sempozyum bildirileri

of 576/576

Click here to load reader

Post on 30-Dec-2016

493 views

Category:

Documents

162 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Sempozyum Bildirileri

    TMMOBNAAT MHENDSLER ODASI

    ANTALYA UBES

    OYMAPINAR BARAJI

  • TMMOBNAAT MHENDSLER ODASI

    ANTALYA UBES

    DZENLEYEN

    TMMOB NAAT MHENDSLER ODASI

    ANTALYA UBES

  • TMMOBNAAT MHENDSLER ODASIANTALYA UBES

    Meltem Mahallesi 3808 Sok. No: 10 07030 Muratpaa - ANTALYA

    Tel : (0242) 237 57 27-3 hat Faks : (0242) 237 57 31 E-posta : [email protected] : http://antalya.imo.org.tr

    Bask ve Hazrlk Retma MatbaaT: 0242 322 21 11 F: 0242 322 21 12www.retma.com.tr

  • NAAT MHENDSLER ODASI YNETM KURULU

    Nevzat ERSAN (Bakan)kr ERDEM (II. Bakan)

    Blent TATLI (Sekreter ye)Cihat MAZMANOLU (Sayman ye)

    Tansel NAL (ye)Necati ATICI (ye)

    Ayegl BLDRC SUNA (ye)

    MO ANTALYA UBES YNETM KURULU

    Dr. Cem OUZ (Bakan)Haluk SELUK (Sekreter ye)Mustafa BALCI (Sayman ye)

    Rza ARSLANBAY (ye)Umut TURAN (ye)

    M. Murat AYHAN (ye)Ahmet EVC (ye)

    A.Ayman YAREN (ye)Gzde ANLILAR (ye)

    Osman ST (ye)Gney UYAROLU (ye)

    alar AYTAR (ye)Volkan KILIARSLAN (ye)

    Berk ERKAYA (ye)

  • DZENLEME KURULU

    BLM KURULU

    DANIMA KURULU

    Prof. Dr. Trkay BARANProf. Dr. Erol KESKNYrd. Do. Dr. Rfat TROuz KASAPNecati ATICI

    Haluk SELUKMustafa BALCIRza ARSLANBAYOsman STsmail Seluk YILMAZ

    Nevzat ERSAN MO Merkez Yn. Kur. Bk.Menderes TREL Antalya Bykehir Belediye Bk.Av. mit UYSAL Muratpaa Belediye Bk.Av. Hakan TTNC Kepez Belediye Bk.Muhittin BCEK Konyaalt Belediye Bk.Turkay ZGR DS 13. Blge MdrAdem COKUN DS 18. Blge MdrFaik Ycel ESEN ller Bankas 5. Blge MdrFaruk KARAAY ASAT Genel MdrDr. brahim Uur ERKI Alda A..Selim TULUMTA MO Ankara ube BakanDr. Cem OUZ MO Antalya ube BakanDursun YILDIZ Hidropolitik AkademiHac ATASEVEN Hidromark A..Gkalp AKSAY Akkan Mh. Ltd. ti.

    Prof. Dr. Necati AIRALOLU Prof. Dr. Hafzullah AKSOY Prof. Dr. lhan AVCI Prof. Dr. smail AYDIN Prof. Dr. Trkay BARAN Prof. Dr. N. Orhan BAYKAN Prof. Dr. Erturul BENZEDEN Prof. Dr. Bar BNCProf. Dr. Tayfun INAR Prof. Dr. Mustafa G Prof. Dr. kr GNEY Prof. Dr. brahim GRER Prof. Dr. Nilgn HARMANCIOLU Prof. Dr. Halil KARAHAN Prof. Dr. S. Nilay KESKN Prof. Dr. Mustafa Erol KESKN Prof. Dr. Salih KIRKGZ Prof. Dr. Halil NDER Prof. Dr. Osman Nuri ZDEMR Prof. Dr. nal Z Prof. Dr. Sevin ZKUL Prof. Dr. Zekai EN Prof. Dr. A. nal ORMAN

    Prof. Dr. Blent TOPKAYA Prof. Dr. Hasan TOSUN Prof. Dr. Murat TRKE Prof. Dr. Ferhat TRKMAN Prof. Dr. Melih YANMAZ Prof. Dr. Beyhan YEEN Do. Dr. lker Gner BACANLI Do. Dr. Hatice AATAY Do. Dr. Mesut MEN Do. Dr. Veysel GLDALDo. Dr. Nermin ARLAK Do. Dr. ahnaz TREK Do. Dr. Z. Fuat TOPRAKYrd. Do. Dr. Ali GL Yrd. Do. Dr. Vildan GNDODU Yrd. Do. Dr. Msteyde KOYT Yrd. Do. Dr. nder KOYT Yrd. Do. Dr. Alp KKOSMANOLU Yrd. Do. Dr. Rfat TRYrd. Do. Dr. Mehmet shak YCE Dr. Ikhan GLER Dr. hsan KA

  • NDEKLER

    SunuCem OUZ (MO Antalya ube Bakan) ................................................................................... X

    nszTrkay BARAN (Sempozyum Dzenleme Kurulu Adna) ....................................................XII

    Su Kuvveti ve Trkiyenal Z ..............................................................................................................................................2

    Oymapnar Baraj ve Hidroelektrik Santralnal Z, Hikmet YANAR ............................................................................................................ 22

    Yamursuyu Cadde Azl Tasarm Erturul BENZEDEN ....................................................................................................................... 32

    Su Yaplarnn Projelendirilmesinde Jeotekniin nemi ve arpc rneklerErdal EKERCOLU ....................................................................................................................... 47

    zelletirme ile Hidroelektrik Santral (HES) ltleri likisiNecat ZGR .................................................................................................................................... 57

    Hidroelektrik Santrallerin (HES) evresel ve Sosyal Etkileri:Alakr Vadisi rneiEvren TURHAN, Hatice (ZMEN) AATAY, Abidin KEEC.............................................. 67

    Trkiyede Su Yaplar Planlanmas ve Yatrmlarnda Nerede Hata YaptkHasan AKYAR .................................................................................................................................... 77

    Kpr Yan Ayaklarnn Oluturduu Daralmann Atnal Vorteks Sistemi ve Oyulmaya Etkisinin DES Modellemesi ile ncelenmesi Mete KKEN ...................................................................................................................................... 87

    Yukar Kaleky Baraj ve HES Dolusavak Hidrolik Model DeneyleriMustafa G, A. Burcu-Altan SAKARYA, Mete KKEN, Ali Ersin DNER, Cneyt YAVUZ, Emre HASPOLAT ...............................................................................................94

    RSM Trblans Modeli le Enerji Krc Yap zerindeki Akmn Saysal ModellenmesiM. Sami AKZ, Ouz MEK, N. Gksu SOYDAN, Veysel GM, M. Salih KIRKGZ ........................................................................................................................... 104

  • Basnl ve Savak Tipi Akm Durumlarnda Kpr Tabliyesi Altndaki Oyulmalarn ncelenmesiMsteyde BADUNA KOYT, Onur KARAKURT ..................................................................114

    Baraj Gleti Su Alma Yaps Saysal ModeliVolkan KR, Ahmet Ozan ELK .........................................................................................124

    Orta Karadeniz Blgesi Ksmlar Tarihi Su YaplarAsl LKE, Emre KEBAPCIOLU ................................................................................................134

    Binyllar Boyunca Anadoludaki Su MhendisliiN. Orhan BAYKAN, Nesrin BAYKAN ......................................................................................... 144

    Tarih Boyunca Barajlarn Elden kma NedenleriOnur ABAY, Nesrin BAYKAN, N. Orhan BAYKAN .................................................................. 157

    Malabadi Kprsnn Tarihsel Mirasn Srdrlebilirlii Asndan DeerlendirilmesiVeysel Sleyman YAVUZ...............................................................................................................167

    Denizli li me Suyu Tarihsel Geliimi lker GNER BACANLI, Sibel UKURLUOLU ..................................................................... 175

    Akarsu Kprlerinde Yklma Riskinin Azaltlmas zerine Bir alma Meri SELAMOLU, Melih ALAMAK, A. Melih YANMAZ ...................................................185

    rkmez Baraj arptlm Modelinde Ani Gme Sonucu Oluan Takn Dalgalarnn Deneysel Aratrlmas M. kr GNEY, Eser YAN, Gkmen TAYFUR, Glpembe NEY ................................195

    Akarsu Kprlerinde Gzle Muayene ve Gvenlik Deerlendirme almalarHseyin AKAY, Msteyde BADUNA KOYT ..................................................................... 205

    Baraj Yklmas Probleminin Dzletirilmi Tanecik Hidrodinamii Yntemi Kullanlarak Saysal Olarak ncelenmesiAli Ersin DNER, Zafer BOZKU ...............................................................................................215

    Karaelmalar Deresi Takn Koruma Yapsnn Yaplma Amacnn Corafi Bilgi Sistemleri Yardmyla Ortaya Konulmas Cengiz KO, Yldrm BAYAZIT, Recep BAKI, Atilla YILDIZ .............................................225

    NDEKLER

  • nsan Hayatnn Deeri Ferhat TRKMAN, Ayen TRKMAN .......................................................................................233

    Corafi Bilgi Sistemleri Yardmyla Anlk Birim Hidrograflarn Elde EdilmesiMustafa Utku YILMAZ, Evren ZGR, E. Beyhan YEEN ...................................................241

    evresel Deiikliklerin Tasarm Takn Deerleri zerine Etkilerinin BelirlenmesiGlay ONULUEL GL, Ali GL, Murat TRKE ................................................................. 250

    Corafi Bilgi Sistemleri Destekli Takn Hidrolik ModeliH. brahim BURGAN, Dorukhan KELLECOLU, Hafzullah AKSOY, V. . zgr KIRCA ...................................................................................... 260

    Su Yaplarnda Balk Elekleri TasarmNecati AIRALOLU, Mustafa Nuri BALOV, Abdsselam ALTUNKAYNAK, Mehmet ZGER ....................................................................268

    Toprak Dolgu Barajlarda Hazne Seviyesindeki Ani Dmenin ev Stabilitesine Etkilerinin DeerlendirilmesiMelih ALAMAK, Meri SELAMOLU, A. Melih YANMAZ ..................................................278

    SSB Barajlarda Birinci ve kinci Seviye Termal Analizin Karlatrlmasna Ynelik Bir Saysal Model almasMesut YAPMI, Mustafa SELV, hsan KA ..............................................................................288

    Beton Barajlarn Sismik Performans Tayini iin Basitletirilmi Bir YaklamUur AKPINAR, Bar BNC ......................................................................................................298

    Kk Hidroelektrik Santral Projelerinin n-fizibilite almasnn RETScreen ile YaplmasM. shak YCE, imal YCE ....................................................................................................... 308

    Dicle Havzas Ardk Hidroelektrik Santralleri in letim ModeliEmrah YALIN, ahnaz TREK .................................................................................................316

    Dnyada ve Trkiyede Hidroelektrik Enerji, Geliimi ve Genel DeerlendirmeSleyman BOZKURT, Rfat TR .................................................................................................322

    klim Deiikliinin Murat Nehri Su Gc Potansiyeline EtkisiSadk ALASHAN, Z. Fuat TOPRAK, Zekai EN .......................................................................331

    NDEKLER

  • Alternatif Bir Enerji retim Yntemi Olarak Hidrokinetik Enerji TrbinleriAbdullah MURATOLU, M. shak YCE ....................................................................................341

    Su Yaplarnda Fluent Uygulamalarahnaz TREK, Ahmet Nazm AHN, Tue YILDIRIM .....................................................351

    Akarsu Yatandaki Bitki rtsnn Akm artlarna Etkisinin Saysal Yntemle ncelenmesiSelcan SOVUKLUK, nder KOYT, Bahadr ALYAVUZ ...................................................361

    Ak Kanal Savak Akmlarnda Debinin Farkl Yntemler ile BelirlenmesiMehmet ARDILIOLU, Mcella LKENTAPAR .....................................................................371

    Ilsu Baraj ve HES Projesi Dolusavak Havalandrcsnn Performans DeerlendirmesiM. Cihan AYDIN, Cesur KAPLAN ................................................................................................381

    Takn Yatanda Bulunan Bitki rtsnn Akma Etkisinin Saysal Yntemler ile ncelenmesi Birol ATAY, nder KOYT ..................................................................................................... 390

    Akaray Sinanpaa Alt Havzas Akm Verilerinin Ya Parametresine Bamllk HaritasYlmaz AA, Emin TA ............................................................................................................400

    Kzlrmak Havzas Ya-Ak likisinin BelirlenmesiMehmet shak YCE, Burcu ERCAN ......................................................................................... 410

    Byk Menderes Havzas Yalarnda Eilim Analizizkan AKMAK, Trkay BARAN............................................................................................... 419

    HEC-RAS Paket Program le Manavgat lesi Ilca Deresi Takn Blgesinin ModellenmesiMurat YKLOLU, Burhan NAL, Burak TURAN ...........................................................428

    Kresel klim Deiikliinin Keban Barajna Hidrolojik EtkisiM. Cihan AYDIN, Recep ELK, Muhammed Mustafa YAYLAK .........................................439

    Nehir Tipi Santraller ve Karadeniz Blgesindeki rnekleriCemre Gizem SALAM, Asl LKE .......................................................................................... 449

    NDEKLER

  • Sulama Amal Rezervuarlarda letme almas Yaplmas ve Optimum Rezervuar Kapasitesinin BelirlenmesiTaha Emre ERDN, A. Burcu ALTAN-SAKARYA .................................................................... 459

    Hazne Hacminin Belirlenmesinde Farkl Yntemlerin Deerlendirilmesi: Afyonkarahisar Sandkl Kzlca Baraj rneiEmin TA, Murat KLT ................................................................................................................. 469

    Btncl Havza Ynetimi: Konya Kapal Havzas Uygulamassmail Kaan TUNOK, Okan ar BOZKURT ........................................................................479

    Eirdir ve Burdur Glleri Su Seviyelerinde Olas Azalma EilimleriM. Erol KESKN, E. Dilek TAYLAN, Tevfik ASLANBA ........................................................ 489

    Paleoklimatoloji ve Filyos Nehri Paleo Akmlarnn TretilmesiNermin ARLAK ............................................................................................................................500

    Erzurum li Kuraklklarn ki Deikenli Frekans Analizi: Kopula Fonksiyonlarnn KullanmFatih TOSUNOLU, brahim CAN............................................................................................. 508

    Nehir Tipi Hidroelektrik Santrallerinin Yapsal Elemanlarnn evresel Etkileribrahim YURTSEVEN, Yusuf SERENGL ...................................................................................519

    Seyhan Havzasnda Yer Alan Enerji Amal Su Yaplarnda Balk Geidi DurumlarBurak NAHARCI, Ekrem AKSOY, Mustafa ALKAYA ............................................................. 530

    Tarihi Milas SuyollarAhmet ALKAN ............................................................................................................................... 540

    Keban Baraj le Neler Kaybettik?Dzgn AKIRCA ......................................................................................................................... 550

    NDEKLER

  • 4. Su Yaplar SempozyumuX

    SUNU

    Dnya nfusundaki hzl arta bal olarak kentleme hzla artmaktadr. Kentlerin bymesiyle birlikte ihtiyalar da bymektedir. Bu ihtiyalarn banda su, iletiim ve enerji gelmektedir. Bu hzl art, su kaynaklar zerindeki basky her geen gn artrmakta ve kii bana den su miktar da giderek azalmaktadr. Buna kar, yerkredeki su kaynaklarnn miktar, zaman ve mekandaki, dalm dzensiz olduundan, baz blgelerde su azl yaanrken, baz blgelerde fazla su sorun olmakta, bata enerji, takn koruma olmak zere eitli problemler yaanmaktadr. Su yaplar bu problemleri gidermek, eitli ihtiyalar karlamak iin planlanr ve projelenirler. Ancak g, yeniden iskan, iklim ve ekosistemdeki deiimler gibi bir dizi sosyal ve evresel problemlere de neden olurlar. Bu nedenle btncl bir anlayla, bir havza iindeki su, toprak, bitki ve insan ilikilerinin, koruma ve kullanma dengesi ve verimlilii esas alan bir planlama yaplarak projelendirilmesi zorunlu hale gelmitir. Bu yaklam ayn zamanda srdrebilir kalknmann da temelidir.

