halk edebİyati

Click here to load reader

Post on 25-Feb-2016

43 views

Category:

Documents

4 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

HALK EDEBİYATI. TANIM - PowerPoint PPT Presentation

TRANSCRIPT

  • HALK EDEBYATI TANIM Yaz dili olmayan toplumlarda szle aktarlan kltr birikimi halk edebiyatn oluturur. Btn toplumlar belli dnemlerde bu tr rnler vermitir. Halk edebiyat gelimi toplumlarda da yazl edebiyatla birlikte varln srdrr. Halk edebiyatnn balca biimleri halk arks, halk trks, halk yks, sylenceler, atasz, bilmeceler ve bylerdir. TRK HALK EDEBYATI Trklerin slam dinini kabul etmelerinden sonra, halk arasnda slam ncesi Trk edebiyat geleneinin srdrlmesiyle gelien edebiyat trdr. Trklerin slam ncesi toplumsal yaamlarnda ynetenler ve ynetilenler arasnda anlay, dnce ve ideal bakmndan byk farkllklar yoktu. Ozanlarn sazla alarak syledikleri ak ve doa iirleri, destan ve sagular btn Trklerin duygularna sesleniyordu. slamiyetin kabulnden sonra bu birlik bozuldu. Kentlerde kurulan medreselerde yetienler kendilerini halktan ayr tutmaya baladlar. Ayrca ynetim, siyaset ve askerlik alanndaki etkinlikleri nedeniyle bazen devlet ve saray korumasnda olan bir snf ortaya kt. Divan Edebiyat bu kesimden insanlarn duygu, dnce ve zevklerini yanstrken, Halk Edebiyat bunlarn dndaki kitlelerin beeni, dnce ve ideallerini yanstma arac oldu. Ama gerek anlamda halk edebiyat kavram ancak 2nci Merutiyetten sonra yerleti ve halk geleneklerinin rnleri olan yaptlar bu dnemden sonra "Halk Edebiyat" olarak adlandrlmaya baland. Bu yaptlar, genellikle renim grmemi kyller, kasaballar ya da kentliler ile yenieri ve tekke evreleri gibi yine halktan kopmam zmreler arasnda, zaman iinde dinin, tasavvufun, tarikatlarn ve Divan Edebiyatnn etkisiyle deiikliklere uram eserlerdir.

  • slamiyetin kabulnden sonra anonim halk edebiyatnn temel rnleri saylan atasz, destan, masal, bilmece, mani, trk, at, mesnevi gibi trlerde byk gelime grld. Trk Halk Edebiyatnn ilk gerek rnekleri Karahanllar dneminde ortaya kt. Kagarl Mahmudun "Divan Lgatit Trk" adl eserindeki manzum rnekler Trk halk iirinin temel biimi olan drtlklerle sylenmi ve genellikle yedili, sekizli ve on ikili hece lleriyle dzenlenmiti. Bu eserde ataszleri de bulunuyordu. Yine Karahanllar dneminde olumu "Satuk Bura Halk Destan" ve 11 ve 12nci yzyllarda Trkistanda Yedisu blgesinde doduu sanlan eski Trk destanlarndan motifler tayan Manas Destan da bu dnem halk edebiyatnn nemli eserleri arasndadr. HECE Trk Halk Edebiyat nazmda hece lsne (veznine) dayanr. Bu nedenle hece lsnn tanmlanmas gerekir. Hece, tek bir sesli hafrten ya da bu sesli harfin bana ya da sonuna gelen bir ya da birden ok sessiz harften oluan ses beidir. rnein, o, ot, bir, git, krk gibi. Kapal ya da engelli denilen heceler sessiz harfle, ak ya da engelsiz heceler sesli harfle biter.

