistema zemalja s common law i zemalja romanske tradicije (zemlje kontinentalne Evrope) otvorila je pitanje sta se sve moze smatrati zakonom: da li samo onaj izvor prava koji je to u formalnom smislu ili onaj koji je to u materijalnom smislu. Evropski sud za ljudska prava je u svojoj presudi u predmetu The Sunday Times definitivno zauzeo stanoviste da i obicajno pravo predstavlja zakon u smislu EKLJP. Isto tako, zakonom se smatraju i drugi pravni akti koje su donijeli nadlezni drzavni organi (uredbe, podzakonski akti i sl.) Kao izvor prava od donosenja novog krivicnog procesnog zakonodavstva u BiH moze se smatrati i pravicnost, koja predstavlja "prirodno i urodeno osjecanje pravde svakog covjeka, pa i onoga koji sudi u krivicnom postupku". Pravicnost je, iznad svega, vazna za primjenu prava, narocito pri odmjeravanju sankcija, ali ne predstavlja stvaranje norme, vec pravilnu primjenu diskrecione vlasti sudije i pravilnu primjenu interpretativnih i korektivnih ovlascenja koja su data sudiji. Stanovista zauzeta u nauci o krivicnom procesnom pravu takocte nisu izvor prava, jer predstavljaju izlaganje teoretskih pitanja i naucnu obradu pozitivnog prava i imaju veliki znacaj za primjenu prava. Sudija se u svojoj odluci ne poziva na naucne interpretacije pojedinih pravnih normi, vec na sopstveno shvatanje zakona, koje je ubjedljivije i pravilnije ako je zasnovano na dobrom poznavanju stavova krivicnoprocesne nauke. Kao kriterijum sta se moze smatrati izvorom prava, vazi sljedece pravilo: nije izvor krivicnog procesnog prava sve sto utice na formiranje odluke u konkretnom slucaju, vec samo ono sto obavezuje na odredenu odluku. Obavezno se primjenjuje samo pravna norma. Izvori javljanja krivicnog procesnog prava Krivicne procesnopravne norme mogu biti sadrzane u zakonu ili podzakonskom aktu. To su apstraktni izvori krivicnog procesnog prava, odnosno forme u kojima se ovo pravo moze javiti. Osnovno krivicno procesno pravo javlja se u formi zakona, a sporedno moze biti sadrzano i u podzakonskim pravnim aktima. Pravne propise krivicnog procesnog prava (osnovnog i sporednog) donose Parlamentarna skqrjstina BiH, Parlament Federacije BiH, Narodna skupstina RS I Skupstina BDBiH. KONKRETNI IZVORI KRIVICNOG PROCESNOG PRAVA BIH S obzirom na njihovo porijeklo, konkretni izvori krivicnog procesnog prava BiH mogu biti unutrasnji ili medunarodni, a s obzirom na njihov rang - ustavni, zakonski ili podzakonski akti. U odnosu na pitanje u kojoj je mjeri njihov sadrzaj posvecen regulisanju krivicnog postupka, oni mogu biti glavni ili sporedni izvori krivicnog procesnog prava. 1) Glavni unutrasnji izvor zakonskog ranga cine ZKPBiH, ZKPFBiH, ZKPRS 2) Glavni unutrasnji izvori podzakonskog ranga su brojni i ovdje, izmedu ostalog, spadaju: Uredba sa zakonskom snagom o izrucenju po molbi Medunarodnog suda, Uputstvo o primjeni pravila u postupku ekstradicije za nadlezne institucije BiH, Federacije BiH, RS i BDBiH, Odluka o naknadi troskova krivicnog postupka prema Zakonu o krivicnom postupku

8

BIH, Pravilnik o kucnom redu u ustanovama za izdrzavanje krivicne sankcije, mjere pritvora ili drugih mjera BiH itd. 3) Glavni medunarodni izvori krivicnog procesnog prava su: EKLJP, MPGPP i Univerzalna deklaracija o pravima covjeka iz 1948. godine. Ovdje treba spomenuti Uredbu o ratifikaciji EKLJP, izmijenjene i dopunjene protokolima broj 3, 5 i 8 i dopunjene Protokolom broj 2, te protokole 1, 4, 6, 7, 9, 10 i II. Tu dolaze i Protokol 12 i Protokol 13 EKLJP, koji se odnosi na ukidanje smrtne kazne u svim okolnostima. Uz to, vazno je spomenuti i Odluku o ratifikaciji Drugog fakultativnog protokola uz MPGPP, ciji je cilj ukidanje smrtne kazne. 4) Sporedni unutrasnji izvori krivicnog procelhog prava u BiH mogu biti ustavnog (Ustav BiH, Ustav Federacije BiH, ustavi kantona, Ustav RS i Statut BDBiH) i zakonskog karaktera. U najvaznije zakone koji regulisu druga pravna podrucja, ali sadrze i pojedine odredbe krivicnog procesnog prava ili se odnose na organizaciju organa krivicnog postupka (sudova, tuzilastava, ovlascenih sluzbenih lica, advokature itd) spadaju: ZSBiH, ZTBiH, Zakon o zastiti svjedoka pod prijetnjom i ugrozenih svjedoka, Zakon o programu zastite svjedoka, ZVSTBiH, Zakon o imunitetu BiH, Zakon o sudskoj policiji BiH, Zakon o obavjestajno-bezbjednosnoj agenciji BiH, Zakon o policijskim sluzbenicima BiH, Zakon o Drzavnoj agenciji za istrage i zastitu, Zakon o Drzavnoj granicnoj sluzbi BiH, Zakon o ustupanju predmeta od strane Medunarodnog krivicnog suda za bivsu Jugoslaviju Tuzilastvu BiH i koriscenju dokaza pribavljenih od strane Medunarodnog krivicnog suda za bivsu Jugoslaviju u postupcima pred sudovima u BiH i dr. 5) Medunarodni sporedni izvori su: Konvencija protiv torture i drugih surovih, neljudskih ili ponizavajucih kazni i postupaka iz 1984. godine, Evropska konvencija o suzbijanju terorizma, Medunarodna konvencija o suzbijanju fmansiranja terorizma, Medunarodna konvencija o suzbijanju teroristickih bombaskih napada, Konvencija UN protiv transnacionalnog organizevanog kriminaliteta, sa dopunskim protokolima iz 2000. godine ISTORIJA KRIVICNOG PROCESNOG PRAVA BOSNE I HERCEGOVINE 1. KRIVICNO PROCESNO PRAVO OD 1918. GODINE I U KRALJEVINI JUGOSLAVIJlJ Prva jugoslovenska drzava (Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca) naslijedila je raznoliku pravnu regulativu o krivicnom postupku. Jedno vrijeme, poslije stvaranja te drzave, 1918. godine, na teritoriji koja je usla u sastav nove drzave vazilo je sest razlicitih krivicnoprocesnih zakonodavsta. Bosna i Hercegovina je imala Zakon o krivicnom postupku, od 1891. godine, sacinjen, takocte, prema austrijskom Zakoniku iz 1873. godine. Jedinstveni Zakonik o krivicnom sudskom postupku za Kraljevinu Jugosfeviju donijet je 16. februara 1929. godine, a stupio je na snagu 1. januara 1930. godine. Zakonik je pripadao tipu krivicnog postupka zasnovanog na austrijskom Zakoniku o krivicnom postupku od 1873. godine i odgovarao je njemacko-austrijskom tipu krivicnog postupka akuzatorskog procesnog sistema. Bio je u skladu sa savremenim standardima liberalne evropske drzave, sa nizom rjesenja koja se ni danas ne mogu smatrati zastarjelim. Postupak je zasnovan na optuznom principu i uvijek se pokrece na zahtjev ovlascenog tuzioca (javnog, privatnog ili supsidijarnog). Sudovi su sastavljeni samo od sudija po pozivu. Postupak je detaljno regulisan kao postupak pred okruznim sudom, s tim da sadrzi i odredbe za postupak pred sudijom pojedincem, za postupak protiv mladih maloljetnika i protiv nepoznatih, odsutnih i odbjeglih izvrsilaca krivicnih djela. Okrivljeni je imao siroka prava na formalnu odbranu u svakom stadijumu postupka. Sistem pravnih lijekova je, sa gledista logike, bio savrseno konstruisan, ali pretjerano komplikovan (tri redovna pravna lijeka protiv presude), formalisticki postavljen i parnicarima nepristupacan (reviziju protiv presude okruznog suda kao zbornog, zbog toga, obavezno je morao sacinjavati advokat) 2. KRIVlCNO PROCESNO PRAVO SOCIJALISTlCKE JUGOSLAVIJE