    Yaamn devamll, su kaynaklarnn etkin ekilde korunmas ve ynetilmesi, gerek yerel lekte gerekse kresel lekte kullanlabilir suyun varlyla mmkndr. nsan yaamn kolaylatrmak ile tarihi kltrel ve doal deerlerin korunmas ve gelecek kuaklara aktarlmas arasnda bir denge salamak gerekmektedir. Bu anlamda projelendirilen ve ina edilen su yaplarnda temel bak asnn yaamn srdrebilirlii ana hedef olmaldr.

    naat mhendislii ve inaat mhendisleri asndan su yaplar, su temininden enerji retimine, sulamadan takn kontrolne, evresel dzenlemelerden rekreasyon alanlarnn tekiline kadar uzanan ve ou zaman birden fazla bileeni ve amac bulunan yaplar ile suyun kullanm eklini belirleyen politikalar da kapsayan teorik ve uygulama boyutunda yaplan almalar ifade etmektedir.

    Su mhendislii tarihinden modern teknik zmlere, planlamadan havza ynetimine, su politikalarndan evresel/sosyal etkilere geni bir alanda ele alnmas planlanan sempozyumun, zellikle kamu/zel kesimden gelecek uygulama rneklerinin tartlmasyla, akademisyenlerin ve farkl disiplinlerin katklaryla zenginlemesi, su kaynaklarnn gelitirilmesinde kamusal farkndalk yaratacaktr. Sempozyumda, 31 farkl niversiteden 97 retim Eleman, 5 ayr kamu kurumundan 11 kii ve 5 ayr zel sektr firmasndan 7 kii hazrladklar bildirilerle katlm salayacaklardr.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu XI

    SUNU

    Bu Sempozyum bir yandan, su yaplarnn planlanmasn, projelendirilmesini, iletilmesini, denetim ve gvenliini ayrca eitli rneklerle tarihsel geliimini irdelerken, dier yandan su politikalarndaki farkl yaklamlar, su ynetimini, srdrlebilirliini, enerji retimindeki yerini, doa ve evre ilikisini, konuyla ilgili mevzuat tartmalarn, ulusal ve uluslararas rnekleri ierecek ekilde deerlendirecektir.

    Sempozyumun gereklemesinde byk bir zveriyle alan Dzenleme, Danma, Bilim Kurulunun sayn yelerine, maddi ve manevi olarak desteklerini esirgemeyen tm kurum, kurulu ve kiilere, MO Merkez Ynetim Kurulu yelerine, bildiri sunan meslektalarmza, uzmanlara, katlmclara, byk bir gayretle alan personelimize ve emei geen herkese teekkr ederiz.

    Yrd. Do. Dr. Cem OUZMO Antalya ubeYnetim Kurulu Bakan

    .

  • 4. Su Yaplar SempozyumuXII

    NSZ

    Nfus art, sanayinin geliimi, krsal/kentsel yerleimdeki hzl deiimler, su kirlilii, iklim deiiklii gibi etkiler nedeniyle temiz/kullanlabilir suya eriim giderek zorlamaktadr. Gnmzde gerekletirilen projelerde, kamusal ya da yerel yaklamlarn giderek yerini piyasac yaklamlara brakt grlmektedir. Son dnemlerde, su kullanmnda paydalarn katlmnn salan(a)mamas, neo-liberal (piyasac) yaklamlar, uygulanan zelletirme politikalar gibi nedenler su projelerinin kamuoyunda sklkla tartlmasna neden olmaktadr.

    Trkiye, kstl su kaynaklarn gelitirmek amacyla nemli havza gelitirme planlarn gerekletirmitir. Ancak, lkenin mevcut su kaynaklar potansiyelinin deerlendirilebilmesi iin, ok sayda yeni tesis/projenin de ina edilmesi gerekmektedir. Temiz su, enerji ve gda gvenlii kavramlarnn sk tartlmaya baland yzylmzda, enerji/gda retimindeki temel girdi niteliinde olan suyun nemi daha da artmaktadr.

    naat Mhendisleri, su kaynaklarnn planlanmasndan iletmesine her aamada, tasarmc- uygulamac- denetimci- iletmeci- ynetici- karar verici olarak grev almaktadr. Dolaysyla, su konusundaki tartmalarn sadece teknik konular deil; ulusal/uluslararas su politikalar, yerel-merkezi ynetim etkileimleri, havza ynetimi, evresel/sosyal etkiler, su kaynaklar kullanmnda paydalarn srece katlmas konularn da iermesi kanlmazdr.

    TMMOB tarafndan, 2006 ve 2007 yllarnda Su Politikalar Kongresi bal altnda gerekletirilen iki toplantnn ardndan, naat Mhendisleri Odas tarafndan Su Yaplar Sempozyumu dzenlenmeye balanmtr. lk olarak, 2009 ylnda naat Mhendisleri Odas Samsun ubesi tarafndan dzenlenen sempozyumun ikincisi Diyarbakr, ncs ise Ankarada gerekletirilmitir. Bu yl MO Antalya ubesi tarafndan drdncs gerekletirilen 4. Su Yaplar Sempozyumu, gnlk programa yaylan ok sayda bildiri sunumu, arl konumalar, paneller araclyla akademisyenleri, kamu ve zel sektrde uygulamalar gerekletiren mhendisleri, konuya ilgi duyan katlmclar bir araya getirmektedir. Toplam 56 bildirinin sunulduu, iki arl konumac, alt panelistin yer ald gnlk programda; Su politikalar, klim deiiklii, Su mhendislii tarihi, Su kuvveti tesisleri, Havza ynetimi, Taknlar, Kuraklk, evresel etkiler ile Su yaplarnn Planlama, Tasarm, Modelleme, letme, Teknik zm nerilerinin ele alnd 16 oturum gerekletirilecektir.

    Sempozyumun dzenlenmesini salayan naat Mhendisleri Odas ve MO Antalya ubesi Ynetim Kurullarna; deerli katklarn esirgemeyen Dzenleme, Danma, Bilim Kurulu yelerine; katk salayan tm kurum ve kurululara; arl konumaclara, oturum bakanlarna, bildiri sunan ve katlan tm meslektalarmza, mhendis arkadalarmza teekkr eder, sempozyumda yaplacak tartmalarn yararl olmas dileiyle sayglarm sunarm.

    Prof. Dr. Trkay BARAN4. Su Yaplar SempozyumuDzenleme Kurulu adna

  • SEMPOZYUMBLDRLER

    OYMAPINAR BARAJI

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu2

    Su Kuvveti ve Trkiye

    nal zi Em.Prof.Dr., Dokuz Eyll niversitesi,

    Mhendislik Fakltesi, naat Mhendislii Blm Tel: 0232. 231 18 96

    E-posta (c/o): [email protected] ; [email protected]

    z

    Birincil enerji kaynaklar kt olan Trkiye, elektrik enerjisi ihtiyacnn karlanmasnda, yenilenebilir ve temiz nitelikteki su kuvveti kaynaklarn ncelikle deerlendirmek zorundadr. Gnmzde ancak yarsndan azn gelitirmi olduu, 150 TWh/y mertebesindeki, ekonomik olarak yararlanlabilir su kuvveti potansiyeli seviyesine erimek iin, daha yzlerce nemli hidroelektrik santral (HES) ina etmek gereklidir. Trkiye akarsularnn aklar gerek mevsimler aras, gerekse yllar aras ok byk deiiklikler gsterdiinden, bu deiken aklarn barajlarla dzenlenmesi zorunlu olmaktadr. Baraj haznelerinden olacak ek buharlama miktarlar gereksiz bir kayp olmayp, bir tr ayn iletme gideri niteliindedir. Su kuvveti tesisleri, zellikle barajl santrallar, zirve g ihtiyacnn karlanmasnda en kullanl santral trdr. Baraj hazneleri dolayl veya dolaysz olarak taknlarn snmlenmesinde de etkin olduklar gibi, pek ok su kuvveti tesisinde, barajlar sulama sistemleri iin gerekli suyun dzenlenmesine de byk katkda bulunmaktadr. Ancak, evre duyarl balamnda, barajlarn ve hidroelektrik santrallarn inaat srasnda doaya gerektiinden fazla mdahale edilmemesine, olabildii lde yreye rahatszlk verilmemesine, iletme srasnda akarsu yatana braklmas gereken suyun kslmamasna ok byk zen gsterilmelidir. Anahtar szckler: su kuvveti, hidroelektrik, enerji, g, baraj, santral, HES.

    1. Giri Su kuvveti, yeryzne ulaan gne enerjisinin te birinin hareket ettirdii hidrolojik evrim sayesinde her yl "yenilenebilen", evre kirliliinin nlenmesi asndan "temiz" nitelikte, tesislerinin ou sulama, takn kontrolu gibi amalara da hizmet eden "ok maksatl", Trkiye iin bir "z kaynak" olarak da elektrik enerjisi ihtiyacnn karlanmasnda zel yeri bulunan bir birincil enerji kaynadr. Trkiye'nin su kuvveti potansiyeli, akarsularn genellikle orta kesimlerinde yeralan baraj etek santrallar, yukar kesimlerinde yeralan yksek dl evirme santrallar ile deerlendirimektedir. Yksek dl evirme santrallarnn bir blmnn de suyu barajla derledii dikkate alndnda, mevsimler, hatta yllar aras dzenleme salayan baraj hazneleri, Trkiye'nin hidroelektrik enerji retiminin belkemiini oluturmaktadr (zi, 1961, 1968a, 1977, 1991a; zi ve di. 1965, 1978, 1983, 2006d,g; zi ve Harmancolu, 1982).

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 3

    ekil 1 Frat stnde Atatrk baraj ve 2400 MW gcnde etek santral (Foto:.zi). Baraj hazneleri, doal duruma kyasla olduka byk su yzeyleri meydana getirdiklerinden, kanlmaz buharlama kayplarna da yol amaktadr. Bunu gereksiz su israf olarak tanmlamak ve baraj yapmamak, su kaynandan etkin biimde yararlanlmasndan vazgeme anlamn tar. Bu ek buharlama kaybnn bir tr "ayni" iletme gideri niteliinde olduu unutulmamaldr (ekil 1). Hidroelektrik santrallarn devreye girip, kmalar birka dakika mertebesinde olduundan, zellikle biriktirme haznesi bulunan su kuvveti tesisleri g talebi deiimine kolayca ve ok az enerji kaybyla uyum salamaktadr. Trkiye'de su kuvveti tesislerinin kurulu gteki pay te bir, enerji retimindeki pay drtte bir mertebesinde bulunmaktadr. Gelecekte, termik santrallarn yansra, su kuvvetinden baka dier yenilenebilir enerji kaynaklarn deerlendiren santrallarn ve hatta nkleer santrallarn da enerji retiminde yer alabilecekleri beklenmektedir. Zirve g ihtiyacnn karlanmasnda, biriktirmeli su kuvveti tesislerine kyasla btn bu tr santrallarn elverisiz olduklar dikkate alnarak, baraj hazneli su kuvveti tesislerinin, zellikle yk merkezlerine daha yakn havzalarda yer alanlarn, kk yk faktryle alacak, byk gte kurulmalar zerinde nemle durulmaldr.

    2. Yenilenebilir Enerji ve Su Kuvveti Gkyz-yeryz sisteminde, itici gc gne enerjisi olan, buharlama ya ak dngs niteliindeki hidrolojik evrim, su kuvvetinin birinci esas unsuru olan aklar salamaktadr. Yeryz topografyasndaki ykselti farklar ise su kuvvetinin dier esas unsuru olan dy oluturmaktadr. Su kuvvetinin lt olan suyun g birim zamandaki ak ile dnn arpmna eittir. Bu balamda su kuvveti yenilenebilir bir enerji kaynadr (zi, 1961, 1991a, 2014a; zi ve di. 1977, 2006d). Bir birincil enerji kayna olan su kuvvetinden en yaygn biimde yararlanmann yolu, ikincil enerji kayna niteliindeki elektrik enerjisine dntrmektir. Bu dnm hidroelektrik santral (HES) olarak tanmlanan bir su kuvveti tesisinde salanmaktadr.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu4

    Gcn zaman iinde almasyla, g ile srenin arpmna eit olan enerji elde edilmektedir.

