hüseyİn nİhal atsiz - türk edebİyati tarİhİ

Click here to load reader

Post on 21-Feb-2016

292 views

Category:

Documents

2 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

HÜSEYİN NİHAL ATSIZ - TÜRK EDEBİYATI TARİHİ

TRANSCRIPT

  • TRK EDEBYATI TARH

    NDEKLER:

    1- Edebiyat ve Edebiyat Tarihi

    2- slmiyetten nce Trk Tarihi

    3- slmiyetten nce Trk Medeniyeti

    4- slmiyetten nce Trk Destan

    5- slmiyetten nce Trk Edebiyat

    6- Karahanllar anda Trk Edebiyat

    7- Selkller anda Trk Edebiyat

    1- EDEBYAT VE EDEBYAT TARH

    Gzel Sanatlar

    nsanlarn alelde duygulardan ve dncelerden baka bir de bedi duygular ve yksek dnceler vardr. Gzel sanatlar dediimiz bilgi ubeleri bu bedi duygulardan ve yksek dncelerden doar. Bedi duygu demek gzellikler ve iyilikler karsnda duyulan yahut gzellik ve iyilik yaratmak kabiliyetinde olan duygudur. Yksek dnce ve de gnlk dncelerin stne iyiyi, doruyu, gzeli yaratacak olan dncedir. Yani bedi duygu ve yksek dnce demek olan insan duygusunun ve dncesinin yaratc taraf demektir.

    te bu bedi duygularla yksek dncelerin sz ve yaz ile ifadesine heykeltralk ve mimarlk deriz. Gzel sanatlar bu saydmz be bilgi ubesinden yani edebiyat, musiki, resim, hekeltralk ve mimarlktan ibarettir. Bununla beraber dier sanatlardan bazlarnn da gzel sanata kaan taraflar vardr. Mesela marangozluk alelde bir sanat olduu halde marangozluun ince ve ileri bir ekli olan oymaclk gzel sanatlardan saylabilir.

    Edebiyat

    Bedi duygu ve yksek dncenin sz ve yaz ile ifadesine edebiyat denir. Bu tarife gre edebiyat erevesine giren eserlerin pek az olmas icap eder. nk okuduumuz pek ok iir, hikaye ve romann bedi'i duygudan, yksek dnceden mahrum olduunu gryoruz.Fakat buna ramen byle birok eserler edebiyat erevesine girer. nk bir milletteki halkn hepsi ayn seviyede deildir.Trl seviyelerde ve trl dncelere malik inan kmeleri vardr. Baz eserler yksek dncelerin ve bedi duygularn mahsl olmamakla beraber bir snf halk tarafndan sevilir, tutulur. Bu eser o snf iin iyi,gzel ve yksektir. Bundan dolay muhtelif seviyelere hitap eden eserleri edebiyat ad altnda toplarz. Fakat hi phesiz asl edebi eserler yksek kltrl ve milli seciyesi kuvvetli insanlara hitap eden edebiyattr. tekilerine ise 'snf edebiyat' veya 'zmre edebiyat' demek daha dorudur.

    Edebiyat iki trldr: Szl edebiyat, yazl edebiyat. Bir millet geri bir halde iken, daha yazs yokken onun szl edebiyat vardr. Bu edebiyat babadan oula, azdan aza geerek millet iinde yaayan ve masallar,trkler,darbmesellerden ibaret olan bir edebiyattr. Yazl edebiyat ise bir milletin yazy icat veya kabulnden sonra meydana getirdii ve talara, katlara yazd bir edebiyattr. Bununla beraber yazs olan ilerlemi bir

  • millette de bir yandan szl edebiyat devam edebilir. Mesela Trkler ileri bir millet olduklar, asrlardan beri yazl bir edebiyata malik bulunduklar halde bir yandan da szl bir edebiyatlar vardr. Darbmeseller, maniler, trkler, masallar, fkralar vesaire... Fakat bu szl mahsulleri mtemadiyen yazya geirildiinden ve itimai hayatn deimesi dolaysyla yeni mahsl vermekte gitgide daha ksr davrandndan szl edebiyat gnden gne klp daralmaktadr.

    Edebiyat tarihi

    Edebiyat tarihi,tarihin bir koludur. Bir milletin edebi mahsullerini, yahut baka bir tarife duygu ve dnce mahsullerini, tarih erevesi iinde,mtalea eder. Her edebi eser ve her air bir milletin ve bir tarih devrinin yetitirmesi olduu iin edebiyat tarihini de tarih umumi gidii iinde grmek lazmdr.