9

1) Za vrijeme Drugog svjetskog rata, na podrucjima koja su kontrolisale partizanske jedinice, sudenje krivicnih stvari vrsili su narodnooslobodilacki odbori i vojne vlasti. Donjieto je vise propisa koji su segmentarno regulisali dio materije krivicnog postupka. Od posebnog znacaja donosenje Naredbe o osnivanju vojnih sudova iz 1942. godine (koja je regulisala tok krivicnog postupka pied prvostepenim vojnim sudom, a krivicni postupak se dijelio na dva stadijuma: isljedenje i sudenje) i Uredbe o vojnim sudovima iz 1944. godine (sa podjelom prvostepenog krivicnog postupka na stadijume prethodnog i glavnog krivicnog postupka). Na osnovu Zakona o nevaznosti pravnih propisa donijetih prije 6. aprila 1941. godine za vrijeme neprijateljske okupacije (iz 1946. godine), primjenjivana su i pravna pravila Zakonika o sudskom krivicnom postupku za Kraljevinu Jugoslaviju, iz 1929. godine, pod uslovom da nisu u suprotnosti sa Ustavom FNRJ, ustavima narodnih republika, zakonima i opstim vazecim propisima donijetim od nadlgznih organa npve drzave, kao i sa nacelima ustavnog poretka FNRJ i njenih republika. 2) Prvi poslijeratni Zakon o krivicnom postupku, donijet 12. oktobra 1948. godine, uz tzv. privremene mjere utvrdene Uvodnim zakonom za Krivicni zakonik (od 27. februara 1951. godine), bio je na snazi do 1. januara 1954. godine. PredstavIjao je postupak u kome je tuzilastvo bilo sa ogromnim ovlascenjima. Zakon je pripremljen u velikoj mjeri po ugledu na sovjetsko procesno zakonodavstvo, sa osnovnim ciljem uspostavljanja i zastite novog drustvenog poretka. Umjesto principa sudske nezavisnosti, tzv. princip partijnosti predstavlja osnovno nacelo sudske organizacije i postupka. Prethodni postupak vodi sam javni tuzilac, sa velikim ovlascenjima koja mu pripadaju kao drzavnom organu, a ne procesnoj stranki. Protiv optuznice, koju podnosi javni tuzilac, nema prigovora. Supsidijarna tuzba ne postoji. Odbrana preko branioca moguca je samo u dijelu postupka koji se vodi pred sudom. 3) Zakonik o krivicnom postupku, od 10. septembra 1953. godine, zamijenio je zakon o krivicnom postupku od 12. oktobra 1948. godine. Novim zakonikom je, pored ostalog, odredivanje pritvora i istraznog zatvora i vodenje isljedenja, koje je ranije obuhvatalo i izvidaj i istragu, izuzeto iz nadleznosti javnog tuzilastva i prenijeto u nadleznost suda (istraga i istrazni zatvor) i policije (izvidaj i pritvor). Trajanje istraznog zatvora do optuzenja ograniceno je na devet mjeseci, sa pravom zalbe protiv rjesenja o odredivanju pritvora i istraznog zatvora. Dozvoljen je prigovor na optuznicu. U odredenim slucajevima dozvoljena je i zalba protiv drugostepene presude. Priznato je pravo na naknadu imovinske stele neopravdano osudenim licima i licima nezakonito lisenim slobode. Novelom Zakonika iz 1959. godine priznato je pravo strankama i braniocu da u izvidaju prisustvuju ispitivanju svjedoka, kada je bilo vjerovatno da svjedoknece doci na glavni pretres ili kad je izvidajni organ nasao da je to cjelishodno. Uveden je obavezni pritvor poslije izricanja prvostepene presude kojom je izrecena kazna strogog zatvora od pet godina ili teza kazna. Utvrdeno je da rok za zalbu tece od kasnijeg dana prijema ako se presuda dostavlja i okrivljenom i braniocu. Na drugi nacin i detaIjnije su organizovani postupak prema maloljetnicima i postupak za rehabilitaciju i brisanje osude. Novela iz 1962. godine odnosila se na opoziv uslovnog otpusta. U Noveli iz 1965. godine preformulisana je klauzula o pretpostavci nevinosti, tako sto je umjesto "ne smatra se krivim" receno "ne moze biti smatran uciniocem krivicnog djela. Utvrdeno je pravilo da pritvor odreduje sud, a policija samo po odredenim osnovama ili uz poseban uslov. Mogucnost zalbe protiv drugostepene presude prosirena je i na presude Vrhovnog vojnog suda. Predvidena je mogucnost sudenja u odsustvu protiv okrivljenog koji je ispitan, uz uslov da na pretres nije dosao, iako je pozvan, a radi se o postupku pred opstinskim sudom za krivicno djelo za koje je kao glavna kazna propisana kazna zatvora ili blaza kazna.

10

Kao nov institut ustanovljena je javna sjednica pred drugostepenim sudom. Po zahtjevu za zastitu zakonitosti, sud je na stetu okrivljenog mogao samo da utvrdi povredu zakona. Detaljno je normiran skraceni postupak. 4) Poslije Ustava SFRJ iz 1974. godine donijet je novi Zakon o krivicnom rostupku, 24. decembra 1976. godine. U stvari, radi se o izmijenjenom i jopunjenom Zakoniku iz 1953. godine. I naziv "Zakonik" zamijenjen je nazivom "Zakon", sa obrazlozenjem da jugoslovenski pravni sistem ne poznaje normativni akt sa takvim nazivom i zbog toga sto cjelokupna procesna materija (npr. stvarna nadleznost) nije obuhvacena tekstom. Odredbama ovog zakona krivicni postupak je uskladen sa Ustavom SFRJ i ustavima republika i autonomnih pokrajina. U prvom redu, izmijenjene su odredbe koje se ticu organizacije sudova, buduci to spada u nadleznost republika i pokrajina. Novi Zakon o krivicnom postupku ne odreduje vise ni stvarnu nadleznost sudova, jer to pripada republickom i pokrajinskom zakonodavstvu. Korigovana je defmicija pretpostavke nevinosti na "ne moze biti smatran krivim". U nacelu je raspravljeno pitanje upotrebe jezika naroda i narodnosti u postupku. Pravo da se izuzece trazi zbog okolnosti koje izazivaju sumnju u nepristranost, ograniceno je samo na period do pocetka glavnog pretresa. Prosirena je obavezna odbrana. Odvojeno od vjestacenja, normiran je uvidaj, jer se uvidjelo da su to dvije odvojene i razlicite krivicnoprocesne radnje i relativno samostalna dokazna sredstva. Uvedeni su i posebno strucno lice i normiran njegov procesni polozaj, kao i rekonstrukcija dogadaja, kao posebna krivicnoprocesna radnja. Propisana je duznost izdvajanja iz spisa svih obavjestenja koja je policija uzela od okrivljenog i lica koja ne mogu biti svjedoci ili su oslobodena duznosti svjedocenja. Ustanovljena je obaveza dostavljanja braniocu optuznog akta i odluka ili pismena od kojeg tece rok za zalbu ili za odgovor na zalbu. Prosirena je i mogucnost koriscenja neposredne optuznice i omoguceno ispitivanje optuznice i po sluzbenoj duznosti od predsjednika sudeceg vijeca. Produzen je rok za prigovor protiv optuznice na osam dana, a za zalbu protiv presude (osim u skracenom postupku) na 15 dana. Pritvor do 30 dana bilo je moguce odrediti zbog izbjegavanja okrivljenog da dode na glavni pretres. Nacelo mutabiliteta prenijeto je i na drugostepeni postupak. Prosireno je nacelo oportuniteta u postupku prema maloljetnicima, all je uvedena mogucnost da se ovaj postupak spoji s postupkom prema punoljetnom lieu. Ponavljanje postupka za okrivljenog kome je sudeno u odsustvu, dozvoljeno je na njegov zahtjev, a ne ex offi-cio. Propisana je mogucnost podnosenja zalbe i protiv volje okrivljenog, kada je izrecena smrtna kazna. Pritvor iz razloga uvedenog novelom iz 1970. godine bio je dozvoljen i poslije izricanja prvostepene presude. Beneficium cohaesionis je u trecem stepenu prosiren na okrivljene koji nisu imali pravo na zalbu. Isto tako, od znacaja je, po izuzetku, i zalba Saveznom sudu, kao i zahtjev za vanredno preispitivanje pravnosnazne presude, jer je njima inoviran sistem pravnih lijekova. Javni tuzilac je dobio pravo da se prilikom objavljivanja oslobadajuce presude odrekne zalbe i u roku od osam dana podigne novu optuznicu za krivicno djelo iz istog cinjenicnog sklopa, uz uslov da to djelo nije teze od onog iz ranije optuznice. Prvi put rok za izjavljivanje pravnog lijeka ili odgovora na zalbu tece od dostavljanja pismena braniocu. lzmjenama i dopunama Zakona o krivicnom postupku (od 13. marta 1985. godine) bilo je, izmedu ostalog, propisano: da branilac ne moze biti lice koje je u istom predmetu bilo sudija ili tuzilac; da je odbrana obavezna i u postupku po vanre-dnim pravnim lijekovima ako je izrecena smrtna kazna; postupanje prilikom izdvajanja iskaza na kojima se ne moze zasnivati odluka i obavjestenja koje je pribavila policija; pravo okrivljenog da zahtijeva skracenje roka koji mu je dat za pripremu odbra-ne; poucavanje okrivljenog o duznosti da prijavi promjenu adrese i o posljedicama neprijavljivanja; pravo da se zahtjev za vanredno preispitivanje pravnosnazne presude moze koristiti i zato sto je u drugom ili trecem stepenu ucestvovao sudija koji je morao biti izuzet ili zato sto je okrivljenom uskraceno pravo da upotrebljava svoj jezik. Odredeno je da rok za izjavljivanje pravnog lijeka ili odgovora na zalbu tece od dostavljanja pismena okrivljenom.