    3. Birincil Enerji Kaynaklar Elektrik enerjisini pek ok birincil enerji kaynandan elde etmek mmkndr. Ancak, Trkiye gnmzde enerji kaynaklar kstl, byk lde baka lkelerden ithal eden bir konumdadr. Petrol, gaz, kmr gibi fosil yaktlar, uranium, torium gibi ekirdek enerjisi kaynaklar, tketildiinde yenilenemeyen, ayrca doa kirliliine yolaan niteliktedir. Gne enerjisi, rzgar enerjisi, su kuvveti yenilenebilir ve doay pek kirletmeyen kaynaklardr. Trkiye yenilenebilir enerji kaynaklarna ncelik vermek zorundadr. Bu balamda, gnmz teknolojisiyle en kapsaml lde yararlanlabilecek enerji kayna su kuvvetidir (zi, 1961, 1968a, 1991a, ; zi ve di. 1965, 1977, 1999). Trkiyede 2013 yl itibaryla, elektrik enerjisi reten santrallarn toplam kurulu gc 64 GW (bir GW = bin MW = bir milyon KW) civarndadr. Bu gcn yaklak % 60 eitli termik kaynaklar yakt olarak kullanan santrallara, % 35i hidroelektrik santrallara, % 4 rzgar enerjisi santrallarna, % 1den az jeotermal santrallara aittir. Hidroelektrik santrallar balamnda barajl santrallarn gc 16 GW, balamal akarsu santrallarnn 6 GW mertebesindedir. Ayn yl retilen toplam elektrik enerjisi 240 TWh (bir TWh = bin GWh = bir milyar KWh) mertebesindedir. Bu enerjinin % 70inden fazlas termik santrallarda retilmi olup, yerli yaktla 36 TWh, ithal yaktla 136 TWh retilmitir. Jeotermal retim 1 TWhn, rzgar santrallarnn 3 TWhn altnda olup, toplam retimin % 4 kadardr. Hidroelektrik santrallarn retimi 59 TWh, dolaysyla toplam retimin % 25i civarndadr. Hidroelektrik santrallarn paynn kurulu gte % 35, retimde % 25 olmas, zirve g ihtiyacnn karlanmasndaki nemli rollerini yanstmaktadr.

    4. Temiz Enerji ve HES (Hidroelektrik Santral) Su kuvvetinin mekanik enerjisinden birka bin yldan beri su deirmenleri, su arklar vastasyla yararlanlagelinmitir. Ondokuzuncu yzyln sonlarna doru kullanlmaa balanm olan hidroelektrik santrallarn balca aksam bulunmaktadr (ekil 2 ila 3) (Kelolu ve di. 2006; zi, 1983c, 1991a, 2014a; zi ve di. 2006a,d). Trbin suyun enerjisini dnen bir milin mekanik enerjisine eviren bir su makinasdr. Genellikle alak dlerde Kaplan, orta dlerde Francis, yksek dlerde Pelton tr olarak anlan trbinler kullanlmaktadr. Pompaj biriktirmeli santrallarda, pompa-trbin olarak anlan, ift ynl alabilen tek ark da kullanlabilmektedir. Jeneratr, milin dndrd rotor olarak anlan ksmyla, stator olarak anlan sabit sarglar arasndaki manyetik dnmle mekanik enerjiyi elektrik enerjisine dntren

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 5

    ekil 2 Atatrk baraj ekil 3 - Atatrk baraj etek santralnda etek santral inaatnda jeneratr holnn grn (Foto: .zi). trbin ve jeneratr montajlar (Foto: .zi). makinadr. Transformatr ise, orta gerilimde retilen elektrik enerjisini uzun mesafelere iletebilmek iin, iki farkl sarg dzeniyle gerilimi ykselten hareketsiz bir aksamdr. Grld zere, trbine giren su ile kan su esas olarak ayn nitelikte, hatta daha duru olduundan, evre kirlilii meydana getirmemektedir. Bu balamda su kuvveti temiz bir enerji kaynadr.

    5. Aklarn Dzenlenmesi ve Barajlar Trkiye akarsularnn aklar gerek mevsimler aras, gerekse yllar aras ok byk deiiklikler gstermektedir. Mevsimler aras deikenlikte periyodik unsur, yllar aras deikenlikte stokastik unsur arlk tamaktadr. Bu deiken aklarn barajlarla dzenlenmesi gerekli olmaktadr (Efelerli ve zi, 1974; Fstkolu ve di. 2008; Harmancolu ve zi, 1978, 1981, 1983; zdemir ve di. 2013; zi ve di. 1965, 1990a,b, 1991a, 1992, 1994, 2003b,c, 2004, 2006a,c,d,f,g,i; 2010, 2013b,c; zi ve Bayraktar, 1974; zi ve Koak, 1977; zi, 1982a,b,c, 1983a,b,c, 1986, 1992, 1994, 2014a; zi ve Yanar, 1984, 2011; zi ve zel, 1989). Baraj haznelerinden olacak ek buharlama miktarlar gereksiz bir kayp olmayp, bir tr ayn iletme gideri niteliinde grlmelidir. Baraj hazneleri dolayl veya dolaysz olarak taknlarn snmlenmesinde de etkin olduklar gibi, pek ok su kuvveti tesisinde, barajlar sulama sistemleri iin gerekli suyun dzenlenmesine de byk katkda bulunmaktadr. Trkiyenin gneyinde, Dalamandan Dicleye uzanan bir kuak boyunca, erime boluklu kire ta formasyonlardan (karst) kaynayan nemli debili pnarlarn varl aklardaki byk deiiklii bir lde snmlemektedir (ekil 4 ila 5) (zi ve Yanar, 1984, 2011; zi, 1989). Dou Karadeniz blgesinde ise, yalarn lke ortalamasnn birka kat olduu kesimlerde de, belli bir snmleme grlmektedir.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu6

    ekil 4 Manavgat havzasnda, ekil 5 Manavgat stnde, Oymapnar baraj glnde kalan, temelden 185 m yksekliinde ortalama debisi 50 m3/s mertebesinde Oymapnar kemer baraj olan Dumanl pnar (Foto: .zi). (Foto: .zi). Bu zellik, sz konusu yrelerin nemli su kuvveti potansiyelinin, baz barajl santrallarn yansra, zellikle yksek dl evirme santrallaryla deerlendirilmesine olanak tanmaktadr.

    6. Su Kuvveti Tesislerinin Snflandrlmas Hidroelektrik santrallar olarak da anlan su kuvveti tesisleri, bugne kadar yaplm yaynlarda farkl snflandrmalara da rastlanabilmekle birlikte, balca grupta ele alnmaktadr (Benzeden ve di. 2006; zi, 1973a, 1974a,b, 1983c, 1986, 1991a, 1998, 2011, 2014a; zi ve di. 1991, 2006d,g,i, 2012, 2013a): (a) alak dl nehir ii santrallar (Efelerli ve di. 2006); (b) baraj etek santrallar (dolgu baraj eteindeki santrallar ve beton baraj eteindeki santrallar olarak iki altgruba ayrlr) (zi ve Koak, 1977; zi ve Yanar, 1984, 2011; zi ve zel, 1989; zi ve di. 1990a, 1992, 2003a,b, 2006b,c, 2010; zi, 1992); (c) yksek dl evirme santrallar (serbest yzeyli akl evirme santrallar ve basnl akl evirme santrallar olarak iki altgruba ayrlr) (Benzeden ve di. 1992; zi ve di. 2006e). Bu byk su kuvveti tesisi trnn dnda, zel biim de sz konusu olmaktadr: (d) pompaj biriktirmeli santrallar (zi ve di. 2006b); (e) met-cezir santral olarak da anlan gel-git santrallar; (f) depresyon santrallar olarak da anlan knt santrallar.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 7

    ekil 6 Ceyhan stnde, 3,6 MW gcnde, alak dl Mara nehir ii santral (Foto: .zi). Alak dl nehir ii santrallar, Trkiye asndan pek nem tamamakla birlikte, genellikle akarsu yatanda yeralmakta, baz durumlarda akarsuyun ksmen veya tamamen evrildii bir yan kanal zerinde de kurulabilmektedir (ekil. 6). Baraj etek santrallar, ncelikle barajn dolgu veya beton baraj olmasna gre farkllk gstermekte; bu altgruplarda da bata dolusavak yeri ve tr olmak zere, dier etkenler dolaysyla deiik biimler alabilmektedir. Trkiye asndan zellikle baraj etek santrallar byk nem tamaktadr (ekil 7, 8). Yksek dl evirme santrallarnn genel konumu ve unsurlar, ncelikle suyun balamayla derlenip evirme iletiminin serbest yzeyli akla veya barajla derlenip basnl akla olmasna gre farkllk gstermektedir. Trkiye asndan yksek dl evirme santrallar da belli bir nem tamaktadr (ekil 9, 10). Pompaj biriktirmeli santrallar, genellikle gnlk biriktirmeli, ender olarak mevsimlik biriktirmeli biimde ina edilmektedir. Trkiye'de henz bu trde bir santral yoksa da, zaman zaman gndeme gelmekte olup, koullarn gerektirdii pek ok lkede uygulama alan bulmu olan pompaj biriktirmeli santrallarn, zirve g ihtiyacnn karlanmasnda zellikle lkenin kuzey-bat blgesinde kurulmalar beklenebilir.

    ekil 7 Frat snde, Keban Baraj ekil 8 Frat stnde, Karakaya baraj ve 1330 MW gcnde etek santral ve 1800 MW gcnde etek santral (Foto: .zi). (Foto: .zi).

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu8

    ekil 9 Gediz havzasnda, Demirkpr ekil 10 Harit havzasnda, 183 m barajyla derlenen suyu 2,4 km dl, cebri boru aplar 1,85 m olan uzunluunda basnl bir tnelle evrilen, Doankent A santral (Foto: .zi). 107 m dl evirme santral (Foto: .zi).

    7. Zirve Gcn Karlanmas Elektrik enerjisi ihtiyac, dolaysyla sistemden ekilecek g, mevsimlere gre deitii gibi, gn iinde de nemli deiiklikler gstermektedir (ekil 11). Bu durumda, zirve g ihtiyacnn karlanmas iin kurulmu olan santrallardan bir blm, gn iinde belli saatlarda devre d kalmaktadr. Nkleer santrallarn srekli almas gerei, termik santrallarn devreye giri ve klarda saat mertebesinde sre ihtiyalar ve s kayplar dikkate alndnda, hidroelektrik santrallarn dakika mertebesindeki sre ihtiyalar ve pek kk su kayplar, zirve g ihtiyalarnn karlanmasnda su kuvveti tesislerine zel bir konum getirmektedir. Trkiyede henz ina edilmemi olmakla birlikte, pompaj biriktirmeli hidroelektrik santrallar da zirve g ihtiyacnn karlanmasnda nemli rol oynayabilecek tesislerdir. Trkiyenin elektrik enerjisi ihtiyacnn arlk merkezi lkenin batsnda, su kuvveti potansiyelinin arlk merkezi lkenin dousundadr. Zirve g ihtiyacnn kolaylkla karlanabilmesi asndan barajl santrallarn, zellikle byk tketim merkezlerine yakn havzalarda olanlarn, kk yk faktryle, dolaysyla byk gle kurulmalar nem tamaktadr (Harmancolu ve di. 1978; zi, 1961, 1983c, 1985, 1991a, ; zi ve di. 1965, 1991, 2006b,c,d).

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 9

    ekil 11 Elektrik enerjisi tketiminde gnlk yk srek erisi: (a) k i gn; (b) k tatil gn; (c) yaz i gn: (d) yaz tatil gn (zi, 1983c, 1991a; zi ve di. 2006a). Suyun balamayla evrildii, yksek dl santrallarda, cebri boru bandaki ykleme havuzunun gnlk dzenleme de salayacak byklkte yaplmas, baz durumlarda ekonomik olabilmektedir.

    8. Su Kuvveti Potansiyeli Trkiyenin su kuvveti brt potansiyeli 440 TWh/y, bunun teknik olarak deerlendirilebilir ksm 220 TWh/y mertebesindedir. Su kuvveti potansiyelinin ekonomik olarak yararlanabilir ksm, uzun yllar 125 TWh/y kabul edilmi, son yllarda 150 TWh/y mertebesinde olabilecei anlalmtr. Hidroelektrik santrallarda net dnn brt dye oran 0,5-0,9 seviyesinde olup, bu deer ortalama 0,7 mertebesindedir. Kullanlan debinin gelen debiye oran 0,9 mertebesinde kabul edilebilir. Santraln dnm verimi ortalama 0,8 olarak hesaba katldnda, bu orann arpmyla, net gcn brt gce oran 0,5 seviyesinde olmaktadr.Bu durumda, teknik olarak deerlendirilebilecek su kuvveti potansiyeli, brt su kuvveti potansiyelinin yars mertebesinde bulunmaktadr. Trkiyenin su kuvveti potansiyeli Avrupa lkeleri ile kyaslandnda, Rusya Federasyonunun Ural dalarnn batsnda kalan ksmndan sonra, Norvein potansiyeliyle ayn mertebededir. Su kuvveti tesisleri kapsamndaki barajlarn pek ounun, takn kontrolu, sulama gibi maksatlara da hizmet ettii dikkate alndnda, hidroelektrik santrallar Trkiyenin elektrik enerjisi ihtiyacnn karlanmasnda ncelikle gelitirilmesi gereken tesislerdir (Baran ve di. 1987, 2006a; zi, 1961, 1968b, 1971, 1977, 1985, 1989, 1991a; zi ve di. 1965, 1973b, 1974c,d, 1978, 1983, 1997; zi ve Harmancolu, 1982).

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu10

    9. Su Kaynaklarnn Srdrlebilir Gelitirilmesi Trkiyede ilk hidroelektrik santral 1902de Tarsusta kurulmu olup, 1935te Elektrik leri Etd daresinin kurulmasyla akarsularda dzenli lmlere balanm, 1954te Devlet Su leri Genel Mdrlnn kurulmasyla baraj ve hidroelektrik santral yapm ivme kazanmtr. Trkiyede hidroelektrik santrallarn toplam kurulu gc Tablo 1de, toplam retimi Tablo 2de, 1955ten itibaren beer yllk arayla verilmitir. Su kuvveti tesislerinin 1 TWh/y retim kapasitesine ulat 1960 ylndan 2010 ylna kadar geen 50 yllk sredeki gelimesi zellikle incelemee deer niteliktedir.

    Tablo 1 : Trkiyede hidroelektrik santrallarn kurulu gc.