  • HECE LS (VEZN) iirde msralardaki hece saysnn eit olmasna dayanan ldr. Trkenin yapsna uygun bir ldr. Hecelerin says parmakla sayld iin "parmak ls" adyla da bilinir. Trkede heceler uzunluk ksalk bakmndan hemen hemen ayn deerdedir. Bu yapsal zellik iirde hece lsnn kolayca kullanlmasna imkan verir. lk yazl Trk edebiyatnn rnleri olarak bilinen Gktrk Yaztlarnda iir bulunmamasna ramen iirsel zellikler tayan ve hece lsne uyan blmler vardr. Kagarl Mahmudun Divan Lugatit Trk eserindeki iirler de hece lsyle yazlmlardr. Trklerin slamiyeti kabulnden sonra divan edebiyat ve aruz lsnn yaygnlamas hece lsnn yalnzca tekke ve ak edebiyatna zg bir l olmasna yol at. Hece lsnde kalb dizelerdeki hecelerin says belirler. Her dizesinde 11 hece bulunan bir iirin kalb "11li hece ls" olarak gsterilir. Bir hecenin belli blmlere ayrlmasna "durgulanma", bu blmlerin okuma srasnda hafife durularak vurgulanan yerlerine de "durak" denir. Kalplar 2liden balayarak 20lilere kadar kar. Az heceli, yani 2liden 6lya kadar kalplar tekerleme, atasz, bilmece gibi rnlerin iirsel paralarnda uyum esi olarak yer alr. Bu tr ksa kalplarn duraklar dizenin sonundadr. Hece lsnde duran nemi byktr. Bir kalp en az 2, en ok 5 durakl olabilir. Bir durakta bulunan hece says ise 1 ile 10 arasnda deiir. Hece kalplar duraklar ve duraklardaki hece saylar bakmndan blmlenir. Bu kalplar iinde en ok kullanlanlar 7li, 8li, 11li ve 14l olanlardr. 7li l daha ok mani trnde kullanlmtr. 8li kalp semai, varsa, destan ve trklerin lsdr. 11li l ise bata koma ve destan olmak zere ak ve tekke debiyat iirlerinde kullanlmtr. 14l hece lsne ise daha ok tekke iiri ve ada Trk iirinde rastlanr

  • Tasavvuf ya da tekke edebiyat Halk edebiyatnn "tasavvufi halk edebiyat" ya da "tekke edebiyat" denilen tr 12nci yzylda Ahmed Yesevi ile balad. Ama Anadolunun bu alandaki ilk ve en byk airi Yunus Emredir. Anadoluda 19'uncu yzyla dein eitli tarikatlarla gelien bu edebiyat geleneinin srmesinde en nemli rol Alevi-Bektai ve Melami-Hamzavi airler oynad. Tekke edebiyat airleri, yaln bir dille, hece lsyle ya da aruzun heceye yakn yaln kalplaryla iirler yazdlar. Tekke iirinin genel ad, zel bestelerle okunan ve tarikatlara gre deiik isimlerle anlan ilahilerdi. Nazm birimi drtlkt. Ama gazel biimde yazlm ilahiler de vardr. Bu edebiyatn dzyaz biimini ise evliya menkbeleri, efsaneler, masallar, fkralar ve tarikat byklerinin yaamlarn konu alan yaptlar oluturur.

  • k edebiyat Halk edebiyatnn ak ad verilen halk sanatlarnn rnlerinden oluan ve 16nc yzyln balarnda ortaya kan "ak edebiyat" trnde ise sz ve mzik birbirini tamamlayan iki unsurdur. Gnmzde varlklarn srdren aklar, bir yandan eski destan geleneini yaatrken, bir yandan da doalama ak iirleri syler, baka sanatlarn rnlerini yayar, eitli trenlerde bir elence unsuru olarak yer alrlar. Ak iirinin nazm biimi de drtlk olmakla birlikte dize says oalp azalabilir. Bu edebiyatn balca trleri destan, gzelleme, talama, koaklama, at ve muammadr. Genellikle yaln ve yapmacksz bir dil kullanlan ak iirinde yinelemeler, bo tekerlemeler, l ve uyak tutturmada kolaylk salayan yaktrmalar bulunur.

  • Aklarmz Ak edebiyatnn en byk airleri 16 ve 17nci yzylda yetiti. Bunlar arasnda Ak mer, Gevheri, Katibi, Kayk Kul Mustafa, ahinolu, Katip Ali, Karacaolan, skdari, Ak Halil, Ak Ali, Ak Mehmed saylabilir. 18inci yzyln ak airleri arasnda ise Kabasakal Mehmed, Levni, Kymeti, Mecnuni ve Nuri saylabilir. Bayburtlu Zihni, Dertli, Seyrani, Tokatl Nuri, Erzurumlu Emrah, Ruhsati, Smmani, Celali, Muhibbi, Dadalolu, Beyolu, Seyyit Osman 19uncu yzylan ak airleridir. 20'nci yzylda ise snmeye yz tutan ak edebiyat Mazlumi, Kahraman, radi, Mesleki, Talibi, Karamanl Gufrani, Ak Ali zzet ve Ak Veysel gibi airlerle bir gelenek olarak varln srdrd.