11

3. KRIVICNO PROCESNO PRAVO BIH Ustav BiH, od 14. decembra 1995. godine, unijeto je niz novih vaznih pravila vezanih za krivicni postupak, a odredena pitanja ljudskih prava i sloboda rijesena su na drukciji nacin u odnosu na rjesenja koja su bila sadrzana u Ustavu SFRJ iz 1974. godine. Naime, Ustav BiH, Ustav FBiH i Ustav RS uvode nekoliko novih ljudskih prava i sloboda, a neka od dotadasnjih znacajno prosiruju. Ta pitanja vezana su, prije svega, za: pravo na upotrebu svog jezika, pritvor, pravo na odbranu osumnjicenog, odnosno optuzenog, prava lica lisenog slobode, pretres stana, nepovredivost tajne pisama i drugih sredstava opstenja, javnost glavnog pretresa, prava na upotrebu pravnog lijeka, ponavljanje krivicnog postupka i naknadu stete neopravdano osudenim licima i licima neosnova-no lisenim slobode. Od tada do donosenja najnovijeg krivicnog procesnog zakonodavstva postojala je, posebno u RS, upadljiva nesaglasnost uzmedu Ustava BiH i entitetskih zakona o krivicnom postupku - u pogledu prava i osnova za odredivanje pritvora nekih od prava koja se odnose na ucesce branioca, razloga za pretresanje stana itd. Ustavom BiH izricito je utvrdeno da ce BiH i oba entiteta osigurati najvisi nivo medunarodno priznatih ljudskih prava i osnovnih sloboda, kao i da ce u tu svrhu postojati Komisija za Ijudska prava za BiH, na nacin kao sto je to predvideno u Aneksu 6 Opsteg okvirnog sporazuma. Pored toga, u Aneksu I Ustava BiH sadrzan je spisak od 15 najznacajnijih medunarodnih sporazuma o ljudskim pravima koji se primjenjuju u BiH. Medu njima su i MPGPP, Evropska konvencija o sprecavanju mucenja, nehumanog ili ponizavajuceg tretmana ili kaznjavanja i dr. Pored toga, u Aneksu Ustava FBiH sadrzani su instrumenti za zastitu ljudskih prava (ukupno 21) koji imaju pravnu snagu ustavnih odredaba. Ovako koncipirane ustavne odredbe, koje cine osnovu unutrasnjeg pravnog sistema BiH i entiteta, trebalo je da nadu izraz i u odgovarajucim zakonima, u koje spadaju i zakoni o krivicnom postupku. Drugo, kao instrument za zastitu ljudskih prava i sloboda, krivicni postupak ima zadatak da stiti i pruzi satisfakciju u slucaju povrede ili ugrozavanja prava i sloboda priznatih ustavom, kao i da onemoguci krsenje sloboda i prava garantovanih gradanima ukljucenim u krivicni postupak. Trece, ostvarivanje i zastita sloboda i prava gradana u krivicnom postupku zavisi od mnogobrojnih i raznovrsnih uslova, medu kojima znacajnu ulogu igra i stanje u oblasti zakonodavstva, buduci da i ono treba da omoguci tu realizaciju. VAZENJE KRIVICNOG PROCESNOG PRAVA Krivicno procesno pravo, kao i druga pozitivna prava, nije univerzalno, vec je ograniceno i vremenski i prostorno. Moguca su i ogranicenja njegovog vazenja u pogledu lica i predmeta na koje se primjenjuje. 1.VREMENSKO VAZENJE KRIVICNOG PROCESNOG PRAVA Osnovno pitanje koje se ovdje postavlja jeste odredivanje momenta u kome pocinje i momenta u kome prestaje da vazi krivicnoprocesni zakon. U vezi sa prvim pitanjem vazi pravilo tempus regit actum, prema kome se zakoni primjenjuju od momenta njihovog stupanja na snagu. Krivicni postupak se, prema tome, vodi prema odredbama zakona koji je na snazi u casu preduzimanja radnje. Iz toga pravila izlazi da nije vazno sto je neko krivicno djelo ucinjeno prije stupanja na snagu zakona o krivicnom postupku (neki teoreticari pogresno govore o "povratnom djelovanju" normi krivicnog procesnog prava), vec se pretpostavke za preduzimanje i valjanost neke procesne radnje odreduju prema zakonu koji je vazio u vrijeme njenog preduzimanja. Period od objavljivanja zakona do njegovog stupanja na snagu, odnosno pocetka primjene (vacatio legis) duzi je kod zakona iz krivicnopravne oblasti, s obzirom na njihovu prirodu i potrebu da se izvrse odredene pripreme za njihovu uspjesnu primjenu. Zakon o krivicnom postupku vazi, dakle, od dana njegovog stupanja na snagu, ako nije drukcije propisano. S druge strane, prestaje da vazi donosenjem novog zakona, koji se donosi umjesto njega (tzv. abrogacijska klauzula). Novi procesni zakon primjenjuje se i na sve procesne radnje u nezapocetim ili vec zapocetim postupcima, koje treba preduzeti poslije

12

njegovog stupanja na snagu, tako da sve procesne radnje, izvedene po starom zakonu, u potpuno dovrsenim ili nedovrsenim postupcima, ostaju na snazi. Od ovog pravila najvazniji izuzeci su sljedeci: a)Za krivicne predmete u kojima je optuznica stupila na pravnu snagu, postupci se nastavljaju po dosadasnjim propisima ako zakonom nije drukcije odredeno b) za krivicne predmete koji su vec presudeni u drugom stepenu i kod kojihje na taj nacin proces skoro pri kraju. c) Ako je na dan stupanja na snagu zakona o krivicnom postupku bio u toku neki rok on ce se racunati po dosadasnjem zakonu o krivicnom postupku, ako je to, s obzirom na duzinu roka, za stranke povoljnije. d) Na ponavljanje krivicnog postupka pravnosnazno dovrsenog prije 1. januara 1954. godine primjenjuju se jos uvijek odredbe Zakona o krivicnom postupku iz 1948. Staro krivicno procesno pravo primjenjuje se i u pogledu naknade stete neopravdano osudenim yaeosnovano lisenim slobode prije 1. januara 1954. godine . 2.PROSTORNO VAZENJE KRIVICNOG PROCESNOG PRAVA U pogledu prostornog vazenja krivicnog procesnog prava, vazi u osnovi teritonjalni princip (locus regit actum). Krivicni postupak na domacoj teritoriji vodi se po odredbama domacih krivicnih procesnih propisa i sudovi i drugi organi koji ucestvuju u krivicnom postupku smiju u torn postupku primjenjivati samo nase pravo ("pravo suda", tzv. lex fori). Zakon o krivicnom postupku primjenjuje se pred sudovima u BiH bez obzira na to da li se postupak vodi prema domacem drzavljaninu ili strancu, da li je krivicno djelo ucinjeno u zemlji ili u inostranstvu i bez obzira na to da li je djelo izvrseno prema domacem drzavljaninu ili prema strancu. To podrazumijeva da strani procesni krivicni zakon ne moze bid primijenjen od domacih i inostranih organa postupka na teritoriji BiH. Prema tome, vaznost krivicnog procesnog prava BiH ogranicena je same na teritoriju ove drzave, iako se inostrani drzavni organi katkada sluze rezultatima procesnih djelatnosti sto su ih u BiH, po njenim propisima, obavili njeni organi, pruzajuci stranim sudovima medunarodnu pravnu pomoc. Dejstvo domacih krivicnih propisa moze biti izuzetno iskljuceno ili ogranrceno na domacoj teritoriji u sljedecim slucajevima: a) Kada se o tome sporazumiju drzave. Strana drzava moze pristati da na njenoj teritoriji krivicno pravosude vrsi druga drzava za njene drzavljane koji tu borave, po sporazumu. b) Strani propisi mogu se primjenjivati i u slucaju okupacije, bez pristanka domace drzave. c) Na sopstvenoj teritoriji domace pravo se ne primjenjuje na neka podrucja na kojima se nalaze diplomatske prostorije. To su tzv. eksteritorijalna mjesta, tj. privilegovana mjesta koja su izuzeta od vrsenja sudske vlasti, zato sto su sjedista lica koja uzivaju licni krivicnoprocesni imunitet iz medunarodnopravnih razloga. Tim prostorijama organi domace drzave nemaju pravo pristupa, osim uz pristanak sefa misije, te na torn dijelu teritorije ne mogu vrsiti procesne radnje krivicnog postupka i primjenjivati krivicno procesno pravo. d) Krivicni procesni propisi domace drzave ne primjenjuju se na strane ratne brodove koji se nalaze u nasem obalnom moru po dozvoli domacih vlasti. Eksteritorijalnost ne uzivaju ostali strani brodovi u obalnom moru (trgovacki, turisticki i dr). Propisi domaceg krivicnog procesnog prava ne primjenjuju se ni na strane vojne vazduhoplove koji se u drugoj drzavi nadu po dozvoli te drzave. 3. VAZENJE KRIVICNOG PROCESNOG PRAVA U POGLEDU LICA Krivicno procesno pravo u BiH vazi za sva lica na koja se mogu primijeniti krivicni zakoni. Pri torn je svejedno da li su u pitanju domaci ili strani drzavljani i da li se nalaze u zemlji ili u inostranstvu. Od ovog pravila postoje izuzeci u pogledu jednog broja lica. To su lica koja uzivaju krivicni procesni imunitet, a sto znaci da se protiv njih ne moze uopste voditi krivicni postupak, ili moze, ali samo uz odobrenje odredenog drzavnog organa. Krivicnoprocesni imunitet iskljucuje krivicno gonjenje odredenog lica, tj. sprecava da se ono u krivicnom postupku pojavi u svojstvu osumnjicenog, iako postoje svi drugi stvarni i pravni uslovi za vodenje krivicnog postupka. S druge strane, materijalnopravni imunitet,