    Tablo 2 : Trkiyede hidroelektrik enerji retimi.

    Yl Kurulu G (GW)

    Toplam kurulu gteki

    pay (%) Yl

    Yllk retim

    (TWh/y)

    Toplam elektrik enerjisi

    retimindeki pay (%)

    1955 0,04 6 1955 0,1 6 1960 0,4 32 1960 1,0 35 1965 0,5 34 1965 2,2 44 1970 0,7 32 1970 3,0 35 1975 1,8 43 1975 5,9 37 1980 2,1 42 1980 11,3 46 1985 3,9 42 1985 12,0 33 1990 6,8 41 1990 23,1 41 1995 9,9 47 1995 35,5 42 2000 11,2 41 2000 30,9 25 2005 12,9 33 2005 39,6 24 2010 15,8 32 2010 51,8 25

    2014* 23,6 34 2014* 40,4 16 (* geici deer) (* geici deer; 2013 retimi

    59,4 TWh/y ve pay % 25) Trkiyede hidroelektrik enerji retimi 1960 ylnda 1 TWh/y iken, 2010 ylnda almakta olan su kuvveti tesislerinin retim kapasitesi ortalama akllk koullarnda 52 TWh/y mertebesine, dolaysyla elli ylda 50 katndan fazlasna erimitir. Su kuvveti tesislerinin toplam kurulu gc 1960 ylnda 0,4 GW iken, 2010 ylnda 15,8 GW mertebesine, elli ylda 40 katna ykselmitir (GW = bin MW). En byk hidroelektrik santraln kurulu gc 1960 ylnda 160 MW (Saryar) iken, 2010 ylnda 2.400 MW (Atatrk) gce, 15 katna ulalmtr. En gl nite 1960 ylnda 40 MW (Saryar) iken, 2010 ylnda 300 MW (Atatrk, Karakaya), 7,5 kat olmutur.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 11

    Trkiyede, 2011 ylnda kurulu gc 20 MWn zerinde olan, yz kadar orta ve byk gte su kuvveti tesisleri incelendiinde, te ikisi kadarnn barajl santral niteliinde olduu grlmektedir. Trkiye akarsularnn gerek mevsimlik, gerekse yldan yla byk akllk deiiklii gsterdii dikkate alndnda, su kuvveti potansiyelinin deerlendirilmesinde barajlarla dzenleme temel unsur olmaktadr. Trkiyede 50 MWtan gl hidroelektrik santrallardan, dolgu baraj etek santrallar Tablo 3te, beton baraj etek santrallar Tablo 4te, barajl evirme santrallar Tablo 5te, balamal evirme santrallar Tablo 6da verilmitir. Barajl santrallarn 3/4, dolaysyla tm santrallarn % 50 kadar baraj etek santraldr. Bu santrallarn 4/5i dolgu baraj eteinde yeralmaktadr. Beton barajlarda ise, yksek olanlarda kemer baraj, daha az yksek olanlarda arlk baraj trleri dikkati ekmektedir. Silindirle sklanm beton barajlar da ina edilmee balanmtr (Benzeden ve di. 2006; zi, 1983c, 1986, 1991a; zi ve di. 2006c, 2012, 2013a). Barajl santrallarn 1/4, tm santrallarn % 15 kadar basnl akl evirme santraldr. Genellikle dnn nemli ksm barajla salansa da, topografya koullar elverdiinde daha byk bir dden yararlanmak iin, santral yeri etein olduka mansabnda belirlenebilmektedir (Benzeden ve di. 2006; zi, 1983c, 1986, 1991a; zi ve di. 2006e, 2012, 2013a). Orta ve byk santrallarn te bir kadar, suyun balamayla derlendii, yksek dl evirme santral niteliindedir. Aklarn bol ve nisbeten srekli olduu havzalarda veya karst yeralt ortamndan beslenen nemli pnarlarn kaynad havzalarda, bu tr santrallar tutarl olabilmektedir. evirme iletimi genellikle serbest yzeyli akl veya dk basnl mecralarla salanmaktadr (Benzeden ve di.1999, 2006; zi, 1983, 1986, 1991a; zi ve di. 2006e, 2012, 2013a). Trkiyede alak dl nehir ii santrallar sayca az olduklar gibi, gleri de nisbeten dk olduundan bu deerlendirmede yeralmamaktadr. Filhakika, akarsuyun aa kesimlerinde, bu tr santrallarn nemli gte kurulabilecekleri yerlerde, sular tarmsal alanlarn sulanmas amacyla evrildiklerinden, alak dl nehir ii santral kurulmas tutarl bulunmamaktadr. Su kuvveti potansiyelinin gelitirilmesinde, Trkiyenin yukar kyda olduu oruh, Kura-Aras ve zellikle Frat-Dicle havzalarnda, snr aan sular nitelikleri dolaysyla, sorunlar yaanabilmektedir (Fstkolu ve di. 2008; Harmancolu ve zi, 1978, 1981, 1983; zdemir ve di. 2013; zi, 1982a,b,c, 1983a,b, 1991b, 1992, 1994; zi ve zel, 1989; zi ve di. 1990a,b; 1992, 1994, 2002, 2004, 2013b,c; zi ve zdemir, 2009). Gnmzde 65 TWh/y mertebesindeki ortalama retim kapasitesiyle, ekonomik olarak yararlanlabilir su kuvveti potansiyelinin ancak % 40 biraz aan kadar gelitirilebilmi durumdadr (Baran ve di. 2006b;. Harmancolu ve di. 1978; Kelolu ve di. 2006; zi, 1961, 1965, 1968a, 1973a, 1974a,b, 1977, 1986, 1989, 1991a, 1998, 2011, 2012, 2014b; zi ve di. 1965, 1978, 1983, 1991, 1999, 2003a, 2006c,d,e,f,g,h,i, 2012, 2013a; zi ve Koak, 1977; zi ve Yanar, 1984, 2011; zi ve zel, 1989).

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu12

    Tablo 3 : Trkiyedeki balca dolgu baraj etek santrallar. Baraj / Akarsu MW GWh/y Atatrk / Frat 2400 8900 Keban / Frat 1330 6000 Altnkaya / Kzlrmak 700 1630 Birecik / Frat 672 2520 HasanUurlu / Yeilrmak 500 1220 Yedigze / Seyhan 320 1000 Borka / oruh 300 1040 Alkumru / Botan 266 1000 Obruk / Kzlrmak 212 475 Batman / Batman 198 480 Karkam / Frat 189 650 zlce / Peri 170 415 atalan / Seyhan 169 595 Alpaslan / Murat 160 490 Aslanta / Ceyhan 138 570 Hirfanl / Kzlrmak 128 400 Menzelet / Ceyhan 124 515 Klkaya / Kelkit 120 330 Akkpr / Dalaman 116 340 Muratl / oruh 115 445 Dicle / Dicle 110 300 Yamula / Kzlrmak 100 420 Kralkz / Dicle 94 145 Krtn / Harit 85 200 Uzunayr / Munzur 84 320 Kesikkpr / Kzlrmak 76 250 SuatUurlu / Yeilrmak 69 270 Adgzel / B.Menderes 62 280 Topam / Melet 60 200 Derbent / Kzlrmak 56 255 Seyhan / Seyhan 54 350 Kapulukaya / Kzlrmak 54 190 Klavuzlu / Ceyhan 54 100 Seyrantepe / Peri 53 220

    Ekonomik olarak yararlanlabilir su kuvveti potansiyelinin olaan gelitirilme hzyla (yaklak yllk % 7) 1970de 3 TWh/y deerinden 2023te 122 TWh/y mertebesine ulalmas beklenebilirdi (zi ve Harmancolu, 1982). Ancak, 2015 ylnda ortalama 65 TWh/y olan retim kapasitesinden, Trkiye Cumhuriyetinin 100. kurulu yldnm 2023 ylnda, kalan 8 yllk srede, ekonomik olarak yararlanlabilir su kuvveti potansiyelinin tamamna yakn ksmn gelitirmi duruma gelebilmek amacyla, nceki hedef 125 TWh/y deerine ulamak iin yllk % 8,5 orannda, 150 TWh/y mertebesindeki hedef iin yllk % 11 orannda bir art hznn salanmas gerekmektedir (ekil 12). Bu hedeflere ulamak ok g grnse de, olanaksz deildir (zi ve di. 2008a,b).

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 13

    Tablo 4 : Trkiyedeki balca beton baraj etek santrallar. Baraj / Akarsu MW GWh/y 4.1. Beton arlk baraj eteindeki santrallar Boyabat / Kzlrmak 513 1470 Torul / Harit 106 320 4.2. Beton kemerli arlk baraj eteindeki santrallar Karakaya / Frat 1800 7350 4.3. Beton kemer baraj eteindeki santrallar Deriner / oruh 670 2120 Oymapnar / Manavgat 540 1600 Berke / Ceyhan 510 1670 Gkekaya / Sakarya 300 560 Sr / Ceyhan 273 725

    Tablo 5 : Trkiyedeki balca barajl evirme santrallar. Baraj / Akarsu MW GWh/y 5.1. Dolgu barajl evirme santrallar narck / Orhaneli 110 425 Demirkpr / Gediz 69 190 Een I / Eenay 60 190 5.2. Beton arlk barajl evirme santrallar Akky II / Harit 230 890 Saryar / Sakarya 160 400 Akky I / Harit 103 260 Kadnck I / Kadnck 70 345 5.3. Beton kemer barajl evirme santrallar Ermenek / Ermenek 302 1100 Gezende / Ermenek 150 525

    Tablo 6 Trkiyedeki balca balamal evirme santrallar. Baraj / Akarsu MW GWh/y 6.1. Basnl akl evirme iletimi Hacnnolu / Ceyhan 360 130 Kklce / Kelkit 90 590 Kadnck II / Kadnck 56 320 6.2. Serbest yzeyli akl evirme iletimi Cevizlik / yidere 90 395 amlca I / Zamanti 84 430 Akocak / Karadere 81 255 Doankent A&B / Harit 73 335 Kovada II / Aksu 53 220 anlurfa / anlurfa kanal 52 125

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu14

    0

    20

    40

    60

    80

    100

    120

    140

    160

    1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010 2015 2020 2025 2030[Yl]

    E = 0,17 * t 1,65 + 3(b)

    E = 0,00000854 * t 4.15 + 3(c)

    E = 0,000000107 * t 5,30 + 3(d)

    65 TWh/y

    150 TWh/y

    125 TWh/y

    (a)

    ekil 12 Trkiyede hidroelektrik enerji retiminin: (a) 1970-2014 sresinde deiimi; (b) 1970te 3 TWh/y retimden 2023te 122 TWh/y mertebesine erimek iin olaan art hz (yllk yaklak % 7); (c) 2015te 65 TWh/y ortalama retim kapasitesinden, 2023te 125 TWh/y mertebesine eriebilmek iin gerekli art hz (yllk yaklak % 8.5); (d) 150 TWh/y mertebesine eriebilmek iin gerekli art hz (yllk yaklak % 11).

    10. Su Kuvveti Tesislerinin Eletirilen Yanlar Hidroelektrik santrallar: (a) doay morfoloji, bitki rts, vahi yaam asndan nemli deiiklie urattklar; (b) inaat srecinde yredeki yaam rahatsz ettikleri; (c) baraj hazneleriyle insanlarn g etmesine yolatklar; (d) evirme, biriktirme, buharlama sonucu yzey sularn eksilttikleri; (e) yeralt suyu seviyesini ve akn deitirdikleri; (f) suyun bedelinin artmasna yolatklar alarndan eletirilmektedir (zi 2014a).

    11. Su Kuvveti Tesislerinin Olumlu Yanlar Buna kar, elektrik g ve enerjisi ihtiyacnn karlanmasnda: (a) hidrolojik evrim sayesinde yinelenebilir nitelii; (b) evre kirlilii asndan olduka temiz saylmas; (c) dier santrallara kyasla genellikle ekonomik bulunmas; (d) zirve g ihtiyacnn karlanmasnda zellikle kullanl olmas; (e) lkenin z kayna niteliinde olmas; (f) baraj haznelerinin aklar dzenleyerek potansiyelden etkin biimde yararlanma salamas;

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 15

    (g) barajlarn ou kez takn kontrolu, sulama, ime suyu, balk retimi gibi dier amalara da hizmet edebilmesi; Trkiye ve benzeri koullardaki lkelerde hidroelektrik santrallar ncelikli ve vazgeilmez klmaktadr (zi 2014a).

    12. Sonu Yenilenebilir ve temiz enerji niteliindeki su kuvveti potansiyelini deerlendiren, hidroelektrik santral (HES) olarak tanmlanan su kuvveti tesisleri, Trkiyenin elektrik enerjisi ihtiyacnn karlanmasnda ncelikle gelitirilmesi gereken tesislerdir. Su kuvveti tesisleri, zellikle barajl santrallar, zirve g ihtiyacnn karlanmasnda en kullanl santral trdr. Trkiye akarsularnn aklar gerek mevsimler aras, gerekse yllar aras ok byk deiiklikler gsterdiinden, bu deiken aklarn barajlarla dzenlenmesi zorunlu olmaktadr. Baraj haznelerinden olacak ek buharlama miktarlar gereksiz bir kayp olmayp, bir tr ayn iletme gideri niteliinde grlmelidir. Baraj hazneleri dolayl veya dolaysz olarak taknlarn snmlenmesinde de etkin olduklar gibi, pek ok su kuvveti tesisinde, barajlar sulama sistemleri iin gerekli suyun dzenlenmesine de byk katkda bulunmaktadr. Ancak, hidroelektrik santrallarn inaat srasnda doaya gerektiinden fazla mdahale edilmemesine, olabildii lde yreye rahatszlk verilmemesine, inaat ve iletme srasnda akarsu yatana braklmas gereken suyun kslmamasna ok byk zen gsterilmelidir. Unutulmamaldr ki, su kaynaklarn gelitirmeyen bir millet ala ve karanla mahkm demektir.

    Teekkr Yazar, su kuvveti ve tesisleri konusundaki almalarnda byk destek grd, bata Devlet Su leri olmak zere, Elektrik leri Etd daresi, Trkiye Elektrik Kurumu, Trkiye Elektrik retim A.., Trkiye Bilimsel ve Teknik Aratrma Kurumu, Mnih Teknik niversitesi, Ege niversitesi, Dokuz Eyll niversitesi, Ata naat A.., ukurova Elektrik A.., Kepez Elektrik A.. gibi kurululara ve mensuplarna kranlarn sunar. Yazar, ounun ad ortak yazar olarak ilgili yaynlar listelerinde de geen, bir blm eski rencisi de olan, yakn alma arkadalarna zellikle mteekkirdir.

