egzersİzler, koruyucu, tedavİ edİcİ ve muayene · pdf file 2018. 5. 24. · İş...

Click here to load reader

Post on 08-Mar-2021

0 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • İÇ İN

    DE Kİ

    LE R • Stresin Tanımı

    • Stresin Oluşum Nedenleri • Stresin Birey Üzerindeki Etkisi • Stresin Bireysel Sonuçları • Stresin Örgütsel Sonuçları • Sosyal Hizmet Örgütleri ve Stres • Stres Yönetimi

    HE DE

    FL ER

    • Bu üniteyi çalıştıktan sonra; • Bireyi ve örgütleri etkileyen stresin nasıl tanımlandığı

    ve oluştuğunu öğrenebilecek, • Stresin birey üzerindeki etkilerinin neler olduğunu

    bilebilecek, • Stresin bireysel ve örgütsel sonuçlarının ne olduğu ve

    sosyal hizmet örgütlerinde stresin nasıl tanımlandığını ve ortaya çıktığını anlayabilecek,

    • Stresin nasıl yönetileceğini öğrenebileceksiniz.

    ÜNİTE

    14

    ÖRGÜTLERDE STRES YÖNETİMİ

    SOSYAL HİZMET YÖNETİMİ

    Prof. Dr. Vedat Işıkhan

  • Örgütlerde Stres Yönetimi

    Stres organizmanın fiziksel ve ruhsal sınırlarının tehdit

    edilmesi ve zorlanması ile ortaya çıkan

    psikolojik bir durumdur.

    İş, günümüz insanının yaşamında önemli bir

    yer tutmaktadır. İnsanlar, zamanlarının büyük bir kısmını işte

    veya işle ilgili etkinlikleri düşünerek geçirirler.

    Kamu ve özel sektörün tüm basamaklarında işin düşünülmediği,

    tümüyle bireye kalmış bir zaman dilimini

    bulmak oldukça zordur.

    GİRİŞ

    Eski insanların bir çalışma günü birçok değişikliği kapsamaktaydı. Yaşayabilmek için insanın avcı, duvarcı, bahçıvan, tamirci olması ve aynı zamanda şifa veren bitkilerden anlaması gerekiyordu. Yaşanan gün, hiçbir zaman bir önceki günün aynısı olmazdı. Bu insanların işi zordu fakat sıkıcı değildi. Bugün makineleşme ve kitle üretimi teknikleriyle birçok insanın işi monoton rutiniyle yumuşak ve uyuşturucu olmuştur. Bir zamanlar tabiatın güçleriyle boy ölçüşen, ava çıkan, ağaç kütüklerinden kulübeler yapan ve tahıl yetiştiren insan artık ömrünü önemsiz ve rutin işlerde geçirmeye mahkumdur. Belki de işi her gün bir tahta çerçeveye dört delik açmaktan ibarettir. Hızı hiçbir zaman değişmeyen bir yürüyen bantla onun önüne getirilen birbirinin aynı çerçevelerin hepsine dört delik açmak. İşkencenin bu kadar ince bir formunu bularak uygulamak ve insan yapısına ters düşen, yaralayıcı ve monoton bir sistemde israr etmek yalnız günümüz insanına özgüdür (Norfolk, 1989.)

    İş, günümüz insanının yaşamında önemli bir yer tutmaktadır. İnsanlar, zamanlarının büyük bir kısmını işte veya işle ilgili etkinlikleri düşünerek geçirirler. Kamu ve özel sektörün tüm basamaklarında işin düşünülmediği, tümüyle bireye kalmış bir zaman dilimini bulmak oldukça zordur. Yapılan işin bir stres faktörü olarak ele alındığı konusunda çok fazla araştırma yapılmıştır. İş stresi, özel yaşamın getirdiği sorun ve zorluklarla birleştiğinde birey ve örgüt için daha da önemli sonuçlar doğurmaktadır. İş stresi, bireyin psikolojik, fizyolojik ve örgütsel davranış yönlerinden önem taşır. Steers (1981)’e göre iş stresi, çalışanlar üzerinde fizyolojik ve psikolojik yıkım yapabildiğinden, onların sağlık ve örgütsel başarılarını olumsuz yönde etkileyebilmektedir (Işıkhan, 2004).

    Bilindiği gibi her örgütün bir kuruluş ve varoluş nedeni vardır. Örgütlerin kuruluş amaçları, yapı ve özellikleri örgüt içindeki bireylerin farklı stres faktörleriyle karşılaşmasına neden olabilir. Yaşamını bu tür örgütlerde, -fabrikalar, okullar, hastaneler- geçiren çalışanların günlük görevlerini yerine getirirken karmaşık örgüt ve toplum yapısı içinde stres olgusuyla karşılaşmamaları hemen hemen olanaksız gibidir. Bu yüzden, stresin bireysel ve örgütsel kökenli olumsuz sonuçlarının denetlenip kontrol edilebilmesi ve etkili bir şekilde yönetilebilmesi için çalışanları, iş ortamında etkileyen stres faktörlerinin tanınması ve tanımlanması büyük bir önem taşımaktadır. Tanımlanan veya algılanabilen stresörlere karşı mücadele etme şansımız olacaktır.