13

propisan materijalnim krivicnim pravom, za krivicno djelo izvrseno pri glasanju ili davanju misljenja (u parlamentu ili kao sudije ili tuzioci) predstavlja osnov za iskljucenje krivicnog djela, krivicne odgovornosti ili kaznjivosti odredenog lica. Kako se u slucaju takvog imuniteta ne moze pokrenuti niti zapoceti krivicni postupak jer ne postoji krivica, odnosno kaznjivost ucinioca, materijalnopravni imunitet ima za posljedicu postojanje krivicnoprocesnog imuniteta. Postoji vise krivicnih procesnih imuniteta. Imunitet je apsolutan (opsti) kada sprecava gonjenje za svako krivicno djelo (npr. diplomatski ili poslanicki imunitet). Imunitet je relativan ili funkcionalan kada se odnosi samo na pojedina krivicna djela koja se ticu funkcije zbog koje je dat (npr. imunitet koji uzivaju sudije i tuzioci). Imunitet moze biti stalan (traje i po prestanku funkcije) ili privremen, koji prestaje istekom funkcije koja ga je opravdavala. Imunitet moze biti bezuslovan (ne moze se oduzeti prije isteka funkcije) ili uslovan, koji vazi ako ga nadlezni organ ne ukine (bez obzjra na to sto funkcija jos traje) Imununiteti se dijele i na unutrasnje i medunarodnopravne (ili diplomatske). Medunarodnopravni imunitet sastoji se u zabrani da se protiv lica koja ga uzivaju pokrece krivicni postupak u zemlji u kojoj ona vrse svoju misiju.124 U smislu propisa medunarodnog javnog prava, u nekim slucajevima ne moze se voditi krivicni postupak protiv nekih lica jer uzivaju krivicnoprocesni imunitet. U drugim slucajevima radi se o medunarodnopravnoj zastiti nekih prostorija (zgrade, stanovi i si), u kojima se ne mogu vrsiti bilo kakve procesne radnje krivicnog postupka, cak i da se krivicni postupak vodi i protiv lica koje ne uziva imunitet po medunarodnom javnom pravu. Na kraju, postoji i medunarodnopravna zastita izvjesnih arhiva, dokumenata i putnickog prtljaga (tzv. valize), pa organi krivicnog postupka BiH ne mogu u takvim arhivama i sa takvim dokumentima i prtljagom vrsiti nikakve krivicnoprocesne radnje. Lice koje uziva ovaj imunitet ne moze ga se odreci, jer mu on nije dat kao licna privilegija, nego radi vrsenja njegove funkcije. Kad su u pitanju unutrasnji imuniteti, potrebno je prethodno odobrenje nadleznog drzavnog organa za krivicno gonjenje pojedinih lica, s tim da tuzilac ne moze sprovesti istragu niti podici optuznicu, ako ne podnese dokaz da je odobrenje dato. Kad je presuda izrecena iako nije bilo potrebnog odobrenja, postoji apsolutna povreda krivicnog postupka. Prema odredbama Zakona o imunitetu BiH (clan 3 stav 1), imunitet od krivicnog gonjenja uzivaju samo poslanici i clanovi Parlamentarne skupstine BiH. Ovdje se radi o funkcionalnom imunitetu, sto znaci da oni nece krivicno odgovorati za bilo koji postupak izvrsen u okviru njihovih duznosti u Parlamentarnoj skupstini BiH. Medutim, ovakav imunitet nije opsta prepreka za krivicno gonjenje, pa se protiv lica koja uzivaju ovaj imunitet primjenjuju pravila vodenja krivicnog postupka propisana zakonom. Sudije i tuzioci uzivaju samo funkcionalni imunitet: ne mogu biti krivicno gonjeni, uhapseni ili zadrzani u pritvoru niti mogu odgovarati u gradanskom postupku za misljenja koja daju ili za odluke koje donose u okviru svojih sluzbenih duznosti. Isto tako, posjedovanje imuniteta nece sprijeciti ni odgoditi istragu u krivicnom ili gradanskom postupku koja se u nekoj stvari u skladu sa zakonom vodi protiv sudije ili tuzioca. U teoretskim razmatranjima o sustini imuniteta teoreticari se uglavnom slazu da se imunitet pojavljuje u dva oblika, i to: imunitet neodgovornosti i imunitet nepovredivosti. Ova dva oblika zajedno omogucuju punu slobodu vrsenja funkcije clanova parlamenta. Imunitet neodgovornosti djeluje automatski, a imunitet nepovredivosti samo ako se parlamentarac na njega pozove. Svaki od ova dva oblika parlamentarnog imuniteta ima svoje posebne osnove, posebnu sadrzinu kao i posebne posljedice.126 Imunitet neodgovornosti stiti parlamentarca kada vrsi parlamentarnu funkciju, dok imunitet nepovredivosti stiti parlamentarca kad ne vrsi parlamentarnu funkciju. Imunitetom neodgovornosti pokrivena je neodgovornost parlamentarca za govor, izrazeno misljenje i glas dat u parlamentu. Neodgovornost, dakle, pokriva akte parlamentarca ucinjene u vrsenju njegove funkcije. To je sustinski materijalni imunitet koji sprecava svako sudsko gonjenje parlamentarca za misljenje i glas u parlamentu. Za svoje govore i misljenja izvan parlamenta, parlamentarac je odgovoran kao i svaki drugi gradanin. Neodgovornost parlamentaraca je privilegija

14

javnopravnog karaktera, data parlamentarcu u njegovom svojstvu nosioca javnopravne funkcije, a ne kao privatnog lica radi zastite njegovih licnih interesa, nego radi interesa funkcije. Imunitet neodgovornosti stiti lice od pravne odgovornosti za djela koja su obuhvacena imunitetom. Imunitet nepovredivosti stiti lica od hapsenja ili pritvaranja u pogledu djela koja su obuhvacena imunitetom. Imunitet neodgovornosti djeluje automatski, a imunitet nepovredivosti samo ako se na njega pozove nosilac imuniteta. Imunitet neodgovornosti pokriva akte nosioca imuniteta u vrsenju funkcije. Imunitet neodgovornosti je, u sustini, materijalni imunitet koji sprecava svako sudsko gonjenje za akte ucinjene u okviru funkcije - znaci akte preko kojih se odvija radnja institucije. U onoj mjeri u kojoj se primjenjuje na lice koje obavlja odredenu funkciju, ovaj imunitet moze da se smatra statusnim imunitetom ili imunitetom ratione personae. Nakon prestanka obavljanja funkcije, imunitet djeluje ratione materiae u pogledu akata koji su ucinjeni ranije u okviru vrsenja sluzbene funkcije, da bi se sprijecilo da institucija ili funkcija koju je lice obavljalo bude indirektno napadnuta pravnim dejstvom protiv prethodnog nosioca funkcije kada nosilac tekuce funkcije uziva imunitet. Imunitet nepovredivosti je proceduralni imunitet, koji sprecava primjenu opsteg prava na nosioca javne funkcije i bez odobrenja nadleznog organa on ne moze da bude lisen slobode. Svrha ovog imuniteta je da garantuje slobodu od hapsenja (siri od imuniteta neodgovornosti). Imunitet neodgovornosti se odnosi samo na krivicna djela u okviru funkcije koja se vrsi, ali ne i na krivicna djela koja su pocinjena drugim djelima. Zakonima o imunitetu koji vaze na teritoriji BiH ne predvida se samo statusni imunitet ili imunitet ratione personae u toku trajanja javnog mandata. Oni, takode, predvidaju imunitet ratione materiae od gradanske i krivicne odgovornosti u pogledu djela ucinjenih u okviru funkcije delegata i clanova Parlamentarne skupstine BiH, delegata i clanova Parlamenta FBiH i clanova skupstina kantona, odnosno poslanika u Narodnoj skupstini RS i delegata u Vijecu naroda RS, cak i onda kada prestanu da obavljaju funkcije. Ovim zakonima se takode predvida i slican imunitet od gradanske, a u nekim slucajevima i krivicne odgovornosti, za izvjesne nosioce izvrsne vlasti. Ratio ovih zakona je da se uspostavi ravnoteza izmedu potrebe za zastitom integriteta zakonodavnih i izvrsnih institucija i potrebe da se preduprijedi da pojedinci u takvim institucijama zloupotrijebe ovlascenja, te da se obezbijedi javna odgovornost lica koja obavljaju izabrane duznosti, dok se istovremeno obezbjeduje da takva lica uzivaju takve vidove imuniteta kakvi su primjereni za ispravno vrsenje njihovih funkcija. 4. VAZENJE KRIVICNOG PROCESNOG PRAVA U POGLEDU PREDMETA Krivicno procesno pravo vazi za postupanje i odlucivanje o onome sto moze biti glavni predmet (causa criminalis) ili sporedni predmet (imovinskopravni zahtjev, prejudicijalna pitanja i troskovi postupka) krivicnog postupka. Osim toga, krivicno procesno pravo regulise i postupak rjesavanja pojedinih specijalnih i dopunskih procesnih predmeta koji nastaju u toku postupka po glavnom predmetu ili kao posljedica sprovedenog krivicnog postupka (medunarodna pravna pomoc, ekstradicija, naknada stete zbog neopravdane osude, brisanje osude i dr). ODNOS KRIVICNOG PROCESNOG PRAVA PREMA OSTALIM GRANAM A PRAVA 1) U krivicnom postupku primjenjuju se na ucinioce krivicnog djela, osim kazni, i druge krivicne sankcije: uslovna osuda, mjere bezbjednosti i vaspitne mjere (clan 5 KZBiH). Medutim, nisu samo krivicna djela pracena primjenom kazni, nego se kazna primjenjuje i na ucinioce nekih drugih kaznjivih djela. Ta druga kaznjiva djela, pored krivicnih, na koja se primjenjuju kazne su: prekrsaji i disciplinski kaznjiva djela. Materijalnopravna priroda u vezi sa kaznjavanjem za svaku od ove dvije vrste kaznjivih djela uredena je posebnim pravnim propisima (materijalnim kaznenim pravima). Na ucinioce svake od ove dvije grupe kaznjivih djela primjenjuju se kazne u posebnom postupku (procesu) koji je normiran posebnim procesnim pravom. Tako imamo prekrsajni postupak (proces), koji je ureden