    Kaynaklar (Bu metin, hidroelektrik enerjinin Trkiyede gelitirilmesi konusunda,

    yazarn 1957-1961 sresinde, Prof.Dr.-Ing. Fritz Hartung ynetimindeki doktora teziyle balayan, yaklak altm yllk almalarnn

    genel bir muhasebesi niteliini de tadndan, Kaynaklar olarak sadece . zi ve ortak yazarlarnn

    balca yaynlar verilmi olup; dier kaynaklar iin bu yazlarn ilgili yaynlar listelerine baklmas nerilir).

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu16

    BARAN, T.; DURNABA, .; Z, . (1987): Trkiye'nin su kuvveti potansiyeli. Ankara, naat Mhendisleri Odas, "IX. Teknik Kongre Bildiriler Kitab, C.II: Su Kaynaklar Mhendislii", s.49-63.

    BARAN, T.; DALKILI, Y.; ZDEMR, Y.; Z, . (2006a): Trkiye'nin su kuvveti potansiyelinin belirlenmesindeki aamalar ve gelimeler. stanbul, Dnya Enerji Konseyi Trk Milli Komitesi, "Trkiye 10. Enerji Kongresi", s.211-222.

    BARAN, T.; TRKMAN, F.; Z, .; DALKILI, Y.; ZDEMR, Y. (2006b): Su kaynaklar ekonomisi. zmir, Dokuz Eyll niversitesi, SUMER, Su Yaplar, C.I, "Su kaynaklarnn gelitirilmesi", (Ed.: .zi; F.Trkman; T.Baran), B.5, s.5-1 > 5-18.

    BENZEDEN, E.; BARAN, T.; ALKAN, A.; ARISOY, Y.; FISTIKOLU, O.; Z, .; TUNCAY, S.; GL, A.; DALKILI, Y.; ZDEMR, Y. (1999): Mersin-Limonlu havzas Lamas hidroelektrik santrallar. Ankara, naat Mhendisleri Odas, "Trkiye naat Mhendislii 15. Teknik Kongresi, Bildiriler Kitab", s.697-711 (Engl.abs.p.712).

    BENZEDEN, E.; Z, .; TRKMAN, F.; ETNKAYA, C.; ZDEMR, Y. (2006): Su yaplar sistemleri. zmir, Dokuz Eyll niversitesi, SUMER, Su Yaplar, C.I, "Su kaynaklarnn gelitirilmesi", (Ed.: .zi; F.Trkman; T.Baran), B.2, s.2-1 > 2-36.

    EFELERL, S.; Z, . (1974): zky baraj santralnda akmlarn ve enerji retiminin stokastik analizi. stanbul, naat Mhendisleri Odas, "naat Mhendislii VI. Teknik Kongresi", R.3-2, 16 s.

    EFELERL, S.; ALKAN, A.; Z, .; TRKMAN, F.; KISACIK, R. (2006): Alak dl nehir ii santrallar. zmir, Dokuz Eyll niversitesi, SUMER, Su Yaplar, C.IX, "Su kuvveti" (Ed.: .zi; N.Kelolu; A.Alkan), B.57, s.57-1 > 57-12.

    FISTIKOLU, O.; ZDEMR, Y.; Z, . (2008): Frat-Dicle havzasnda aklarn barajla dzenlenmesi. Artvin, Devlet Su leri XXVI.Blge Mdrl, "Su ve enerji konferans, Bildiriler kitab-II", s.33-42.

    HARMANCIOLU, N.; Z, . (1978): Enerji bedellerinin deiimine Aa Frat planlamasnn duyarl. Ankara, "DSI Teknik Blteni", N.42, s.3-13.

    HARMANCIOLU, N.; TURAN, T.; Z, .: (1978): Trkiye'deki hidroelektrik enerji retiminin arlk merkezi. Ankara, naat Mhendisleri Odas, "naat Mhendislii VII. Teknik Kongresi", R.21, s.313-330.

    HARMANCIOLU, N.; Z, . (1981): Enerji buhran ve Atatrk Baraj. Ege niversitesi, naat Fakltesi Dergisi", Atatrk'n 100. doum yl zel says, s.451-474.

    HARMANCIOLU, N.; Z, . (1983): Dynamics of water resources development: Lower Euphrates case in Turkey. stanbul, NATO Workshop, "Application of System Analysis on Water Resources Development" (Ed.: M. Bayazt), R.8, 12 p.

    KELOLU, N.; Z, .; EFELERL, S.; ALKAN, A.; ZDEMR, Y. (2006): Kuvvet santral. zmir, Dokuz Eyll niversitesi, SUMER, Su Yaplar, C.IX, "Su kuvveti" (Ed.: .zi; N.Kelolu; A.Alkan), B.56, s.56-1 > 56-66.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 17

    ZDEMR, Y.; Z, .; BARAN, T. (2013): Water resources development in the Euphrates-Tigris basin. zmir, Dokuz Eyll University, Environmental Engineering Department & American Society of Civil Engineers, Environmental and Water Resources Institute, International Perspective on Water Resources & the Environment, 2013, R.000153, 10 p.

    Z, . (1961): "Die Hydroenergie in der Entwicklung der Trkei". Mnchen, Technische Hochschule, Lehrstuhl fr Wasserbau, Dissertation, 120 S.

    Z, . (1965): Keban komisyonu raporu ve itiraz raporlar ile ilgili grlerim. Ankara, Elektrik Mhendisleri Odas, "Elektrik Mhendislii", C.9, N.102, s.50-53.

    Z, .; KARGI, Y.; AKINCI, V. (1965): "DS Hidroelektrik yll 1963". Ankara, Devlet Su leri, N.502-III-15-0/3, 174 s.

    Z, . (1968a): Trkiye'nin elektrik enerjisi retimi politikas konusunda dnceler. Ankara, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl, "Trkiye II. Genel Enerji Kongresi", Ayr bask, 12 s.

    Z, . (1968b): Trkiye'nin su kuvveti potansiyeli. Ankara, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl, "Trkiye II. Genel Enerji Kongresi", Ayr bask, 20 s.

    Z, . (1971): "Akllk katsaylar vastasyla ortalama ve dk akmlarn tayini, gvenilir su kuvveti potansiyelinin hesaplanmas". zmir, Trkiye Bilimsel ve Teknik Aratrma Kurumu, MAG-206, 235 s.

    Z, . (1973a) : Hydroelectric schemes in Turkey. "Water Power", Y.25, N.9, p.325-329.

    Z, . (1973b): Flow variation and the effect of interconnection on firm water power. stanbul, International Association for Hydraulic Research, "IAHR XV. Congress", V.4, R.D-13, p.105-110.

    Z, . (1974a): Der Ausbau der Wasserkrfte in der Trkei. "Die Wasserwirtschaft", J.64, H.4, S.102-106.

    Z, . (1974b): Considrations analytiques sur les amnagements hydrolectriques en Turquie. "Travaux", N.470, p.34-39.

    Z, . (1974c): Trkiye'nin su kuvveti potansiyeli ve enterkonnekte sisteme etkisi. Ankara, Elektrik Mhendisleri Odas, "Elektrik Enerjisi Teknik Kongresi 1973", s.36-45.

    Z, . (1974d): "Akllk katsaylar vastasyla gvenilir su kuvveti potansiyelinin tayini". zmir, Ege niversitesi, Mhendislik Bilimleri Fakltesi, N.1, 66 s.

    Z, .; BAYRAKTAR, N. (1974): zky baraj santralnda azami enerji retimini salayacak hazne boyutlarnn saptanmas. stanbul, naat Mhendisleri Odas, "naat Mhendislii VI. Teknik Kongresi", R.3-1, 10 s.

    Z, . (1977): Maximal development of water power resources. stanbul, World Energy Council, "X. World Energy Conference", R.3.1-7, 23 p.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu18

    Z, .; KOAK, Y. (1977): The first arch dam in Turkey. "Int. Water Power and Dam Construction", V.29, N.4, p.30-36.

    Z, .; USLU, O.; HARMANCIOLU, N. (1977): Solar energy storage and water power. zmir, Ege niversitesi & University of Miami, "zmir International Symposium I on Solar Energy Fundamentals and Applications", Preprint, 18 p.

    Z, .; HARMANCIOLU, N.; BENZEDEN, E.; ALPASLAN, N. (1978): Hidroelektrik enerji retiminin gelime olanaklar. Ankara, Dnya Enerji Konferans Trk Milli Komitesi, "Trkiye III. Genel Enerji Kongresi", C.1, s.280-291.

    Z, . (1982a): Amnagement de la basse Euphrate en Turquie. "Travaux", N.565, p.68-72.

    Z, . (1982b): Ausbau des unteren Euphrat-Beckens in der Trkei. "Die Wasserwirtschaft", J.72, H.5, S.207-210.

    Z, . (1982c): The development plan for the Lower Euphrates Basin in Turkey. "Natural Resources and Development", V.16, p.73-82.

    Z, .; HARMANCIOLU, N. (1982): Su kuvveti kaynaklarnn gelitirilme sreci. Kuadas, Trkiye Bilimsel ve Teknik Aratrma Kurumu, Mhendislik Aratrma Grubu, "VII. Bilim Kongresi", MAG-65, s.245-264.

    Z, . (1983a): Ausbau des Westlichen Tigris Beckens in der Trkei. "Die Wasserwirtschaft", J.73, H.4, S.109-112.

    Z, . (1983b): Development plan of the Western Tigris Basin in Turkey. "International Journal of Water Resources Development", V.1, N.4, p.343-352.

    Z, . (1983c): "Su yaplar". zmir, Dokuz Eyll niversitesi, Mhendislik-Mimarlk Fakltesi, N.54, 608 s.

    Z, .; BENZEDEN, E.; HARMANCIOLU, N.; TRKMAN, F. (1983): Opportunities in water power development. Washington, Hemisphere, "Alternative Energy Sources III" (Ed.: T.N. Vezirolu), V.4, p.437-452.

    Z, .; YANAR, H. (1984): Turkish dam impounds world's largest karst spring. "Int. Water Power & Dam Construction", V.36, N.12, p.44-49.

    Z, . (1985): Trkiye'nin hidroelektrik potansiyeli ve enerji retimi. Ankara, Elektrik leri Etd daresi, "50. Kurulu Yldnm, Hidroelektrik Enerji Sempozyumu Teblileri", s.1-30.

    Z, . (1986): Hydro-power development in Turkey. "Indian Journal of Power and River Valley Development", V.XXXVI, N.11/12, p.297-304.

    Z, .(1989): Su kuvveti potansiyelinin gelitirilmesinde karst ortamn etkileri. stanbul, "Mhendislik Jeolojisi Trk Milli Komitesi Blteni" (1988 Erguvanl Mhendislik Jeolojisi Sempozyumu Teblileri), Y.11, N.11, s.20-24.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 19

    Z, .; ZEL, . (1989): Karakaya dam and power plant. "Int. Water Power and Dam Construction", V.41, N.7, p.20-24.

    Z, .; BASMACI, E.; HARMANCIOLU, N. (1990a): Atatrk nears completion. "Int. Water Power & Dam Construction", V.42, N.9, p.12-16.

    Z, .; YANAR, H.; ERDEM M. (1990b): Sr dam and powerplant. "Int. Water Power & Dam Construction", V.42, N.9, p.17-18 & 20-21.

    Z, . (1991a): "Su kuvveti tesislerinin planlama esaslar". zmir, Dokuz Eyll niversitesi, Mhendislik-Mimarlk Fakltesi, N.197, 317 s.

    Z, . (1991b): Mhendislik ekonomisi asndan Gneydou Anadolu Projesi. stanbul, naat Mhendisleri Odas, "naat Mhendislii XI. Teknik Kongresi", C.II, s.766-777.

    Z, .; TRKMAN, F.; ALKAN, A. (1991; 6.b.: 2014): "Su kuvveti tesislerinde saysal rnekler". zmir, Dokuz Eyll niversitesi, Mhendislik Fakltesi, N.212, 104 s.

    Z, . (1992): "G.A.P. I : Gneydou Anadolu Projesi gelime plan - Karakaya baraj ve santral - Atatrk baraj ve santral". zmir, Dokuz Eyll niversitesi, Mhendislik-Mimarlk Fakltesi, N.224, 64 s.

    Z, .; BASMACI, E.; HARMANCIOLU, N. (1992): Wasserkraftanlage Atatrk am Euphrat. Wien, Technische Universitt, "7.Internationales Seminar - Wasserkraftanlagen", (Red.: A. Knigsberger, H.-B. Matthas, T. Varga), S.17-31. & (English version: p.15-29).

    Z, . (1994): La gestion des besoins et d'approvisionnements en eau dans le bassin Euphrate-Tigre. Cairo, International Water Resources Association, "IWRA VIII. World Congress on Water Resources", V.2, p.(T5-S2)1.1-1.13.

    Z, .; HARMANCIOLU, N. (1994): Mhendislik ekonomisi asndan Atatrk barajnn planlanmas. Ankara, Devlet Su leri, "DS 40'nc Kurulu Yl, Su ve Toprak Kaynaklarnn Gelitirilmesi Konferans Bildirileri", C.3, s.1269-1278.

    Z, .; BARAN, T.; DURNABA, .; EKER, .; ZDEMR, Y. (1997): Trkiye akarsularnn su ve su kuvveti potansiyeli. "Trkiye Mhendislik Haberleri", Y.42, N.391, s.17-26.

    Z, . (1998): Trkiye'de su kuvvetinin geliimi. stanbul, stanbul Teknik niversitesi, naat Fakltesi, "Prof.Dr. Kazm EEN Ansna - Trkiye'nin Hidroelektrik Potansiyelinin Gelitirilmesi Sempozyumu", s.47-64.

    Z, .; BARAN, T.; HARMANCIOLU, N.; BENZEDEN, E.; TRKMAN, F.; DALKILI, Y.; EKER, .; ZDEMR, Y. (1999): Trkiye'de su kuvvetinden enerji retimi. zmir, Mhendislik ve Dier Meslek Odalar zmir ubeleri, "zmir Su Kongresi", s.425-441.