    Gerilim, endişe, baskı, çelişki, çatışma, sıkıntıya düşme, engellenme, zorlanma gibi sözcüklerle ve genellikle olumsuz bir içerikle özdeşleştirilen stresin her zaman kötü ve istenilmeyen bir şey olduğu da ileri sürülmemelidir. Örneğin, aşırı olmadıkça bireyin uyanık olmasını, rekabete girmesini ve öğrenmesini sağladığı için olumlu etkileri de olabilmektedir. Stresin olumsuz sonuçları

    Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi 2

  • Örgütlerde Stres Yönetimi

    Çalışma hayatında yaşanan stres kişinin

    kendisini rahatsız hissettiği ve

    performansının normalden aşağıda veya çok yukarıda

    olduğu psikolojik bir durumdur.

    başarısızlık, uyumsuzluk, psikofizyolojik bozukluklar, tükenme ve benzeri durumlarla ortaya çıkmaktadır. Bunların en önemlisi kabul edilen tükenme, stresin sonucunda ortaya çıkan fiziksel ve duygusal bir sendromdur. Bireyin kendisini olumsuz algılaması ve olumsuz iş davranışlarında bulunması ile karakterize edilmektedir. Dolayısıyla stresi, organizmanın fiziksel ve ruhsal sınırlarının tehdit edilmesi ve zorlanması ile ortaya çıkan psikolojik bir durum olarak tanımlamak olasıdır.

    Bu ünitede, stresin tanımı, stresin nedenleri, nasıl ortaya çıktığı, örgütsel stres, stresin birey ve örgüt üzerindeki etkileri ve stres yönetimi konuları ele alınmaktadır.

    STRESİN TANIMI

    Günümüze kadar stres çeşitli şekillerde tanımlanmıştır. Bütün bu tanımlar arasında ortak olan tek nokta, strese neden olan bir uyarıcının var olduğunun kabul edilmesidir. Bu uyarıcı, fiziksel ya da psikolojik olabilir. Kişi bu uyarıcıya bir şekilde tepki göstermektedir. Bu çerçevede stresin tanımı, “bir kişinin üzerinde belirli bir uyarıcının neden olduğu aşırı psikolojik ve fiziksel taleplere uyum gösterme sırasında verdiği yanıt” şeklinde yapılabilir.

    Birey ve örgüt üzerinde hem olumlu hem de olumsuz etkilere yol açabilecek özellikte olan stres, kitaplarda çeşitli şekillerde tanımlanmaktadır. Stres, “kişide fizyolojik ve psikolojik dengesizlikler yaratan, zihinsel veya fiziksel yorgunluk durumudur” (Kaldırımcı, 1983). Stres, “bir kişinin duygularında, düşünce süreçlerinde veya fiziki şartlarında gerilime neden olmaktadır” (Maslach, 1987). Stres, “organizmanın çevreyle olan etkileşimi” olarak basit bir şekilde tanımlanabilir. Diğer bir tanıma göre de stres, “bir eylem ya da durumun kişi üzerinde yarattığı fiziksel veya psikolojik zorlanma sonucunda ortaya çıkan bir tepkidir”(Selye, 1974).

    Beehr ve Newman (Akt. Işıkhan, 2004) stresi yine, “kişi ile çevresi arasındaki etkileşimden doğan bir durum” olarak tanımlamaktadır. Aynı yazarlar iş stresini ise “örgütlerde çalışanlarda meydana gelen ve onları normal faaliyetlerinden sapmaya zorlayan değişik bir durum” olarak ifade etmektedir.

    Stres hakkındaki yaygın görüşleri birleştirdiğimizde aşağıdaki özelliklerin ortaya çıktığı görülmektedir:

    1. Stres, organizmanın bir durumudur.

    2. Stres, kişi ve çevre arasındaki etkileşim sonucunda oluşur.

    3. Stres, sıradan motive edilmiş bir durumdan daha aşırıdır. Hüsran ve çelişki ile aynı durumda olabilir.

    Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi 3

  • Örgütlerde Stres Yönetimi

    Örgüt dışı stres kaynakları;

    toplumsal/teknolojik değişme, aile,

    konut/yer değiştirme, ekonomik ve mali

    şartlar, sınıf ve toplumsal şartlar olarak

    belirtilebilir.

    4. Streste tehlike söz konusudur ve bu tehlike algılanmalıdır.

    5. Stres, organizmanın bütününü etkiler.

    6. Stres, normalde ayarlanabilen bir tepki değildir.

    Çalışma hayatında stres kavramı ise, “kişinin kendisini rahatsız hissettiği ve performansının normalden aşağıda veya çok yukarıda olduğu psikolojik bir durum” olarak değerlendirilmektedir (Berkhout, 1970: 407; Akt. Işıkhan, 2004). Organizmanın fiziksel ve ruhsal sınırlarını tehdit eden ve çoğunlukla arzu edilmeyen bir dizi olaylara neden olan, bireysel ve örgütsel düzeyde zararları dahi hesaplanamayan stres kavramının tanımlanmasından sonra, stresin nedenleri ve stresin birey ve örgüte olan etkilerinin değerlendirilmesi gerekmektedir.

    STRESİN OLUŞUM NEDENLERİ

    Stresin nedenleri örgütün içinden, dışından, gruplardan ve bizzat işgörenin kendisinden kaynaklanabilmektedir. Örgüt açısından stres konusuna yaklaştığımızda, yaşamının büyük bir kısmını çeşitli örgütlerde geçiren bireyin içinde bulunduğu durumu anlatmak için kullandığı, daha çok duygusal, öznel ögeler ve deneyimlerle yüklü bir kavram olduğu anlaşılmaktadır. Örneğin; örgütler büyüyüp kompleks hâle dönüştükçe işgörenleri etkileyen stres faktörleri de giderek artmakta hatta belirsizleşebilmektedir.

    Diğer taraftan örgütün makro düzeydeki stres faktörleri arasında; politikalar (adil olmayan başarı değerlendirmeleri, ücretlerdeki eşitsizlikler), örgüt yapısı ve özellikleri (merkeziyetçilik, terfi için tanınan fırsatların azlığı), fiziki şartlar (kalabalık, aşı