15

prekrsajnim procesnim pravom, i disciplinski kazneni postupak (proces), ureden disciplinskim procesnim pravom. Prema tome, pored krivicnog procesa, kao kaznenog procesa, i krivicnog procesnog prava, kao prava kojim je ureden taj proces, postoje u BiH jos dva kaznena procesa i dva kaznena procesna prava. I pored postojanja slicnosti (ista dokazna sredstva, slicni osnovni principi i sadrzaj procesnih radnji, itd), postoje i znacajne razlike u uredenju pojedinih od tih postupaka. Prije svega, svaki od tih postupaka vode razliciti organi. Krivicne sankcije za krivicna djela mogu izricati samo sudovi. Kazne i druge mjere za prekrsaje izricu sudovi za prekrsaje, a izuzetno i neki drugi drzavni organi. Sankcije za disciplinske krivice izricu posebno odredeni disciplinski organi (disciplinske komisije). Vazno je pri torn zapamtiti da pravni poredak u nacelu iskljucuje kumulaciju krivicnog i prekrsajnog postupka: za neko ponasanje koje bi istovremeno ispunjavalqjgravna obiljezja krivicnog djela i prekrsaja, prednost uvijek ima krivicni postupak. S obzirom na to da su krivicna djela nacelno veceg intenziteta drustvene opasnosti i da se za njih izricu stroze sankcije, krivicni postupak je zakonom detaljno regulisan. Ostali kazneni postupci su, po pravilu, kraci i jednostavniji. Medutim, s obzirom na slicnu svrhu svih kaznenih postupaka, i u navedenim posebnim postupcima, u odredenim granicama, tj. ako nema posebnih propisa, shodno se primjenjuju odredbe krivicnog postupka. 2) lako u krivicnom postupku, osim suda, ucestvuju i tuzilac i ovlascena sluzbena" lica, to je u osnovi sudski postupak. Parnicni postupak je takode sudski postupak, jer se parnica odvija samo pred sudom. Dakle, isti organ (sud) donosi odluke i u krivicnomj_u parnicnom postupku, pa stoga oba procesna prava spadaju u granu sudskog prava. Osnovno razgranicenje ova dva postupka moze se postaviti s obzirom na njihove razlicite objekte (predmete). U krivicnom postupku sudovi odlucuju o rimjeni krivicne sankcije na izvrsioca krivicnog djela, dok u parnicnom postupku ud odlucuje o imovinskopravnim i drugim gradanskopravnim sporovima fizickih i ravnih lica. Medutim, u odredenim slucajevima moze se i u krivicnom postupku jesavati neko gradanskopravno pitanje, za koje je inace nadlezan parnicni sud. Pored toga, krivicni postupak se vodi ex officio i krivicne sankcije se primjenjuju po sluzbenoj duznosti, kad god se utvrdi da za to postoje pravne pietpostavke, dok se parnicni postupak vodi samo kada stranka postavi tuzbom svoj zahtjev. U toku gradanske parnice, stranke, po pravilu, imaju pravo slobodno raspolagati svojim pravnim zahtjevima, dok se u krivicnom postupku, u principu, sudi bez obzira na voliu zainteresovane stranke. Odnos izmedu ovih postupaka ogleda se i u tome sto parnicni i krivicni postupak sadrze ista dokazna sredstva i procesna nacela, iako su neka nacela u xyjedinim parnicnim situacijama drukcije izrazena. Tako i parnicni postupak poznaje nacelo slobodne ocjene dokaza, nacelo usmenosti i neposrednosti itd. Medutim, sve te : druge slicnosti ne uklanjaju bitnu razliku izmedu oba postupka, s obzirom na razlicit predmet postupka (krivicna stvar - gradanska stvar, causa civilis) i kvalitativnu razliku u pravnoj prirodi jednog i drugog postupka. Zato je parnicni postupak i regulisan posebnim zakonom. 3) Utvrdivanje vaznih cinjenica u krivicnom postupku najcesce nije moguce bezz pomoci i oslonca na druge nauke, koje krivicni postupak istrazuju sa drugih, vanpravnih aspekata. Radi se o dopunskim i pomocnim krivicnoprocesnim naukama. U dopunske krivicnoprocesne nauke spadaju: istorija krivicnog procesnog prava, poredno krivicno procesno pravo, medunarodno krivicno procesno pravo, psihologija krivicnog postupka, krivicnoprocesna politika, krivicnoprocesna sociologija i filozofija krivicnog postupka.Pomocne krivicnoprocesne nauke su: kriminalistika, sudska medicina, kriminologija, pravna logika i pravna etika. TUMACENJE KRIVICNOG PROCESNOG PRAVA Tumacenje je logicki metod za iznalazenje pravog smisla i domasaja pravne norme ikao metod je van mogucnosti pravnog regulisanja. Prilikom tumacenja normi krivicnog procesnog prava primjenjuju se pravila iz opste teorije prava, sa odredenim izuzecima.

16

Potrebno je istaci da je primjena analogije dozvoljena i u krivicnom procesnom pravu i to za popunjavanje praznina u zakonu. Analogija se u krivicnom procesnom pravu primjenjuje, prije svega, u slucajevima izricito predvidenim u samom zakonu. Za primjenu analogije trazi se da se radi o slucajnoj praznini, a ne o namjernom iskljucenju nekog rjesenja. Analogija mora da se krece u granjcama ciljeva postupka i u skladu sa osnovnim principima koji upravljaju postupkom. Nase pozitivno pravo poznaje niz propisa kojima je svrha da osiguraju jedinstvo pravnog poretka, i to u dva pravca. Najprije, potrebno je osigurati da svi propisi naseg pravnog poretka sacinjavaju jedinstvenu logicnu cjelinu, u kojoj nema protivrjecja. Pored toga, trazi se jedinstveno tumacenje pravnih propisa. Jedinstva pravnog poretka nema ako razliciti drzavni organi isti pravni propis razlicito tumace. Da bi omogucilo uklanjanje protivrjecnosti koje bi se mogle pojaviti izmectu propisa razlicitog znacaja, nase ustavno pravo je uvelo, pored ostalog, i posebne organe kojima je povjerilo uklanjanje takvih protivrjecnosti. Ti organi su Ustavni sud BiH, Ustavni sud FBiH i Ustavni sud RS. Tumacenje i analogija dobijaju sve veci znacaj i u krivicnom procesnom pravu. Sve cesce izmjene i dopune zakona i drugih propisa, hitnost u postupku njihovog donosenja i slicno, traze koriscenje tumacenja. Poseban znacaj ima autenticno tumacenje propisa, posebno zakona. Pod autenticnim tumacenjem pravnih propisa podrazumijeva se tumacenje tih propisa koje daje organ koji ih je donio. Ono je obavezno za one koji propis primjenjuju. Jedinstvenoj primjeni normi krivicnog procesnog prava doprinose i nacelni pravm stavovi o pitanjima koji su od interesa za primjenjivanje federalnih zakona koje zauzima Vrhovni sud FBiH na prosirenoj opstoj sjednici (clan 35 tacka 5 ZSFBiH). Jedinstveno tumacenje pravnih propisa, kada su u pitanju sudovi, bez sumnje lakse bi se sprovelo kada bi nacelni pravni stavovi bili obavezni za nize sudove. Treba, medutim, iniati u vidu da bi takvo uredenje sudova onemogucavalo nezavisnost sudova u primjeni prava, dakle i u tumacenju pravnih propisa, sto je jedan od osnova ustavnog principa nezavisnosti sudstva. Zadatak je sudije da utvrdi smisao norme koju treba primijeniti, a nacelne pravne stavove Vrhovnog suda FBiH prihvatice samo onda ako se slozi sa argumentima na kojima se oni zasnivaju. SUBJEKTI KRIVICNOG POSTUPKA POJAM I VRSTE PROCESNIH SUBJEKATA Pojam procesnih subjekata Krivicnoprocesni subjekti su procesno sposobna fizicka ili pravna lica koja na osnovu zakonom predvidenih prava i duznosti u krivicnom postupku, preduzimanjem odredenih radnji, stupaju u krivicnoprocesni odnos, odnosno doprinose ostvarenju krivicnoprocesnog zadatka. Sva lica koja ucestvuju u krivicnom postupku nisu procesni subjekti. Naslov procesnog subjekta imaju samo oni ucesnici krivicnog postupka koji stupaju u krivicni procesnopravni odnos i u njemu vrse procesnopravnu funkciju - sudenja, gonjenja i odbrane (procesni subjekti u uzem smislu) ili imaju odredena druga prava i obaveze (procesni subjekti u sirem smislu, kao sto je npr. osteceni).Prema tome, procesni subjekt je subjekt krivicnog procesnog odnosa. Vrste procesnih subjekata Procesni subjekti su samo ona lica koja su neophodna da bi se mogao zasnovati, teci i okoncati krivicnoprocesni odnos. Glavni ili osnovni procesni subjekti su sud (kao samostalni i nezavisni drzavni organ), tuzilac (koji vrsi funkciju krivicnog gonjenja) i osumnjiceni, odnosno optuzeni koji vrsi funkciju odbrane. Tuzilac i osumnjiceni, odnosno optuzeni su procesne stranke, tako da su glavni procesni subjekti sud i stranke.