    Z, .; TRKMAN, F.; BARAN, T.; ZDEMR, Y.; DALKILI, Y. (2002): Gneydou Anadolu Projesi ve su siyaseti. "Trkiye Mhendislik Haberleri", Y.47, N.420-421-422, s.35-45.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu20

    Z, .; BARAN, T.; DALKILI, Y.; ZIRIH, F.; EKER, .; ZDEMR, Y. (2003a): Trkiye asndan hidroelektrik enerjinin geliimi. stanbul, Dnya Enerji Konseyi Trk Milli Komitesi, "Trkiye 9. Enerji Kongresi", C.II, s.79-88.

    Z, .; DALKILI, Y.; ZDEMR, Y.; ALSAN, M. (2003b): taipu - Dnyann en gl su kuveti tesisi. "Yap Dnyas", Y.7, N.82, s.9-16.

    Z, .; DALKILI, Y.; ZDEMR, Y.; ALSAN, M. (2003c): Big decisions - Sizing up the situation in Itaipu. "International Water Power & Dam Construction", May 2003, p.22-25.

    Z, .; ZDEMR, Y.; DALKILI, Y.; TRKMAN, F.; BARAN, T. (2004): Development of the Euphrates-Tigris basin. zmir, European Water Resources Association & Dokuz Eyll University - SUMER, "EWRA Symposium on Water resources management", (Eds.: N.B. Harmancolu; O. Fstkolu;. Y. Dalkl; A. Gl), V.I, p.85-95.

    Z, .; BENZEDEN, E.; HARMANCIOLU, N.; BARAN, T.; ZDEMR, Y. (2006a): Enerji suyu ihtiyac. zmir, Dokuz Eyll niversitesi, SUMER, Su Yaplar, C.IX, "Su kuvveti" (Ed.: .zi; N.Kelolu; A.Alkan), B.54, s.54-1 > 54-28.

    Z, .; DALKILI, Y.; BARAN, T.; EFELERL, S.; TRKMAN, F. (2006b): Pompaj biriktirmeli santrallar. zmir, Dokuz Eyll niversitesi, SUMER, Su Yaplar, C.IX, "Su kuvveti" (Ed.: .zi; N.Kelolu; A.Alkan), B.60, s.60-1 > 60-22.

    Z, .; EFELERL, S.; KELOLU, N.; TRKMAN, F.; DALKILI, Y.; AKSOY,A. (2006c): Baraj etek santrallar. zmir, Dokuz Eyll niversitesi, SUMER, Su Yaplar, C.IX, "Su kuvveti" (Ed.: .zi; N.Kelolu; A.Alkan), B.58, s.58-1 > 58-38.

    Z, .; KELOLU, N.; ALKAN, A. (Ed.) (2006d; 3.b.: 2014): "Su kuvveti". zmir, Dokuz Eyll niversitesi, SUMER & Mhendislik Fakltesi, Su Yaplar, C.IX, 240 s.

    Z, .; KELOLU, N.; ALKAN, A.; TRKMAN, F.; ZDEMR, Y. (2006e): Yksek dl evirme santrallar. zmir, Dokuz Eyll niversitesi, SUMER, Su Yaplar, C.IX, "Su kuvveti" (Ed.: .zi; N.Kelolu; A.Alkan), B.59, s.59-1 > 59-24.

    Z, .; KELOLU, N.; HARMANCIOLU, N.; ZDEMR, Y. (2006f): Su kaynaklarn gelitirme planlar. zmir, Dokuz Eyll niversitesi, SUMER, Su Yaplar, C.I, "Su kaynaklarnn gelitirilmesi", (Ed.: .zi; F.Trkman; T.Baran), B.4, s.4-1 > 4-16.

    Z, .; TRKMAN, F.; BARAN, T. (Ed.) (2006g; 3.b.: 2014): "Su kaynaklarnn gelitirilmesi". zmir, Dokuz Eyll niversitesi, SUMER & Mhendislik Fakltesi, Su Yaplar, C.I, 184 s.

    Z, .; TRKMAN, F.; BARAN, T.; ZDEMR, Y.; DALKILI, Y. (2006h): Su hukuku. zmir, Dokuz Eyll niversitesi, SUMER, Su Yaplar, C.I, "Su kaynaklarnn gelitirilmesi", (Ed.: .zi; F.Trkman; T.Baran), B.3, s.3-1 > 3-36.

    Z, .; TRKMAN, F.; KELOLU, N.; DALKILI, Y. (2006i): Su kuvveti sistemleri. zmir, Dokuz Eyll niversitesi, SUMER, Su Yaplar, C.IX, "Su kuvveti" (Ed.: .zi; N.Kelolu; A.Alkan), B.55, s.55-1 > 55-26.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 21

    Z, .; BARAN, T.; DALKILI, Y. (2008a): Hidroelektrik enerjinin gelitirilme hz. zmir, Jeoloji Mhendisleri Odas zmir ubesi, "lkemizdeki doal kaynaklarn enerji retimindeki nemi ve gelecei - Tebliler" (Ed.: E. Nakoman), s.3-17.

    Z, .; BARAN, T.; DALKILI, Y. (2008b): Hidroelektrik enerjiyi gelitirme hzlar. Artvin, Devlet Su leri XXVI.Blge Mdrl, "Su ve enerji konferans, Bildiriler kitab", s.1-14.

    Z, .; ZDEMR, Y. (2009): Turkey's transboundary watercourses and the Euphrates-Tigris basin. Gebze, Institute of Technology, Department of Environmental Engineering, "Transboundary waters and Turkey" (Eds.: M. Karpuzcu; M.D. Grol; S. Bayar), p.21-57. & (Trke biimi: s.23-59).

    Z, .; ALKAN, A.; ZDEMR, Y.; ALSAN, M. (2010): Sanxia (Three Gorges) ( Boaz) baraj, hidroelektrik santral, gemi geidi. Trkiye Mhendislik Haberleri", Y.54, N.2009-06/458, s.41-50.

    Z, . (2011): "Ausbau der Wasserkrfte in der Trkei". Mnchen, Technische Universitt, Lehrstuhl fr Wasserbau und Wasserwirtschaft, Sondervortrag, 16 S.

    Z, .; YANAR, H. (2011): "Oymapnar baraj ve hidroelektrik santral". Antalya, naat Mhendisleri Odas, Antalya ubesi, Konferans & Su Yaplar altay, 8 s. Z, . (2012): Su kuvvetinin Trkiye'deki geliimi. naat Mhendisleri Odas zmir ubesi Blten, Y.27, N.164, s.46-48.

    Z, .; ALKAN, A.; ZDEMR, Y. (2012): Ausbau der Wasserkraft in der Trkei. "Wasserwirtschaft", H.7/8, S.53-58.

    Z, .; ALKAN, A.; ZDEMR, Y. (2013a): Ausbau der Wasserkraft in der Trkei. Wiesbaden, Springer-Viehweg, Wasserkraftprojekte Ausgewhlte Beitrge aus der Fachzeitschrift Wasserwirtschaft, (Hrsg.: S. Heimerl), S.176-184.

    Z, .; ZDEMR, Y.; BARAN, T. (2013b): Cooperative issues in the trans-boundary Euphrates-Tigris basin. zmir, Dokuz Eyll University, Environmental Engineering Department & American Society of Civil Engineers, Environmental and Water Resources Institute, International Perspective on Water Resources & the Environment, 2013, R.000154, 10 p.

    Z, .; ZDEMR, Y.; BARAN, T. (2013c): Das grenzberschreitende Euphrat-Tigris Becken. Wasserwirtschaft, H.7/8, S.74-78.

    Z, . (2014a): Hidroelektrik santrallarn zellikleri. zmir, TEMA Vakf zmir Temsilcilii, Dnya evre Gn Paneli, Konuma zeti, 4 s.

    Z, . (2014b): Hidroelektrik enerjinin Trkiyedeki ncelikli nemi. naat Mhendisleri Odas zmir ubesi Blten, Y.28, N.176-177, s.42-44.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu22

    Oymapnar Baraj ve Hidroelektrik Santral

    nal zi Em.Prof.Dr., Dokuz Eyll niversitesi,

    Mhendislik Fakltesi, naat Mhendislii Blm Tel: 0232. 231 18 96

    E-posta (c/o): [email protected] ; [email protected]

    Hikmet Yanar n.Y.Mh., D.S.. ukurova Elektrik A..

    (Bu metin, yazarlarn

    "International Water Power and Dam Construction" dergisinin, kapanda Oymapnar barajnn resmi de bulunan, Aralk 1984 saysnda yaynlanm olan (s.44-49),

    'Turkish dam impounds world's largest karst spring balkl makalesi esas alnarak,

    naat Mhendisleri Odas Antalya ubesinde birinci yazarn 2011de verdii konferans iin hazrlanm,

    snrl sayda oaltlarak izleyicilere datlmtr. Birinci yazar, o tarihten nce hayattan ayrlm olan ikinci yazar rahmetle anar).

    z Oymapnar baraj temelden 185 m, akarsu yatandan 155 m yksekliinde, 360 m kret uzunluunda, ift erilikli bir beton kemer barajdr. Baraj yerine gelen ortalama ak 140 m3/s, azami hazne hacmi 310 milyon m3tr. Barajn ve haznesinin yerald erime boluklu karst ortamda yaplm olan almalar ve kazanlan deneyimler asndan fevkalade ilgi ekici bir su yapsdr. na sresindeki evirme tnelinin kapasitesi 1100 m3/s, dipsavak kapasitesi 500 m3/s, radyal kapakl dolu savak kapasitesi 3100 m3/sdir. Eteindeki drt niteli yeralt hidroelektrik santrala, su 5,2 m apl cebri kuyularla iletilmekte olup, toplam kurulu gc 540 MW, ortalama retim kapasitesi 1,6 TWh/yldr. Anahtar szckler: kemer baraj, hidroelektrik santral, kireta, karst, su kuvveti.

    Giri Oymapnar baraj Manavgat ay stnde, Homa (gnmzde Oymapnar) beldesinin 4 km kadar kuzeyinde yeralmaktadr. Ortalama 50 m3/s debisiyle dnyann tek gzeden kaynayan en byk karst pnar Dumanl'y su altnda brakan Oymapnar baraj, temelden 185 m ykseklikte, ift erilikli beton kemer baraj trndedir. Eteindeki 540 MW gcnde yeralt santralnda ortalama 1,6 TWh/yl elektrik enerjisi retim kapasitesindedir.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 23

    Oymapnar beton kemer barajnn, dipsavann ve eteindeki teskin havuzunun dey kesidi. Oymapnar Baraj ve Hidroelektrik Santralnn genel yerleim plan.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu24

    Genel Planlama

    Manavgat havzasnda ilk almalar Elektrik leri Etd daresince (EE) 1939'da Homa ak gzlem istasyonunun kurulmasyla balamtr. EE iin 1967'de Energoprojekt (Yugoslavya) firmasnca Oymapnar'n bir yaplabilirlik etd; 1969'da Coyne et Bellier (Fransa) firmasnca bir n proje hazrlanmtr. Devlet Su leri (DS) iin 1975'te Coyne et Bellier (Fransa) ve Aknil (Trkiye) firmalarnca Oymapnar'n kesin projesi hazrlanm; ayn grup inaat sresinde de DS'nin maviri olarak almtr. naat ii 1977'de Bilfinger/Berger (B.Almanya) ortaklna ihale edilmi; grup balangta Rella (Avusturya), Enka (Trkiye), Nurol (Trkiye) ile de ibirlii yapmtr. Enjeksiyon almalar Rodio-Consonda (talya) tarafndan yaplmtr.

    Hidroloji Hidroloji almalarna esas olan Homa ak gzlem istasyonunun ya alan 928 km2, ortalama ak 150 m3/s (= 5100 mm/yl) mertebesindedir. Bu alan zerindeki ortalama ya 1700 mm/yl civarnda olduundan, dorudan yzeysel ak ancak 35-40 m3/s kadar olup, erime boluklu kayalarn oluturduu karst ortamdan kaynayan pnar aklarndan 110-115 m3/s katlmaktadr. Oymapnar baraj yerinin grnen ya alan 715 km2 olup, baraj yeri ile Homa arasndaki alandan gelen yzeysel ak 5 m3/s, baraj yeri ile Homa arasndaki pnarlarn katks da 5 m3/s civarnda olduundan, baraj yerinde Manavgat'n ortalama ak 140 m3/s mertebesindedir. Bu aka Dumanl pnarnn katks 50 m3/s kadar olup 20-100 m3/s arasnda deimektedir. Barajn 3 km akyukarsndaki Dumanl'nn ykseltisi 64 m, hazne azami su seviyesi ise 184 m olduundan, pnar 120 m'ye kadar suyun altnda kalmaktadr. Homa'da 1941-1982 sresinde gzlenen azami ak 1290 m3/s olmutur. Dolusavak kapasitesi 3100 m3/s, dipsavak kapasitesi 500 m3/s, dolaysyla toplam savaklanma kapasitesi 3600 m3/s'dir.