    Bir aacn yemi verme artlarn incelerken nasl onun topran da gz nnde bulundurmak lazmsa, edebi mahsullerin nasl meydana geldiini anlamak iin de o devrin tarihini bilmek icap eder. O halde Trk edebiyat tarihi demek, Trklerin en eski alardan gnmze kadar meydana getirdikleri duygu ve dnce mahsullerinin asr asr, o asrn tarihi iinde mtealeas demektir. Tabidir ki edebiyat tarihini iyi anlamak iin btn medeniyet unsurlarnn da tarihini nceden bilmek arttr. Byle olmazsa edebi eserlerin douundaki sebep ve neticeler iyi anlalamaz. Edebiyat tarihi medeniyet tarihinden pek az farkldr. Trk tarihi byk aa ayrlr:

    1- Uzak dou medeniyeti erevesinde (slmiyetten nceki) Trk tarihi;

    2- Yakn dou medeniyeti erevesinde (slmi devirde) Trk tarihi;

    3- Bat medeniyeti erevesinde Trk tarihi.

    Birinci devir Trklerin slmiyeti kabulne kadar yani onuncu mildi asra kadar srer.

    kinci devir onuncu asrdan Tanzimata kadar yani 1839'dan sonraki zamandr.

    Trk edebiyat da devreye gre byk karakter gsteren blme ayrlr.

    2- SLMYETTEN NCE TRK TARH

    Anayurt

    Trklerin anayurdu Orta Asyann bat blmleridir.Tiyanan yahut Tanr dalar denilen srada Trkelinin belkemiidir.Trkistan'a hayat veren byk rklarn ou buradan kar.Bugn Moolsitan dediimiz yer de eskiden Trk lkesiydi.Trkelinin bat snr Edil rmadr.Bu lkenin iklimi umumiyetle sert olup byk bozkrlarla doludur. Geni mesafeler arasnda az insanlar otururdu.Bu iklim ve yayla -bozkr hayat Trklerin az konukan,ciddi,sert,kuvvetli ve cesur yapmtr.Trklerin tarihini renirken anayurtta oturan Trklerle anayurt dna kp kalabalk yabanclarla karan ve yabanclar zerinde hkim ve azlk halinde kalan Trklerin tarihini ayrmak lazmdr. Biz,tabii anayurtta kalan Trklerden bahsedeceiz. Anayurt Trklerinin tarihi aralksz bir tarih silsilesidir. Anayurt d Trklerin tarihi ise kesik paralardr.

    Trk Irk

  • Trk rk tarihten nceki zamanlarda teekkl ettii iin onu meydana getiren unsurlar iyice bilmiyoruz. Yalnz bu rk esas itibarile brakisefaldir. Bir ksm sarn-ak renk gzl,bir ksm kara sal-koyu renk gzl olmakla beraber yzn biimi bakmndan birbirlerine ok benzerler.Elmack kemikleri biraz kk,gzler biraz ekiktir.Trk rk uzun veya orta boylu insanlardan mrekkeptir. Dilleri gz nne bulundurulmak artyla Moollar ve Manularla akrabadrlar.Hatta Macar,Fin Estonlardan mrekkep olan 'Ural' veya 'Fin-Our' zmresi ile de akrabalklar muhtemeldir. Bu takdirde Trklerin mensup bulunduu 'Altay' veya 'Turan' zmresi ile Ural zmresinin yaknln yle bir ema ile gsterebiliriz:

    'Turan' adn alt millete birden vererek ' Ural - Altay' yerine ' Turan' kelimesini kullananlar da vardr.

    Sakalar

    Tarihte bilinen en eski Trkler Sakalardr. Bunlarn varl milattan nceki yedinci asrlardan balar. Hi phesiz bunlardan daha nce de Trkler,yani Trklerin atalar olan boylar vard. Fakat onlar hakkndaki bilgimiz pek eksiktir ve tarihi saylamaz. Sakalar orta Tiyananda yayorlard. Bunlarn daha batsnda,yani Aral Gl ve Hazar Denizi arasnda da Sakalar byk bir kolu saylan Mesagetler bulunuyordu. Sakalar,ranllarla durmakszn arpmlardr. Bunlarn bir kahraman milattan nce 624'te ranllar tarafndan hile ile ldrlmtr. ran padiah Kirus milattan nce 545-539 yllarnda Sakalarla arparak Bat Trkistann cenup blmlerini zapetti. Srderyaya kadar ilerledi.Fakat Masagetlerin kadn hkmdari 'Tamiris' yahut ' Demurus' la yapt savata yenilip ld.