17

Osim glavnih subjekata krivicnog procesnog odnosa (sud, tuzilac i osumnjiceni, odnosno optuzeni), postoje i sporedni procesni subjekti koji imaju odredena i ogranicena ovlascenja u krivicnom postupku. Tu spadaju osteceni, koji se na strani tuzioca, bez obzira na to da li mu pripada imovinskopravni zahtjev, pravno ill fizicko lice, prema kojem treba izreci mjeru bezbjednosti oduzimanja imovinske koristi (na strain osumnjicenog, odnosno optuzenog) i organ starateljstva u postupku prema maloljetnicima (na strani suda). U okviru krivicnog postupka mogu da se pojave i lica koja nisu subjekti icprocesnog odnosa, vec subjekti pripojenog (adhezionog) imovinskopravnog snog odnosa. Ovdje se raspravlja i o imovinskopravnom, tj. gradanskom proisteklom iz krivicnog djela koje je osnovni predmet krivicnog postupka. ekti ovog sporednog (akcesornog ill adhezionog) procesnog odnosa ne moraju identicni sa subjektima krivicnog procesnog odnosa. Imovinskopravni zahtjev stavlja lice koje je ovlasceno da taj zahtjev ostvaruje u parnici, a pravilu, nije tuzilac. Isto tako, u nekim slucajevima, lice prema kome se moze postaviti imovinskopravni zahtjev nije osumnjiceni, odnosno optuzeni. Subjekti procesnog odnosa nemaju nikakvih ovlascenja u pogledu raspolaganja formama krivicnoprocesnog odnosa, dok, nasuprot tome, mogu raspolagati ne samo formalnom, vec i materijalnom sadrzinom pripojenog imovinskopravnog odnosa. MEDUSOBNI ODNOSI PROCESNIH SUBJEKATA Polozaj procesnih subjekata (suda i stranaka) zavisi od tipa krivicnog postupka i pravnih propisa kojima se taj polozaj regulise. Medutim, procesni subjekti nisu ravnopravni, jer su i tuzilac, a narocito osumnjiceni, odnosno optuzeni, u izvjesnoj mjeri potcinjeni sudu. Osim toga, sud rukovodi postupkom, moze obavezati stranke na odredena cinjenja ili necinjenja i ima disciplinsku vlast nad njima. Polozaj osumnjicenog, odnosno optuzenog se razlikuje od polozaja tuzioca: pored toga sto je subjekt procesnog odnosa, on je i predmet istrazivanja u procesu, ali nije objekt krivicnog postupka. OSNOVNA PROCESNA NACELA O PROCESNIM SUBJEKTIMAJ Posmatrano historijski, krivicni postupak je bio: optuzni (akuzatorski), istrazni (inkvizitorski) i savremeni (mjesoviti, tj. akiizatorsko - inkvizitorski). Krivicni postupak bilo kojeg istorijskog razdoblja i bilo koje zemlje moze se podvesti pod jedan od ova tri tipa krivicnog postupka. Polozaj procesnih subjekata u tim postupcima bitno se razlikuje. Optuzno (akuzatorsko) nacelo Optuzno nacelo u krivicnom postupku postoji ako su osnovne procesne funkcije (gonjenje, odbrana i presudenje) povjerene odvojenim i nezavisnim subjektima. Kao stranke u postupku, tuzilac i optuzeni su potpuno ravnopravni. Postupak se pokrece na zahtjev tuzioca, koji ne mora biti drzavni organ. Optuzeni, koji vrsi funkciju odbrane, samostalan je subjekt, sa mogucnoscu vrsenja odbrane licno ili preko strucnog branioca. Optuzeni je duzan da se upusti u proces koji je protiv njega pokrenut, sa obavezom da se odazove na poziv suda i daje odgovor na tuzbu. Njegova obaveza da odgovori na tuzbu sastoji se samo u tome da izjavi smatra li tuzbu osnovanom. U cisto akuzatorskom postupku, koji pociva na racionalnoj osnovi, ako tuzilac ne dokaze osnovanost svoje tuzbe, sud ce optuzenog osloboditi optuzbe. Prema tome, u nacelu, teret dokaza snosi tuzilac. Uloga suda u ovom postupku je pasivna. Postupak je oblikovan kao spor izmedu dvije stranke pred nepristrasnim sudom. Objektivan polozaj suda obezbjeduje se cinjenicom da sud ne moze zapoceti krivicni postupak po sopstvenoj inicijativi, nego samo aktom tuzioca (nacelo nemo index sine actore, tj. nema postupka bez tuzioca). Pored toga, pravilo je da u ovom postupku dokaze prikupljaju i iznose stranke (najprije stranka koja je pozvala svjedoka, a zatim suprotna stranka -unakrsno ispitivanje). U savremenom akuzatorskom postupku, sudija, ipak, smije izvoditi dokaze koje smatra potrebnim. Da bi

18

sud zadrzao svoj objektivan stav, ispitivanje svjedoka i vjestaka na glavnom pretresu prepusteno je strankama. Po prirodi stvari, raspravljanje u ovom postupku je usmeno, ali i neposredno i kontradiktorno. Optuzni postupak je obicno bio i javan, a pri ocjeni dokaza u njemu je primjenjivano slobodno uvjerenje sudije, ali to nisu sustinske karakteristike optuznog postupka. Ako se u akuzatorskom postupku prije pretresa vodi pripremni postupak, cija je svrha da se odluci da li ce osumnjiceni biti izveden pred sud, i takav pripremni postupak ima akuzatorski karakter. Istrazno (inkvizitorsko) nacelo Ovaj postupak je susta suprotnost akuzatorskom postupku. Osnovna karakteristika istraznog (inkvizitorskog) nacela je u tome sto u istraznom postupku ne postoje stranke, te sto su sve tri osnovne procesne funkcije (gonjenje, odbrana i sudenje) povjerene sudu. Inkvizitorski postupak se dijeli na istragu i sudenje. Prebacivanjem tezista postupka u istragu, koju sprovodi posebni istrazitelj inkvirent), istrazni postupak se zasnivao na nacelu tajnosti i pismenosti. Prava optuzenog u postupku bila su minimalna, a licna odbrana skoro nemoguca. Inkvirent je na pocetku istrage stavljao optuzenog (inkvizita) u istrazni zatvor, koji je u svim slucajevima bio obligatoran. Organizevanjem sistema zakonskih dokaza, sudija ne ocjenjuje dokaze konkretno, njihovom logickom i psiholoskom analizom, kao sto je cinio u optuznom postupku, vec ih cijeni po vrijednosti koja im je apstraktno i unaprijed u zakonu odredena. Sudija ne moze da osudi ako nije prikupljena kolicina i kakvoca dokaza odredena u zakonu (negativna teorija zakonskih dokaza), odnosno mora da osudi ako je prikupljena kolicina i kakvoca dokaza odredena u zakonu (pozitivna teorija zakonskih dokaza). Ako inkvirent nije bio u mogucnosti da pribavi onu kolicinu i kakvocu dokaza koja se zakonom trazi, to je postizao torturom (fizicko mucenje okrivljenog radi dobijanja priznanja). Priznanje je bilo najjaci dokaz, tzv. kraljica dokaza (regina probandi). Tortura nije bila neki oblik zloupotrebe isljednih organa, nesto nedozvoljeno, vec, naprotiv, pravni institut, primjenjivan najprije putem prakse, kao i drugi procesni instituti toga vremena, a kasnije regulisan zakonom. Sve radnje obavljene u istrazi morale su se zapisnicki konstatovati. Nakon zavrsene istrage, inkvirent je dostavljao spise predmeta sudskom vijecu ovlascenom da donese presudu o inkvizitovoj krivicnoj odgovornosti. Sud je u postupku, u kome nije imao pravo ucestvovati inkvirent, donosio presudu iskljucivo na osnovu spisa. Osim osudujuce i oslobadajuce presude, postojalo je i oslobadanje usljed nedostatka dokaza (absolutio ab instantia), po kome je ucinilac i dalje sumnjiv da je ucinio krivicno djelo, pa se postupak mogao obnoviti. "Otpusteni ispod sudenja", ciji je daljnji pravni polozaj bio vrlo nesiguran, nije se kasnije, u slucaju novog zapocinjanja postupka, mogao braniti prigovorom da je njegov krivicni predmet pravnosnazno rijesen. I pored svojih nedostataka, inkvizitorski postupak je imao i korisnih posljedica. Ovaj postupak je doprinio definitivnom shvatanju da je drzava duzna da se brine da ucinioci krivicnih djela budu otkriveni i kaznjeni i da se to ne smije prepustiti slucaju. Krivicni progon mora biti briga nadleznog drzavnog organa koji ce to raditi po sluzbenoj duznosti kada na bilo koji nacin sazna da je vjerovatno da je izvrseno krivicno djelo. Mjesovito nacelo Savremeni krivicni postupak evropskih kontinentalnih zemalja zasniva se na mjesovuom nacelu, uvedenom francuskim Zakonikom o krivicnom postupku iz 1808. godine, koji je, uz znacajne izmjene, vazio u Francuskoj do 1959. godine. Savremeni evropski kontinentalni krivicni postupak mjesovitog tipa u prvom stepenu dijeli se, prije svega, na dva osnovna dijela: pripremni postupak (izvidaj, istraga) i glavni pretres, sa donosenjem i objavljivanjem odluke. Pored ta dva osnovna dijela, postoji i treci, prelazni dio (postupak optuzenja, sa eventualnom kontrolom ispravnosti optuzbe). Novi princip organizacije krivicnog postupka nije mogao biti pronaden u novom doktrinarno cistom modelu, pa je stvoren kombinovanjem