    Hazne Akyukarsna 7 km'ye kadar uzanan baraj haznesinin toplam hacmi 310 milyon m3'tr. Faydal hacmi ise 200 milyon m3 olup, gelen yllk akn ancak % 5'i mertebesindedir. Karst ortamn faydal hazne hacmine katksnn ise nemli olabilecei dnlmektedir. Hazne azami su seviyesinin ykseltisi 184 m, asgari su seviyesinin 131 m, su alma yaps eiinin 114,5 m, dipsavan 64 m (Dumanl pnarnn ayn)'dr. Baraj ve hazne alannn ok karmak jeolojik yapsnn incelenmesi, szmalar nleyecek enjeksiyon perdesinin gerekletirilmesi amacyla, toplam 37 km'lik sondaj, 10 km'lik aratrma ve enjeksiyon galerisi, 400 km'lik jeo-elektrik sondaj, eitli izleyici boya deneyleri gerekletirilmitir.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 25

    Fli stnde yeralan mesozoik kiretandan kaynayan byk debili pnarlardan 64 m ykseltideki Dumanl'nn bu karst ortamnn dipsava, hazne azami seviyesi civarndaki ykseltilerden kaynayan Sevin, Yarpuz gibi pnarlarn bu ortamn dolusava gibi davrand anlalmtr. Ddenlerden yaplan boya deneyleri, st ykseltilerdeki pnarlar ile baraj mansabndaki paleozoik (M1 ila M12) ve tersiyer (M13 ila M24) pnarlar arasnda, fli formasyonun engellemesi sayesinde balant olmadn gstermitir. Szma tehlikesine kar, sol sahilde kademeli, toplam 65.000 m2 enjeksiyon perdesi oluturulmutur. Enjeksiyonun imento:su oran 1:4 ile balayp 1:1'e kadar deitirilmi; birok yerde, % 2-3 bentonit katlarak, imento:ince kumsal kumu:su oran 1:(2-3):1 kullanlm; su altnda sertlemeyi kolaylatrmak amacyla bir miktar silikat veya tala da katlmtr.

    na Sresinde evirme

    Manavgat ayn ina sresinde evirmek iin memba ve mansap batardolar ile 1.100 m3/s kapasiteli bir evirme tneli yaplmtr. Batardolar, enjeksiyon perdesi temele kadar inen merkezi kil ekirdekli, kaya dolgu niteliindedir. Kret ykseltisi 53 m olan memba batardosu 24 m, 37 m olan mansap batardosu 8 m yksekliindedir. 378 m uzunluundaki, atnal kesitli evirme tneli 10 m i apl olup, kiretanda 0,3 m beton, istte 1 m beton ve elik levhayla kaplanmtr.

    Dipsavak Barajn yanyana iki adet kalc dipsava 64 m ykseltide, 3 m i apl orifis niteliinde, elik kapl boru olup; kta herbiri Allis-Chalmers (A.B.D.) rn konik (Howell-Bunger) vanayla tehiz edilmitir. Toplam dipsavak kapasitesi 500 m3/sndir. evirme tnelinin kapatlmas srasnda ise, 32 m ykseltide 2 m i apl iki geici dipsavak kullanlmtr.

    Dolusavak Sa yamata yeralan iki dolusavak tneli giriinin eik ykseltisi 169 m olup, her giri ikier radyal kapakla donatlmtr. Nll (B.Almanya) rn radyal kapaklarn genilii 6,7 m, ykseklii 15 m'dir. Daire kesitli, 11,5 m i apl tnellerin iteki 316 m, dtaki 350 m uzunluunda olup, 2 * 1.550 = 3.100 m3/s takn debisini savan sratma ulu dm yataklar bulunmaktadr. Giri yaplar ve dm yataklar iin kullanlan beton miktar 105.000 m3'tr.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu26

    Int. Water Power & Dam Construction dergisinin, ina halindeki Oymapnar Barajnn resmi olan Aralk 1984 saysnn kapa (solda); Oymapnar kemer baraj (sada) (Foto: .zi).

    Oymapnar yeralt santralnn i grn (solda) (Foto: .zi); dolusavann ilk almas (sada) (Foto: H. Yanar).

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 27

    Baraj Temeli Baraj yerinde temel kayac dolomitik kiretadr. Akarsu yatann ykseltisi 30 m'dir. Alvyon ve altndaki formasyon deniz seviyesine inene kadar kazlmtr; kaz hacmi 600.000 m3'tr. Aa kan karst boluklar betonla doldurulmutur. Enjeksiyon perdesi temelde -30 m ykseltiye, yamalarda iste inecek biimde geniletilmi olup, 155.000 m2 alan kapamaktadr. Ayrca, sol sahilde zayf bir vadi, dey boluklu payandal beton baraj niteliinde, 65 m ykseklikte ve 15.000 m3 beton hacminde yardmc bir barajla kapatlmtr. Yardmc barajla esas baraj arasndaki kireta formasyonun hazne tarafndaki yzeyi de toplam 80.000 m3 hacminde betonla kaplanmtr.

    Baraj Gvdesi Oymapnar baraj ift erilikli, deiken yar apl, deiken merkez al, beton kemer baraj trndedir. Krette merkez as 90o'dir. Barajn ykseklii temelden 185 m, akarsu yatandan 155 m'dir. Kret uzunluu 360 m'dir. Azami kalnlk temelde 26 m olup, kret yaknnda 5,5 m'ye kadar azalmaktadr. Kret genilii 7,5 m'dir. Barajn toplam beton hacmi 575.000 m3'tr. Beton agregas olarak, temel ve yamalardan kaba patlatma ile salanan 1,5 milyon m3 dolomitik kiretandan, baraj yerinin 0,5 km mansabnda sol sahilde kurulan, 200 m3/saat kapasiteli krmata tesislerinde elde edilen malzeme kullanlmtr. Agrega 0-2,5; 2,5-5; 5-19; 19-38; 38-75; 75-150 mm aralnda snflara ayrlm olup, pompa betonu durumunda % 10 orannda ok ince kumsal kumu eklenmitir. naatta, yaklak yars baraj iin olmak zere, Isparta fabrikasndan salanan toplam 300.000 t ASTM Tip 2 imento tketilmitir. Bu imento % 10-18 orannda tras ieren zellikte olup, baraj betonunda 250 kg/m3 balayc malzeme kullanlmtr. naat suyu baraj mansabndaki, 13-16o scaklktaki karst pnarlarndan salanmtr. Agrega srekli bu su ile ykanarak, bakaca bir soutma ilemi yaplmadan, balang scakl 20-25o olan karm betonu elde edilmitir. Baraj betonu, deyde 2 m, yatayda 1 m aralkla denmi, 1 in (2,54 cm) apl ince elik borulardan pnar suyu geirilerek soutulmutur. Borular Mannesman-Smerbank'n zmit fabrikasndan salanm; toplam 150.000 m uzunluunda boru kullanlmtr. Beton hazrlama tesisi sol sahilde, barajn hemen memba kesiminde 190 m ykseltide, 4 * 80 m3/saat kapasiteli olarak kurulmutur. Ayrca, sa sahilde barajn eteinde, 70 m3/saat kapasiteli bir tesis daha kurulmutur. Betonun iletim ve datm, 9 m3 hacimli kovalar tayabilecek 26 t kaldrma kapasiteli, her iki sahilde kuleleri gegiye dik ynde 100 m hareket edebilen, 700 m aklkl kablolu kreynle salanmtr. Baraj betonunun dklmesinde 15 m geniliinde 24 blok esas alnmtr. Beton 2 m kalnlnda tabakalar halinde dklm; kk dozerlerle yaylm; yksek frekansl

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu28

    paletli vibratrlerle sklanmtr. Betonlamada elik kalplar kullanlm; derzlerde dey diler iin zel biimler salanmtr. Her tabakada diler yatayda da snrlandrlmtr. Btn derzler, memba yznde 350 mm kauuk su tutucular, mansap yznde 220 mm p.v.c. su tutucularla donatlmtr. Bunlar yatayda da, toplam 16 m yksekliindeki 8 tabaka ara ile, enjeksiyon blmelerinin oluturulmasnda da kullanlmtr. Baraja ters sarka, eimler, sler, tekli ve gen gerilimler, derzler gibi yz civarnda gzlem aleti de yerletirilmitir.

    Su Tutma Barajda 1 Haziran 1983 gn evirme tneli kapatlm; ancak yksek mansap su seviyeleri yznden, geici dipsavaklarn tkanmasnda sorun ktndan, fiili su tutma 10 Austos 1983'te ve hazne su seviyesinin 48 m ykseltiye km olduunda balayabilmitir. Su seviyesi on gnde 90 m ykseltiye km; gnde 1 m art hzyla 130 m ykseltiye eriildikten sonra, lmeler iin bir hafta ayn seviyede tutulmutur. Daha sonra, gnde 0,5 m artla 170 m ykseltiye eriildiinde, Kasm sonunda gelen beklenmedik bir taknla 177 m ykseltiye klm ve dolusavak ilk kez altrlmtr. Kontrol gzlemleri iin su seviyesi 150 m ykseltiye indirildikten sonra, her 10 m'de bir hafta sabit tutarak, seviye tedricen ykseltilmi; Mart 1984'te 184 m azami su seviyesine eriilmitir.

    Su Alma ve Cebri Kuyular Sa sahil yamacnda, drt su alma az ile santrala suyu ileten drt cebri kuyu beslenmektedir. Su alma girilerinde, Nll (Avusturya) rn 13,5 m genilik ve 16,8 m ykseklikte olan dikdrtgen zgaralar; arkalarnda ACEC (Belika) rn 4.85 m genilik ve 8,3 m ykseklikte olan tekerlekli dz kapaklar bulunmaktadr. Cebri kuyular 5,2 m i apl olup, dey aft kesimleri 6,5 m apl olarak Alimak sistemiyle kazlmtr. Cebri kuyu boylar 175 ila 225 m arasnda olup, toplam 661 m uzunlukta St 37 tipi elik levhalarla kapl bulunmaktadr. Levha kalnl 20 ila 30 mm arasnda deimektedir. Cebri kuyular iin toplam 2.500 t elik ve 21.000 m3 beton kullanlmtr.

    Yeralt Kuvvet Santral Santralda herbiri 135 MW gcnde 4 nite yeralmaktadr. 2 * 250 t kapasiteli gezer vin Thyssen (B.Almanya), ray kirileri Enka-imta (Trkiye) rndr; raylar arasndaki aklk 19,3 m'dir. Yeralt santralnn uzunluu 105 m, ykseklii 43,5 m, genilii st kesimde 29 m,

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 29

    Oymapnar Barajnn eteindeki yeralt santralna su ileten cebri kuyularn boy kesiti.

    Oymapnar yeralt santralnn (solda) ve trafo maaras ile boaltm tnelinin (sada) enkesidi.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu30

    tabanda 21 m'dir. Trafo maarasnn uzunluu 84 m, altndaki boaltm tneliyle birlikte ykseklii 41,5 m, genilii 18 m'dir. Her iki yapnn inaatnda 138.000 m3 kaz yaplm, 48.000 m3 beton kullanlmtr. Cebri kuyular 5,2 m'den 3,9 m apa daralarak, Escher Wyss (svire) rn 3,9 m apl kesici kelebek vanalardan sonra, Francis trbinlerin salyangozuna balanmaktadr. Emme borular 230 m uzunluk, 12,5 m genilik ve 18 m ykseklii olan boaltm tneline ulamaktadr. Escher Wyss (svire) ve ACEC (Belika) rn Francis trbinleri, 143 m net d ve 112.5 m3/s debi ile 184.000 BG gcndedir; dn hz 214 devir/dakika'dr. Trbin arknn d ap 3,45 m, aft ap 0,95 m'dir. Dnen paralarn toplam arl 58,8 t'dur. ACEC (Belika) rn jeneratrler emsiye tipi olup, 0,9 g faktryle 150.000 kVA gcndedir. Jeneratr rotorunun arl 365 t, statorunun arl 160 t'dur. k gerilimi 14,4 kV'tur. Ayn kurulu rn transformatrlerle bu gerilim 380 kV'a ykseltilmektedir. Transformatr maarasnda, biri yedek olmak zere 7 adet, herbiri 100.000 kVA gcnde transformatr kurulu olup, iki jeneratr transformatr beslemektedir. Bir trafonun arl yasz 81 t, ya ile 100 t'dur.

    alt Sahas Transformatrler nce sa sahilde 190 m ykseltideki ara alt sahasna, oradan da 2,5 km mansaptaki esas alt sahasna balanmaktadr. Bu alt sahasnn alan 31.000 m2 olup, 475 t elik kullanlmtr. Elektrik donatmnn ounluu COGELEX rndr. Ulusal enterkonekte iletim ebekesine adet 380 kV gerilimli hatla bal olan santralda retilen enerjinin en byk tketicisi, 60 km kuzeyde Seydiehirdeki alminyum sanayisidir. Ayrca Manavgat blgesine 154 kV, yakn evreye 33 kV gerilimli balantlar da mevcuttur.

    Sonu Oymapnar baraj 185 m ykseklii, eteindeki yeralt santralnn 540 MW gc ve 1,6 TWh/yl retim kapasitesi ile Akdenizin dousundaki nemli su kuvveti tesislerinden biri olup, baraj ve haznenin yerald erime boluklu karst ortamda yaplm olan almalar ve kazanlan deneyimler asndan fevkalade ilgi ekici bir su yapsdr.

    Teekkr Yazarlar, 1984teki makaleye baz fotograf ve izimleri salayan, Devlet Su leri kurumuna mteekkirdir. Birinci yazar, Oymapnar baraj ve santral konusunda, 1985te zmirde ve 2011de Antalyada naat Mhendisleri Odas ubelerinde, 1985te Mnihte Rhein-Main-Donau AGde, ayn yl Bochumda Ruhr nivirsitesinde, 2012de zmirde Dokuz Eyll niversitesinde, konferans vermesini salayan ilgililere teekkrlerini tekrar sunar.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 31

    Kaynaklar

    (1984 makalesinin kaynaklar)

    Altu, S. (1976): Leakage study of the west side of Oymapnar Reservoir. Krefeld, Bulletin of the International Association of Engineering Geology, N.14, p.147-152.

    Altu, S. (1982): Leakage study of the east side of Oymapnar Reservoir. Paris, Bulletin of the International Association of Engineering Geology, N.25, p.117-124.

    Coyne et Bellier (1969): Oymapnar dam and hydroelectric project. Ankara, Elektrik leri Etd daresi & (1975): Devlet Su leri.

    Dndar, E.; Akanba, N. (1979): Oymapnar dam and hydroelectric plant project, and related karstic problems. Oymapnar, Devlet Su leri. International Seminar on Karst Hydrogeology, Proceedings, (Ed.: G. Gnay), p. 162-178.

    Energoprojekt (1967): Oymapnar dam and reservoir, feasibility study. Ankara, Elektrik leri Etd daresi.

    Horn, K. (1982): Bau von Kavernen und Druckschchten fr die Wasserkraftanlage Oymapnar in der Trkei. Aachen, Deutsche Gesellschaft fr Erd- und Grundbau e.V., Symposium ber Felsmechanik in Verbindung mit Kavernen und Druckschchten.

    Karanjac, J.; Altu, A. (1980): Karstic springs recession hydrograph and water temperature analysis. Journal of Hydrology, V.45, p.203-217.