    Milattan nce 330-327 arasnda Makedonyal skender kumandasndaki Yunanllar bat Trkistan'a cenuptan saldrdlar. O zaman Trkistann nfusu pek azd. Bununla beraber skender pek sert bir mdafaa karsnda kaldndan birok ehirlerin ahalisini kltan geirdi. skenderin bu kycl karsnda Trkistan halknn ou douya, in snrlarna doru katlar.

    Kunlar

    Bu kaanlar in'in imalinde yerleerek ve daha nceleri de bulunanlarla kararak birka belik kurdular. Bu beliklerden Kunlar tekilerini ortadan kaldrarark btn Trk rkn bir bayrak altnda birletirdiler. Hakimiyetleri Koradan Edile kadar uzanyordu. Bunlardan tarihinde mhm rol oynayan ve edebiyata da geen bi nl hkmdar vardr ki ad ' Mete' veya ' Motun' dur. Onun babas Tuman Yabgu milattan nce 220'den beri Kunlarn yabgusu yani hkmdar idi. Mete veliaht idi.Fakat Tumann baka bir kars kendi olunu veliaht yapmak iin plan kurdu:Tuman kandrarak Meteyi cenup komular Yei Trklerine rehin gndertti. O zamann hukukunca rehin bar iin bir teminatt. Bar bozann rehini ldrld. vey anas Meteyi rehin olarak yollattktan

  • sonra Tuman yine kandrarak Yeilere sava atrd.Tabii Yeiler de ldrmek iin Meteyi aradlar. Mete Yeilerin atlarna binerek kendi yurduna kaabildi. Buna sevinen babas Meteye 10.000 adr halk tmar verdi. Fakat babasna ve vey anasna kar korkun bir kin besleyen Mete onlardan almaktan baka birey dnmyordu. 10.000 adr halkndan 10.000 asker seerek bunlar grlmemi bir disiplinle yetitirmeye koyuldu.Verdii buyruklara ba emeyenin cezas lmd. Askerlerine en deerli mallar olan atlarna ok atmalarn emrettii zaman bir takm bunu yapamadlar. Bunlar acmakszn ldrld. En sonra pek zalimane bir emir daha aldlar. Mete sevgilisini niangh yapp ok att ve askerlerine de karlarna ok atmalarn emretti. Dehet iinde kalp buyrua ba emeyenler idam olundu. te Mete bu kadar sadk ve disiplinli bir ordu ile babasnn zerine yryerek onu mahvetti. vey anas ve vey kardeini,onlarn sol taraflarn da mahvederek yabgu oldu.(M. 209)

    Trk tarihinin harikulde bir ahsiyeti olan Mete dahili bir sava sonunda tahta kt zaman dou komular olan Tung - hular ( bugnk Manuryada oturuyorlard) bundan istifade etmek istediler. Kurultayn vermek istememesine ramen Mete atn verdi. Tung - hular bu sefer Metenin karsn istediler. Savaa bahane aryorlard.Kurultay bu hareketi pek vicdanszca grerek reddetmek istediler. Mete ahsi sevgisinin milletini korkun dmanlarla savaa srkleyecek kadar fazla olmadn syleyerek reddetti. Karsn gnderdi. Tung -hular yeniden eli gndererek iki devlet arasndaki orak bir toprak parasn istediler. Buras Kunlarnd. Fakat orak olduu iin oradan askerlerini ekmilerdi. Kurultay bu deersiz topra vermekte mahzur grmedi. Fakat Mete at ve karsn kendi ahsna ait olduu iin verdiini,topran ise kimsenin mal olmayp devletin temeli olduunu syledi. Vermek fikrinde olan beleri idam ettirdi. ni bir basknla Tung - hular zerine yryerek onlar mahvetti. Btn lkelerini ele geirdi. Bunlardan sonra in'i yenip vergiye balad. Edile kadar yryerek oralardaki btn Trk beliklerini birletirdi. Sonra devletinde tekilat yapt. Decleti iki byk paraya ayrarak herbirine bir belerbei koydu. Herbirini de tekrar 12 blma ayrd. Bu suretle devlet 24 paraya ayrlm oluyordu. Her parann banda bir tmenba bulunuyordu. Ordu 10,100,1000 kiilik kt'alardan mrekkepti. Bunlarn banda onba,yzba,binbalar vard. Mete bugnk Trk ordusuna kadar devam eden bir askeri tekilat