19

elemenata optuznog postupka (koji obezbjeduju prava stranaka, posebno optuzenog) i elemenata istraznog postupka (koji garantuju efikasnost i ostale zahtjeve javnog interesa). Osnovna karakteristika mjesovitog postupka, preuzeta iz akuzatorskog modela krivicnog postupka, jeste da su funkcije optuzbe, odbrane i sudenja odvojene i predate posebnim organima, u cemu je sadrzana garancija objektivnog sudenja. Gonjenje vrsi tuzilac i postupka nema bez tuzioca, koji odreduje obim i predmet sudenja. Vrsenje gonjenja pripada, po pravilu, posebno organizovanom javnom tuzilastvu, koje je drzavni organ, a pokrece postupak po sluzbenoj duznosti (ex officio), bez obzira na to da li to zeli eventualni osteceni gradanin. Sam optuzeni ima neogranicene procesne mogucnosti odbrane (pravo na pomoc branioca, pravo da zna koje mu se djelo stavlja na teret, pravo na sutnju, pravo na predlaganje izvodenja dokaza i prisustvovanje njihovom izvodenju, ukljucujuci i razgledanje spisa predmeta). Na glavnom pretresu vaze osnovna krivicnoprocesna nacela (javnosti, usmenosti, kontradiktornosti, neposrednosti i dr) i u njemu, pored suda, ucestvuju i stranke. Sud donosi presudu na osnovu dokaza koji su izneseni na glavnom pretresu, uz pravo stranaka da ispituju svjedoke i vjestake. Mjesoviti krivicni postupak prihvata i elemente inkvizitorskog postupka: podjela na pripremni stadijum, stadijum istrage i stadijum glavnog pretresa; poseban drzavni organ goni izvrsioce krivicnih djela ex officio, bez obzira na volju lica koje je krivicnim djelom osteceno; isti organ krivicnog postupka vrsi i krivicno gonjenje i istrazivanje cinjenica; pripremni postupak je tajan i pravo odbrane u njemu ograniceno (to se posebno odnosi na pravo osumnjicenog da razgleda spise predmeta koji ga terete); pravo suda da na glavnom pretresu ispituje svjedoke i vjestake. Za aktuelno krivicno procesno pravo u u BiH mozemo reci daje rezultat "pomirenja" dvije pravne kulture: kontinentalne ili evropske i anglosaksonske, odnosno angloamericke. Na to su u znacajnoj mjeri uticali promijenjeni koncept istrage i njeno povjeravanje tuziocu, kao i propisivanje niza procesnih instrumenata kojima se podrzava borba protiv organizovanog kriminaliteta. Najvise inkvizitorskih elemenata savremeni krivicni postupak u BiH ima u istrazi, ali se u istrazi, naravno, ne primjenjuje tortura. Imajuci u vidu strukturu ove faze krivicnog postupka, najznacajniji inkvizitorski elemenat u istrazi proizilazi iz cinjenice da istragu nareduje i sprovodi tuzilac, te on upravlja aktivnostima ovlascenih sluzbenih lica vezanih za pronalazenje osumnjicenog i prikupljanje izjava i dokaza. Tuzilac u toku sprovodenja istrage vrsi, dakle, ne samo funkciju gonjenja, nego i istrazivanja krivicnih djela. Elemente inkvizicione tradicije mozemo naci i u cinjenici da sve istrazne radnje koje su potrebne za postizanje cilja istrage (podizanje optuznice ili obustava istrage) tuzilac preduzima po sluzbenoj duznosti, ali i na prijedlog osumnjicenog i njegovog branioca, te u pravu tuzioca da ispita osumnjicenog. Akuzatorski elementi u istrazi proizilaze i iz sljedecih elemenata 1) Krivicni postupak se ne moze pokrenuti niti voditi bez zahtjeva tuzioca. Tvfaredba o sprovodenju istrage obavezuje^tuzioca, i ako on obustavi istragu, sud nema mogucnost nastaviti postupak. 2) lako u istrazi postoje procesne stranke (tuzilac i osumnjiceni), nije potrebno da svakoj istraznoj radnji mora prisustvovati i osumnjiceni. Ovdje je rijec o ogranicenoj kontradiktornosti, za razliku od odredivanja pritvora, kada lice kome treba odrediti pritvor mora prethodno biti izvedeno pred sudiju za prethodni postupak. Jacanje kontradiktornosti u istrazi podrazumijeva se i u slucaju sudskog obezbjedenja dokaza, a odnosi se na saslusanje svjedoka pod uslovima koji vaze za salusanje na glavnom pretresu (clan 223 stav 1 u vezi sa clanom 262). Ovim "posredovanjem", koje je neotudivo pravo suda, premoscuju se odredene krizne situacije i, uz primjenu nacela kontradiktornosti, priprema dokazni materijal za glavni pretres. 3) Pravo osumnjicenog i njegovog branioca da razmatraju spise i razgledaju pribavljene predmete koji idu u korist osumnjicenog lica (clan 47 stav 1). Ovo pravo se braniocu moze uskratiti ako se radi o spisima i predmetima cije bi otkrivanje moglo dovesti u opasnost cilj istrage.

20

4) Ako se osumnjiceni nalazi u pritvoru, ima pravo odmah komunicirati s braniocem, usmeno ili pismeno 5) Pravo osumnjicenog da ne daje iskaz i ne odgovara na postavljena pitanja vazi i u fazi istrage. 6) Mogucnost osumnjicenog i njegovog branioca da pregovaraju sa tuziocem o uslovima priznavanja krivnje Na glavnom pretresu poseban znacaj imaju nacelo kontradiktornosti i neki drugi elementi koji karakterisu akuzatorski sistem, dok je inkviziciona maksima manje znacajna. U smislu akuzatorskog krivicnog postupka koncipirane su i odredbe zakona koje se odnose na pocetak glavnog pretresa koji pocinje citanjem optuznice, nakon cega optuzeni i njegov branilac mogu izloziti odbranu i ukratko iznijeti dokaze in favorem. Osim toga, novi koncept dokaznog postupka na glavnom pretresu pruza priliku strankama da iznesu svoje navode i ospore navode suprotne stranke. Od posebnog znacaja je odredba (karakteristicna za akuzatorski model krivicnog postupka) koja se odnosi na stranacko ispitivanje svjedoka I vjestaka, i to putem direktnog i unakrsnog ispitivanja. S druge strane, elementi inkvizitorskog sadrzaja na glavnom pretresu mogu se naci i u mogucnosti suda da u toku dokaznog postupka naredi izvodenje dokaza, te u aktivnoj poziciji koju sud ima tokom ispitivanja svjedoka i vjestaka. Najzad, inkvizitorska forma glavnog pretresa moze se naci i u duznosti suda da se stara za svestrano pretresanje predmeta, utvrdivanje istine i otklanjanje svega sto odugovlaci krivicni postupak, a ne doprinosi razjasnjenju stvari. POJAM I VRSTE KRIVICNIH SUDOVA Poiam krivicnog suda Sudovi su samostalni i nezavisni od zakonodavne i izvrsne vlasti i njima pripada sudska vlast. U vrsenju sudske vlasti sudovi su duzni da stite ljudska prava i slobode, utvrdena prava i interese pravnih subjekata i zakonitost. Najzad, sudovi su zakoniti, jer se organizacija, osnivanje, nadleznost i sastav sudova i postupak pred sudovima ureduje zakonom. U savremenim pravnim sistemima sud je pravosudni drzavni organ koji vrsi sudsku funkciju. Primjenu materijalnog krivicnog prava na konkretan slucaj moze vrsiti samo sud. Sud je jedinstven, u okviru jedinstvene funkcije (ne postoje kod nas posebni krivicni sudovi) i u njegovu nadleznost spada sudenje krivicnih, gradanskih i drugih stvari, u skladu sa zakonom. Zbog toga izraz "krivicni sud", koji se uobicajeno polrebljava radi lakoce izrazavanja, treba shvatiti uslovno, kao oznaku za dio jedinstvenog suda koji se bavi vrsenjem krivicnog pravosuda. Funkcija krivicnog suda je istovremeno i ovlascenje i duznost, tako da sud ne moze odbiti rjesavanje krivicne stvari i donosenje odluke. Suprotno postupanje moze predstavljati rivicno djelo zloupotrebe polozaja ili ovlascenja. Pravo kaznjavanja, koje pripada sudu ne podrazumijeva mehanicku primjenu predvidenih sankcija, vec povezivanje pravnih normi sa konkretnim okolnostima, koje se ticu kako djela tako i njegovog ucionioca. To ukazuje na kreativnu ulogu krivicnog suda. Pojam "sud" ima dva znacenja. Sa ustavnog ili organizacionog gledista, sud je posebna vrsta organa u kojem se vrsi pravosude i za koji vaze opsti propisi o pravnim organima te vrste, ukoliko posebnim zakonom o sudovima nije drukcije odredeno. Tako shvacenom sudu, u ciji sastav ne ulaze samo sudije, vec i cjelokupno drugo sudsko osoblje (pomocno, tehnicko, administrativno), ne pripada pravo da sudi pojedinoj krivicnoj stvari. U procesnom smislu, sud je organ (vijece i sudija ojedinac) koji je ovlascen da raspravlja pojedinu krivicnu stvar. Pojam suda u procesnom smislu podrazumijeva sud koji neposredno vrsi sudsku funkciju, tj. nadlezan je da rjesava krivicne, gradanske i upravne stvari, dok je sud u ustavnom smislu izraz upravne i unutrasnje organizacije pravosuda. Kada je rijec o pojmu suda ustavnom smislu, obicno se ima u vidu tzv. sudska i pravosudna uprava, koja se stara o organizacionim i materijalnim pitanjima, s ciljem da stvori materijalne, kadrovske i druge uslove za uspjesnu realizaciju sudijske funkcije.