    Karanjac, J.; Gnay, G. (1980): Dumanl spring, Turkey the largest karstic spring in the world. Journal of Hydrology, V.45, p.219-231.

    zi, .; Koak, Y. (1977): The first arch dam in Turkey. "Int. Water Power and Dam Construction", V.29, N.4, p.30-36.

    zi, .; nal, E.; Harmancolu, N.; Benzeden, E. (1981): Underground storage capacity of dams in karst regions, estimated through recession hydrographs. Aachen/Essen, Bulletin of the International Association of Engineering Geology, N.24, p.75-79.

    Thote, P.; Horn, H. (1983): Staudamm und Kavernenkraftwerk Oymapnar Trkei. Tiefbau, N.8, S.538-557.

    Yanar, H. (1983): Antalya Oymapnar baraj ve HES inaat; baraj glnde su toplanmaa balad. DS Blteni, N.266, s.30-37.

    Yevjevich, V. (1981): Karst waters of southern Turkey. Ankara, DSI-UNDP Project, TUR/77/015, Final Technical Report.

    (1984 makalesi)

    zi, .; Yanar, H. (1984): Turkish dam impounds world's largest karst spring. "Int. Water Power & Dam Construction", V.36, N.12, p.44-49.

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu32

    Yamursuyu Cadde Azl Tasarm

    Prof. Dr. Erturul BENZEDEN

    DE Mhendislik Fakltesi Em. retim yesi

    z

    Trkiyede dier baz altyap sistemleri gibi, kentsel yamursuyu drenaj sistemleri de teknik ve ekonomik nedenlerle ya hi yaplmamakta ya da geliigzel veya hatal yaplmaktadr. Bu yzden, saanak yalar sonucunda kentlerimizde hemen her yl yinelenen sosyal, ekonomik ve psikolojik zararlar ortaya kmaktadr.

    Yamursuyu drenaj ebekelerinin ve bu ebekelerin en nemli unsurlarndan biri olan cadde azlklarnn tasarm, inaat ve etkin ekilde iletilmesi lkemizdeki zel ve yerel kurumlarda alan pek ok teknik personelin yeterli bilgi sahibi olmad bir konudur. niversitelerimizde mhendis adaylarna yamursuyu drenaj sistemlerinin tasarm iin gerekli altyap Hidroloji, Hidrolik, Su Yaplar gibi dersler erevesinde ksmen verilmektedir. Ancak, cadde azl gibi zel yaplarn tasarm sre darl nedeniyle retilememektedir. Bu bildiride, cadde arknda ak hidrolii ile, tabandan ve yandan (bordr altndan) all cadde azlklarnn tasarmna ilikin temel ilkeler kk saysal rnekler eliinde sunulmutur.

    Anahtar szckler: kentsel yamursuyu drenaj, cadde arknda ak, cadde azlklar.

    GR

    Cadde, yaya kaldrm, park, otopark gibi ak alanlara den ksa sreli saanak yalar sonucunda bordr kenarndaki cadde arknda dikkate deer lde yamur suyu debileri oluur. Yolun belli bir blmndeki yamursular uygun aralklarla yerletirilmi cadde azlklar ile derlenip uzaklatrlmaz ise, yoldaki debiler giderek artar. Yola yakn blgede su basknlar yaanr. Yaya ve tat trafii aksar. Yol altyapsnn yan sra, telekomnikasyon, elektrifikasyon vb. dier altyap sistemleri zarar grr. Sosyal ve ticari yaam dzeni bozulur.

    Karayolu standartlarna uygun bir yolda, yal gnlerde oluan yamur sularnn tat ve yaya trafiini aksatmamas iin yola makul bir boyuna eim (s) ve enine eim (m) verilir. Belli bir cadde enkesitinde gvenle aktlabilecek yamursuyu debisi (Q0),yolun boyuna eimine (s), yol kaplamasnn przllne (n) ve yol genilii (B), enine eim (m), bordr tarafnda yaplan ukurlatrma miktar (a), ukurlatrma genilii (W), izin verilebilecek su yz genilii (G0) gibi enkesit karakteristiklerine baldr (Bkz. ekil-3).

    Cadde azlklar, cadde arknda yol boyuna eimi dorultusunda giderek artan yamursuyu debilerinin derlenip, yamursuyu kanallarna veya yakndaki dere, akarsu, gl, deniz gibi doal ortamlara boaltlmasn salayan basit su yaplardr. Uygulamada ska kullanlan iki tr cadde azl vardr.

    Tabandan all azlklar (zgaral yamursuyu rgarlar) cadde arknn bordr tarafnda imal edilmi beton bir rgar ile bunun zerine monte edilmi bir zgaradan ibarettir (ekil-1/a, ekil-2). Bu tr azlklar, cadde arknn bordr tarafnda W geniliindeki blmnden gelen

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 33

    Qw nsel debi bileeninin tamamn veya byk bir ksmn (Qsw) derleyebilirler. Yanal derleme verimleri dk ise de, makul yol boyuna eimlerinde (zgara zerinden mansaba srama olmadka) toplam derleme verimleri yksektir. Ancak, bu tr azlklarn yzc maddelerle tkanmas ve veriminin azalmas olasl da yksektir. Ayrca, cadde yzeyinde tertiplendikleri iin, zgara karakteristikleri ve azlk konumu uygun seilmediinde yaya ve bisiklet trafiinde olumsuz etkiler dourabilirler.

    Yandan (bordr altndan) all azlklar, bordrn belli uzunluktaki (LA) bir blmnde braklan bolua yerletirilmi ve zeri yaya kaldrm seviyesinde kapatlm, yan savak niteliinde yaplardr (ekil-1/b). Bu tr azlklar genellikle yol boyuna eiminin dk (s

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu34

    ekil-2: W= 60 cm, Ls= 40 cm boyutlarnda TCK

    Tipi tabandan all cadde azl (Sonu 1977).

    CADDE ARKINDA AKI HDROL

    ekil-3de grlen kompozit cadde enkesitinde: B yol platformu geniliini, W bordr snr boyunca yaplan ukurlatrma geniliini, a ukurlatrma derinliini, m yol enine eimini, m2 = m + a/W ukurlatrlan blgedeki enine eimi, G0 slak enkesitte su yz geniliini, y0 = m G0 niform enkesitte bordr dibi su derinliini, P=G0-W yanal su yz geniliini temsil etmektedir. Yol boyuna eimi s, yol kaplamasnn Manning-Strickler przllk katsays n olmak zere, elemanter integrasyon (Izzard) yntemine gre AFED slak alanndan geen nsel debi (Qw) ve DEB slak alanndan geen yanal debi (Qp) bileenleri iin aadaki eitlikler yazlabilir:

    ekil-3: Kompozit enkesitli cadde ark karakteristikleri.

    W P = G - W

    oa

    G = y / m

    x

    y = a+y -m x

    dA= y.dx

    y = y - mW y= y - mx

    B / 2

    A

    C

    Fy

    Bx

    BORD

    R

    Yol

    Eks

    eni

    2m

    m

    D

    E

    y

    d

    ow

    o 2

    o o

    o

    o

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 35

    3/803/802

    )()(83

    mwyyamns

    Qw (1)

    3/83/50 8

    3pm

    ns

    QQQ wp ; p B/2 - W (2)

    P yerine G0 konarak, (2) eitlii niform enkesitli cadde arknda toplam debiyi (Q0) hesaplamak amacyla da kullanlabilir.

    Qw ve Qp debi bileenlerinin slak enkesitten geen toplam debiye (Q0=Qw+Qp) oranlar (konveyans faktrleri)

    1

    3/8

    0

    2

    2

    111/

    /

    /1

    WG

    mm

    mmCw (3)

    wpp CQQC 1/ 0 (4)

    olup, G0 su yz geniliinde (veya y0 bordr dibi su derinliinde) slak enkesitten geen toplam debi (5) eitliinden hesaplanabilir.

    )1/(0 wp CQQ (5)

    (3) eitliindeki m2/m oran, a ve W ukurlatrma karakteristiklerine baldr:

    0

    02 /

    /11/

    GW

    ya

    Wma

    mm (6)

    Enkesitte bordr boyunca ukurlatrma yaplmamas halinde (a=0 veya m2=m, niform enkesit durumu), Q0, Cw ve Qw deerleri aadaki eitliklerden hesaplanabilir:

    3/80

    3/53/800 8

    383

    Gmns

    ymns

    Q (7)

    3/80 )/1(1 GWCw (8)

    0QCQ ww (9)

    Cadde arkndaki su yz genilii G0

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu36

    y0 = m G0 = 0.022(2.9) =0.064 m

    P = G0 W = 2.9 0.6 = 2.3m iin (2) eitliinden yanal debi:

    3/83/5

    83

    Pmns

    Qp = 0.0472m3/s

    Arkn ukurlatrlm blmnde enine eim:

    m2 = m + a/W = 0.022 + 0.05/0.6 = 0.105

    m2/m = 0.105 / 0.022 = 4.788 ve G0 / W = 2.9 / 0.6 = 4.833 iin (3) eitliinden Cw nsel debi oran:

    1

    3/8

    0

    2

    2

    111/

    /

    /1

    WG

    mm

    mmCw = 0.616

    (5) eitliinden toplam debi:

    )1/(0 wp CQQ = 0.0472 / (1 0.616) = 0.123 m3/s

    Sreklilik ilkesinden nsel debi bileeni:

    pw QQQ 0 = 0.123 0.0472 = 0.0758 m3/s

    bulunur. Kompozit cadde arknda toplam slak alan:

    2/2/200 aWmGA = 0.022(2.9)2/2 + 0.05(0.6)/2 = 0.108m2

    Suyun cadde arknda ortalama ak hz:

    V0 = Q0 / A0= 0.123 / 0.108 = 1.14 m/s.

    RNEK-2: B=4m, m=0.056, s=0.02, n=0.015 zelliklerine sahip niform (a=0, m2=m) cadde enkesitinde G0=1.03m su yz genilii ile aktlabilecek toplam debi ve W=0.25m iin debi bileenleri aada hesaplanmtr.

    (7) den veya (2) eitliinde P yerine G0=1.03m konarak arktan aktlabilen toplam debi:

    3/80

    3/50 8

    3Gm

    ns

    Q = 0.0314m3/s

    W = 0.25m, G0= 1.03m iin (8) den nsel debi oran:

    Cw = 1 (1 W/G0)8/3 = 1 (1 0.25 / 1.03)8/3 = 0.524

    Arktaki debi bileenleri:

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 37

    Qw = Cw Q0 = 0.524 (0.0314) = 0.0164m3/s

    Qp = Q0 Qw = 0.0314 0.0164 = 0.0150m3/s

    CADDE AIZLII TASARIMI

    Tabandan All Cadde Azl Tasarm

    Tabandan all azlklarn tasarm esas olarak azlk memba kenarnda V0 yatay at hz ile serbest dme hareketi yapan yrtlm su jeti yrngesinin azlk mansabnda rgar snrn ap amadn kontrol etme ilkesine dayanr. Konunun kuramsal ve baz deneysel ayrntlar (John Hopkins deneysel forml gibi) Muslu (1993)de mevcuttur. Burada sadece Colorado Eyalet niversitesindeki deneysel almalara dayanarak gelitirilmi olan ve ABD Karayolu Tekilat (FHWA) tarafndan kullanlan bantlar zetlenmitir (Brown vd. 1996, Nicklow 2004).

    Daha nce de deinildii gibi, tabandan all azlklar tkanma tehlikesi nedeniyle belli karakteristiklere sahip zgaralarla donatlrlar. ekil-4te rnek olarak ABDde kullanlan P-30 tipi zgara detaylar sunulmutur. Eni W, uzunluu Ls olan bir zgara ile donatlm tabandan all azlk ile derlenebilen nsel debi (Qsw), arkn W geniliindeki blmnden gelen Qw nsel debi bileenine ve arktaki ortalama ak hz (V0) ile suyun akm ynnde zgara zerinden sramasna sebep olan kritik hz (Vk) arasndaki farka baldr (Brown vd. 1996). Dolaysyla, (W, Ls) boyutlarna sahip, tabandan all bir azln nsel derleme verimi (Rw),

    Rw = Qsw / Qw = 1 0.295 (V0 Vk); V0Vk (10)

    deneysel eitliinden hesaplanmaktadr. Eer V0

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu38

    ekil-4: P-30 Tipi zgara detaylar (Nicklow 2004).

    RNEK-3: Geometrik ve hidrolik zellikleri RNEK-1de sunulan cadde arknda P-30 tipi zgara ile donatlm, W=0.6m, Ls=0.6m boyutlarndaki bir tabandan all azln derleme kapasitesi aada hesaplanmtr:

    Ls=0.6m iin ekil-5de P-30 tipi zgaraya ait eriden srama hz Vk=1.9m/s okunur. V0=1.14m/s < Vk olduundan azln nsel derleme verimi Rw=1 olur. Azln yanal derleme verimi (Rp), (11) eitliinden:

    Rp = Qsp / Qp = 061.0)6.0(022.0

    )14.1(0828.01

    1

    3.2

    8.1

    Daha nce RNEK-1de hesaplanm olan Cw=0.616 ve Q0=0.123m3/s deerleri (12) de kullanlarak tabandan all azln toplam derleme kapasitesi,

  • 4. Su Yaplar Sempozyumu 39

    Qs = [RwCw + (1 Cw)Rp ]Q0 =[1.0(0.616) + (1 0.616)0.061] 0.123 = 0.079 m3/s

    bulunur. Bu rnekten de grld gibi, ngrlen karakteristiklere sahip azln derleyebildii yanal debi Qsp = (1-0.616)* 0.061*(0.123) = 0.003 m3/s olup, bu deer azlkla derlenen Qsw=1.0*0.616*0.123 = 0.076 m3/s nsel debi yannda nemsizdir. Azlkla derlenemeyen Q0Qs=0.1230.079=0.044m3/s debi azlk mansabna gemektedir.

    ekil-5: ABDde kullanlan baz zgara trleri iin srama hz erileri (Brown vd.1996).

    Yandan All (Bordr Alt) Azlk Tasarm

    Cadde arknn bordr tarafnda LA uzunluundaki bolukta tekil edilen ve bir yan savak niteliinde olan bu tr azlklar (ekil-6) iin gelitirilmi eitli teorik ve deneysel bantlar mevcuttur. niform enkesitli arktaki Q0 debisinin tamamn derlemek iin gerekli L0 azlk uzunluunu veren bu bantlar (13) deki genel yapdadr (Harmandar 2012).

    16/9

    16/700

    1

    s

    nQ

    KL

    m

    (13)

    I