  • Halk edebiyatnda dzyaz Trk Halk Edebiyatnn dzyaz alanndaki ykler, Trk, Arap ve ran-Hint kaynakl olmak zere 3 grupta toplanr. Trk kaynakl ykler arasnda Dede Korkut, Krolu, Danimendname gibi serven-kahramanlk ykleri, Kerem ile Asl, Ak Garip, Karacaolan ile smigan Sultan, Emrah ile Selvihan gibi aklarn yaam ykleri evresinde gelien ykler yer alr. Dou Anadoluda kaside ad verilen kk ykler, Gney Anadoluda bozlaklar, meddah ykleri ve Nasreddin Hoca fkralar da halk edebiyatnn dz yaz rneklerindendir. Yusuf Zleyha, Ebu Mslim, Battalname, Leyla ile Mecnun da Arap kaynakl yklerin en yaygn olanlar ve bilinenleridir. Hint-ran kaynakl yklerin en nlleri arasnda Ferhat ili irin ve Kelile ve Dimne saylr.

  • TRLER Dzyaz trleri Destan Kahramanlarnn olaanst eylemlerini cokulu, trensel bir slupla anlatan ve genellikle birka blmden oluan manzum yaptlardr. Destanlar ve destans ykler ilkalardan beri dnyann her yerinde gelenekleri sonraki kuaklara aktarmak iin kollektif olarak yaratlm edebi biimlerdir. Halk edebiyatnda Yaradl Destan, Karahanllar dneminde olumu "Satuk Bura Halk Destan", 11 ve 12nci yzyllarda Trkistanda Yedisu blgesinde doduu sanlan Manas Destan, Ouz Kaan Destan, Dede Korkut Kitab, Cengiz Han Destan, Timur Destan, Danimend Gazi Destan ve Battal Gazi gibi destanlar gnmzde bile bilinirler. Kahramanlk ykleri Soylu savalarn ve hkmdarlarn kahramanlklarn dramatik bir slupla ileyen yklerdir. Konular, bak alar ve sluplaryla kahramanl iirinin dzyazdaki karldr. Szl ve yazl olabilirler. Anlatlmak zere retilmilerdir. Bu tr yklerde szl gelenekteki birok kalp kullanlr. Trk Edebiyat'nda bu tr yklere sk rastlanr. Szl gelenekteki destanlarn yan sra Hazreti Muhammedin zaferleri, Hazreti Alinin devlerle arpmas ve inanlmaz kahramanlklar konu alan halk ykleri vardr.

  • Masal Hayal rn olan, bilinmeyen bir zamanda geen, anlatlanlara inandrmak iddias bulunmayan anlatm trdr. Dinleyicinin dikkatini masalda toplayabilmek iin masaln banda, sonunda ve bazen uygun grlen yerlerde masal tekerlemeleri sylenmektedir. Hikaye Kaynan gerek yaamdan alan, anlatya sazn-ezginin elik ettii, ses ve mimiklerin kullanld uzun soluklu anlatm trdr. Boyutlar asndan ikiye ayrlrlar: 1. Efsaneden, masaldan ya da gerek yaamdan alnm, bir tek olay evresinde geen yaps basit, ksa hikyelerdir. Trkleriyle birlikte en ok iki saatlik anlatma sresi vardr. 2. Daha ok kalabalk kiileri, birbiri ardndan gelen beklenmedik durumlar ve bunun sonucu olarak da az ok apraklaan olaylar birbirine ekleyerek anlatya uzun bir sre salayan hikyeler. Bu hikyeler 1-7 gece devam edebilir. Evliya menkbesi Bu trn geni aklamas iin www.edebiyatturk.net "divan edebiyat" blmne bavurabilirsiniz.

  • Halk yks Geleneksel bir ierii olan, kuaktan kuaa szl olarak aktarlan yklerdir. Sylencelerle halk ykleri arasnda kesin bir ayrm yoktur. Kimi ykler sylence olarak gelimi, aktarlmtr. eitli yk trlerinde belli motifler, rnein hayvanlar, snamalar, belli kalp olaylar yer alr. Halk yklerinin balca trleri masallar, efsaneler, dini kiilerle ilgili anlatlanlar, hayvan ykleri, kahramanlk ykleri ve fkralardr. Fkra Yaamsal olaylardan hareketle anlatlan, anlatlanlardan bir sonu karma amacnda olan, nkte, hiciv, mizah unsuru barndran ksa szl rnlerdir. Atasz Atalarmzdan gnmze kadar ulaan, belirli bir yarg ieren, syleyeni belli olmayan dz konuma iinde kullanlan szlerdir. Deyimler Asl anlamlarndan uzaklaarak yeni kavramlar meydana getiren kalplam szlerdir. ki veya daha ok kelimeden kurulu bir eit dil ifadesi olan bu szler, duygu ve dncelerimizi dikkati ekecek biimde

View more