21

U okviru suda moze postojati vise razlicitih sudskih organa (sudija za prethodni postupak, sudija za prethodno saslusanje, sudija pojedinac, vijece za glavni pretres, zalbeno vijece itd). Sve sudije jednog suda ne ucestvuju u donosenju pojedinih odluka, vec sude ti sudski organi. U sudu se obrazuju, takode, i sudska odjeljenja, prema sustini materije koju pojedina vijeca raspravljaju (krivicno odjeljenje, koje obuhvata sva krivicna, i gradansko odjeljenje, koje obuhvata sva gradanska vijeca, s dm da su u kantonalnim, odnosno okruznim sudovima moguca i druga odjeljenja). Odjeljenje ne sudi u pojedinoj krivicnoj stvari, vec vrsi druge poslove odredene sudskim poslovnikom, a u njihov sastav ulaze vijeca, odnosno sudije koji odlucuju o stvarima iz iste pravne oblasti. U odjeljenju se odrzavaju sjednice na kojima se razmatraju pitanja od interesa za rad odjeljenja, a narocito: organizovanje unutrasnjeg poslovanja odjeljenja, pracenje stanja poslovanja odjeljenja, unapredenje metoda rada odjeljenja i profesionalna obuka sudija, strucnih saradnika i pripravnika - diplomiranih pravnika. U sudovima se odrzavaju i opste sjednice svih sudija koje se sazivaju kada je to predvideno pravilima sudskog postupka. Za punovaznost odlucivanja na opstoj sjednici potrebno je prisustvo najmanje dvije trecine sudija, a odluke se donose vecinom glasova prisutnih sudija, s tim da ovu sjednicu saziva i njenim radom rukovodi predsjednik suda. Krivicni sud je sastavni dio sudova opste i specijalizovane nadleznosti, zbog toga sto se krivicno pravosude vrsi u okviru jedinstvene pravosudne funkcije. To znaci da krivicni sud nije poseban sud, vec poseban sastav suda opste i specijalizovane nadleznosti, koji je nadlezan da rasvijetli i rijesi krivicnu stvar. Ukupno posmatrano, uredenje i organizacija sudova u BiH zasnivaju se na sljedecrm nacelima: (a) nacelo izbornosti i razrjesivosti sudija, (b) nacelo zbornosti u vrsenju sudijske funkcije, (c) nacelo visestepenog odlucivanja i (d) nacelo samostalnosti i nezavisnosti sudova Nacelom izbornosti i razrjesivosti sudija rjesava se pitanje sticanja svojstava sudije i prestanka tog svojstva. Naime, svojstvo sudije moze se steci na dva nacina: postavljanjem jednog lica za sudiju i izborom. Postavljenjem lice stice svojstvo sudije trajno, dok se izbor vrsi na odredeno vrijeme, s tim da moze da dode i do reizbora sudije ako ispunjava uslove. Nas zakonodavac je nacelom izbornosti i razrjesivosti sudija predvidio da se svojstvo sudije slice za stalno, jer je predvideno da je sudijska funkcija stalna. Nacelo zbornosti odnosi se na nacin rada sudova. Naime, sudovi rade na rasvjetlananju krivicnih stvari, po pravilu, u zbornom sastavu kao kolegijalna tijela, tj. u vijecima. Ovo nacelo je dosljedno sprovedeno u svim sudovima - nizim i visim. Od primjene ovog nacela postoji jedan izuzetak, kojim se omogucava inokosno odlucivanje sudije pojedinca. Ovaj izuzetak predviden je u opstinskim (osnovnim) sudovima za najlaksa krivicna djela koja su tacno odredena u zakonu. Naime, radi se o krivicnim djelima za koja je propisana kao glavna kazna novcana kazna ill kazna zatvora do pet godina. Inace, vrijednost ovog nacela je ocigledna, jer njegova primjena doprinosi svestranom i objektivnom rasvjetljavanju i rjesavanju krivicnih stvari. Nacelo visestepenosti odlucivanja znaci da u jednoj krivicnoj stvari odlucuje vise nizih i visih sudova. U zakonu je predvideno kao pravilo da u jednoj krivicnoj stvari odlucuju sudovi u dva stepena, tj. prvostepeni i drugostepeni sudovi. Od ovog pravila postoje izuzeci na osnovu kojih u krivicnoj stvari moze odlucivati i trecestepeni sud. Ovi izuzeci predvideni su u clanu 333 stav 1 ZKPFBiH i clanu 324 stav 1 ZKPRS, gdje je propisano da ce u krivicnoj stvari odlucivati trecestepeni sud, ako je drugostepeni sud izrekao novu osudujucu presudu (ZKPRS), ili ako je drugostepeni sud preinacio presudu prvostepenog suda kojom je optuzeni osloboden od optuzbe i izrekao presudu kojom se optuzeni oglasava krivim (ZKPFBiH i ZKPRS). Medutim, da li ce drugostepeni, odnosno trecestepeni sud doci u situaciju da odlucuje, to zavisi od lica koja su ovlascena da podnose redovne pravne lijekove. To znaci da drugostepeni i trecestepeni sud nikada ne mogu da odlucuju o jednoj krivicnoj stvari po sluzbenoj duznosti. Nacelo samostalnosti i nezavisnosti sudova znaci da su sudovi u svom radu li i nezavisni, tj. da na njihov rad niko ne moze uticati. To znaci da sudije u vrsenju sudijske funkcije slobodno tumace i primjenjuju zakon i cuvaju ustavnost i zakonitost, primjenjujuci slobodno sudijsko uvjerenje o ocjeni dokaza. Ovo nacelo proistice iz nacela podjele vlasti, prema kome sudsku

22

vlast vrse sudovi. Potvrda samostalnosti i nezavisnosti sudova je zakonska odredba prema kojoj sudija ne smije biti clan niti obavljati bilo kakvu duznost u organima politickih stranaka, odnosno udruzenjima ili fondacijama povezanim s polititickim strankama i uzdrzavace se od ucesca u aktivnostima politickih stranaka koje imaju javni karakter. Vrste krivicnih sudova uopste Uobicajeno je da se sudovi, u pogledu ovlascenja koja imaju u odnosu na sudenje, dijele na redovne i vanredne. Redovni su oni sudovi ciji su organizacija I postupak redovni, jer se zasnivaju na opsteusvojenim pravnim standardima. Redovni sudovi mogu biti sudovi opste nadleznosti i specijalizovani sudovi. Sudovi opste nadleznosti sude, po pravilu, za sva krivicna djela i za sve optuzene, sem onih iz nadleznosti specijalizovanih sudova. Specijalizovani sudovi sude samo za odredena krivicna djela ili samo za krivicna djela odredenih ucinilaca (ratione materiae ili intuitu personae). Takvi su ranije bili vojni sudovi. Vanredni sudovi (koji se osnivaju kao privremeni ili stalni), u sudenju za odredene krivicne predmete ili u pogledu organizacije, odstupaju od redovnih sudova. Pored toga, sudovi mogu biti pozivni (bez gradana), mjesoviti (u kojima gradam sude ravnopravno sa pozivnim sudijama) i porotni (gdje gradani odlucuju o cinjenicnim, a pozivne sudije o pravnim pitanjima). Krivicni sudovi u BiH su pozivni. Znacajna je i podjela sudova prema rangu i stepenu, odnosno instanci. Sudovi kojiirurfe povjereno sudenje sa drustvenog gledista znacajnijih i tezih krivicnih djela su sudovi viseg ranga, a sudovi kojima je povjereno sudenje sa drustvenog gledista laksih i manje znacajnih krivicnih djela su sudovi nizeg ranga (rang je vezan za prvostepenu stvarnu nadleznost). Sud vise instance je onaj koji ispituje (podvrgava svojoj ocjeni) odluku drugog suda radi eventualne izmjene. Sud viseg stepena je, u isto vrijeme, i sud viseg ranga prema sudu nizeg stepena. Sud najni/e (prve) instance je prvostepeni sud, a sudovi vise instance su sudovi pravnih lijekova. U BiH postoje cetiri prvostepena suda: Sud BiH, zatim opstinski, odnosno osnovni i kantonalni, odnosno okruzni sudovi. Opstinski, odnosno osnovni sud je sud nizeg ranga u odnosu na kantonalni, odnosno okruzni, iako oba sude u prvom stepenu. Prvostepeni sud u BDBiH je Osnovni sud BDBiH. S obzirom na funkcionalnu nadleznost, od znacaja je i podjela sudova na istrazne i presudne. Istrazni sudovi su oni koji vode prethodni postupak, a presudni sudovi odlucuju o krivicnoj stvari u meritumu. Vrste krivicnih sudova u BIH Sudovi se osnivaju i ukidaju zakononm. Parlamentarna skupstina BiH je usvojila pomenuti zakon u istovjetnom tekstu, koji je kasnije mijenjan i dopunjavan. Osnivanjem Suda BiH omoguceno je pruzanje sudske zastite u stvarima koje spadaju u nadleznost drzave BiH, sto prema utavu BiH predstavlja preduslov za uspostavljanje vladavine prava u BiH. Sud ima svoju stvarnu nadleznost i u krivicnopravnoj oblasti, cije je izvoriste u clanu Ill/lg) . -a BiH koji odreduje da je nadleznost institucija BiH provodenje medunarodnih i mstluentitetskih propisa, ukljucujuci i odnose sa Interpolom. Znacenje te ustavne odredbe se svodi na primjenu i koordinaciju medunarodnih i meduentitetskih krivicnopravnih propisa u situacijama kada medunarodni kriminalitet prelazi granice odnosno kada entitetski kriminalitet prelazi granice entiteta, a u sve. to su ukljuceni i odnosi sa Interpolom. Opstinski sudovi u FBiH (koji se u RS nazivaju osnovni sudovi) su nadlezni sprovode samo prvostepeni krivicni postupak za krivicna djela odredene tezine ii izlaganja o stvarnoj nadleznosti). Ovi sudovi se osnivaju za podrucje jedne ili opstina u kantonu (u FBiH), odnosno za podrucje jedne ili vise opstina (u RS). Sudije opstinskog (osnovnog) suda bira Visoko sudsko i tuzilacko vijece BiH. Sredstva za rad opstinskih sudova obezbjeduju kantoni, a za osnovne sudove budzet RS.

23

Osnovni sud BDBiH je nadlezan da u prvom stepenu rjesava sve krivicne imete.Ukoliko posebne okolnosti nalazu, a sam sud ustanovi da je to u interesu isnosti i ekonomicnosti postupka, Osnovni sud BDBiH i Apelacioni sud BDBiH mogu zasjedati van sjedista suda, i to na nekom drugom mjestu u Brcko distriktu. iije Osnovnog suda BDBiH bira Visoko sudsko i tuzilacko vijece BiH, a sredstva i rad ovog suda obezbjeduju se u budzetu BDBiH. Kantonalni sudovi (koji se u RS nazivaju okruzni sudovi) sude u prvom stepenu za krivicna djela iz svoje stvarne nedleznosti i u drugom stepenu po zalbama stranaka protiv presuda opstinskog (osnovnog) suda. Kantonalni (okruzni) sudovi vrse i druge zakonom odredene poslove u obavljanju krivicne sudske funkcije (vidjeti izlaganja o stvarnoj nadleznosti). Kantonalni sudovi se osnivaju za podrucje jednog kantona, a okruzni za podrucje dva ili vise osnovnih sudova. Sudije kantonalnog lokruznog) suda bira Visoko sudsko i tuzilacko vijece BiH. Uslove za rad kantonalnih sudova obezbjeduju kantoni, a okruznih sudova - budzet RS. Apelacioni sud BDBiH je sud drugog stepena u odnosu na Osnovni sud BDBiH. Sudije Apelacionog suda BDBiH bira Visoko sudsko i tuzilacko vijece BiH, a sredstva za rad ovog suda obezbjeduju se u budzetu BDBiH. Vrhovni sud FBiH (sa sjedistem u Sarajevu) i Vrhovni sud RS (sa sjedistem u Banjoj Luci) su sudovi trece instance, tj. odlucuju o zalbama protiv drugostepenih odluka kantonalnih (okruznih) sudova, kad je takva zalba izuzetno dozvoljena i obavljaju druge poslove odredene zakonom. Sudije vrhovnih sudova bira Visoko sudsko i tuzilacko vijece BiH, a sredstva za njihov rad obezbjeduju se u budzetu FBiH, odnosno budzetu RS. Odjeljenja van sjedista suda se osnivaju i ukidaju zakonom i trajno su smjestena u mjestu koje se nalazi na podrucju suda, ali van njegovog sj