polskie towarzystwo afrykanistyczneptafr.org.pl/wp-content/uploads/2017/03/afryka_44.pdf ·  ·...

of 209/209
POLSKIE TOWARZYSTWO AFRYKANISTYCZNE NR 44/2016 WARSZAWA

Post on 27-May-2018

212 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • POLSKIE TOWARZYSTWO AFRYKANISTYCZNE

    NR 44/2016 WARSZAWA

  • Wydawca: Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne

    Adres redakcji:(take w sprawie nabywania egzemplarzy Afryki)Katedra Jzykw i Kultur Afryki UW00-927 Warszawa, Krakowskie Przedmiecie 26/28tel. +48 22 55 20 517, e-mail: [email protected]

    Rachunek bankowy:PKO BP SA XIV O/Warszawa76 1020 1156 0000 7802 0050 6345

    Rada NaukowaJan Jakub MilewskiBronisaw Kazimierz NowakStanisaw PiaszewiczJarosaw Raski OMIMicha TymowskiRyszard VorbrichHenryk Zimo SVD Arkadiusz ukowski

    Redaktor naczelna Magorzata Szupejko e-mail: [email protected] tel. 692-175-093Redaktor tematyczny Marek PaweczakSekretarz redakcji Renata Daz-SzmidtZesp redakcyjny Magorzata Baka-Theis, Wiesawa Bolimowska,

    Sabina Brakoniecka, Ewa Kalinowska, Kinga Turkowska, Izabela Will

    Redaktor jzykowy (jzyk polski) Magorzata KkielRedaktor jzykowy (jzyk angielski) Dafydd WilliamsRedaktor jzykowy (jzyk francuski) Ewa Kalinowska

    Copyright by Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne

    ISSN-1234-0278, e-ISSN-2449-822X

    Na okadce: Szyllukowie z Sudanu, pocztwka ze zbiorw Adama Rybiskiego

    Opinie wyraone w tekstach autorskich na amach Afryki nie powinny by utosamiane ze stanowiskiem wadz PTAfr lub zespou redakcyjnego.

    Realizacja na zlecenie Wydawcy Ofi cyna Wydawnicza ASPRA-JR, e-mail: ofi [email protected]: 200 egz.

  • 3AFRYKA 44 (2016 r.)

    SPIS TRECI

    CONTENTS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5

    SUMMARIES OF ARTICLES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7

    WYWIAD DLA AFRYKIZ Laurence Gavron, senegalsk reyserk, dziennikark fi lmow, fotografi kiem i pisarkrozmawia Ewa Kalinowska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11

    SPOECZESTWO I KULTURA Beata Wjtowicz, Lionel Posthumus Droga ku wielojzycznoci RPA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

    Agata StrzdaaAfrykaska bioetyka. Przegld wybranych stanowisk. . . . . . . . . . . . . . . . . 45

    Maria PiotrowskaChodzcy po wodzie. Barack Obama w ujciu kenijskich karykaturzystw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66

    RELIGIE W AFRYCEEwa SiwierskaIslam i magia w kulturze Hausa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85

    Z HISTORII AFRYKIJoanna BarDziennik podry afrykaskiej Jana Czekanowskiego ostatni etap podry (31 marca 1908 1 kwietnia 1909). Rekonstrukcja wydarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109

  • 4 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Spis treci

    Micha Leniewski Republika Natalii pastwo czy jego zapowied? Rozwaania nad wczesnymi formami pastwowymi wrd Burw w Natalu w latach 18381842 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130

    VARIADonato Ndongo BidyogoWykad plenarny wygoszony na Uniwersytecie Warszawskim podczas konferencjiIntelektualici afrykascy wobec dowiadczenia dyktatur z wprowadzeniem Renaty Daz-Szmidt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153

    RECENZJE. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171

    KONFERENCJE NAUKOWEOglnopolskie sympozjumz cyklu Bilad as-Sudan, pt. Polityka i kultury (relacja Wiesawy Bolimowskiej) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175

    Oglnopolska Konferencja Naukowaz udziaem goci zagranicznychIntelektualici afrykascy wobec dowiadczenia dyktatur (relacja Renaty Daz-Szmidt i Magorzaty Szupejko) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183

    KRONIKA Wystawa Zapomniana Afryka na starych pocztwkach z kolekcji Adama Rybiskiego (relacja Magorzaty Szupejko) . . . . . . . . . . . . 187

    Afrykanistyczne wystawy w Muzeum Narodowym w Szczecinie (relacje Ewy Prdzyskiej) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193

    INFORMACJE PTAfr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203

    INFORMACJE REDAKCJI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205

  • 5AFRYKA 44 (2016 r.)

    CONTENTS

    SUMMARIES OF ARTICLESInterview for Afryka Ewa Kalinowska speaks to Laurence Gavron, Senegalese director, fi lm journalist, photographer and writer . . . . . . . . . . . . . . 11

    SOCIETY AND CULTURE Beata Wjtowicz, Lionel Posthumus Towards Multilingualism in the Republic of South Africa . . . . . . . . . . . . .25

    Agata StrzdaaAfrican Bioethics. A Comparative Review . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .45

    Maria PiotrowskaWalking on the Water. Barack Obama from the Perspective of Kenyan Cartoonists . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .66

    RELIGIONS IN AFRICAEwa SiwierskaIslam and Magic in Hausa Culture . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .85

    FROM THE HISTORY OF AFRICAJoanna BarJan Czekanowskis African Travel Diary The Last Stage of the Journey (March 31, 1908 April 1, 1909). Reconstruction of the Events . . . . . . . .109

    Micha Leniewski The Natalia Republic A State or a Declaration? Refl ections on the Early Forms of State Amongst the Boers in Natal in the Years 18381842 . . . .130

    VARIADonato Ndongo BidyogoPlenary lecture delivered at the University of Warsaw during the conference African Intellectuals and the Experience of Dictatorships with introduction by Renata Diaz-Smidt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .153

  • 6 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Contents

    BOOK REVIEWS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171

    SCIENTIFIC CONFERENCESNational Bilad as-Sudan symposium: Politics and Cultures(account by Wiesawa Bolimowska). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .175

    National Scientifi c Conferencewith the participation of foreign guestsAfrican Intellectuals and the Experience of Dictatorships (Renata Diaz-Smidt and Magorzata Szupejko). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .183

    CHRONICLEExhibition: Forgotten Africa in Old Postcards from the collection of Adam Rybiski (account by Magorzata Szupejko) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .187

    Africanist exhibitions of the National Museum in Szczecin (account by Ewa Prdzyska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .193

    PTAfr INFORMATION. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203

    EDITORIAL INFORMATION. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205

  • 7AFRYKA 44 (2016 r.)

    SUMMARIES OF ARTICLES

    BEATA WJTOWICZ, LIONEL POSTHUMUSTowards Multilingualism in the Republic of South AfricaAfter the rule of apartheid ended in 1994, the new government of the Republic of South Africa made a substantial change in language policy by giving an offi cial status to eleven languages spoken in the country. Besides English and Afrikaans, nine more indigenous African Bantu languages were offi cially recognised. Such an extensive multilingual policy is unique in the world and although very progressive, presents a serious challenge to the system of education. The article touches upon the linguistic situation in the Republic of South Africa, the distribution and popularity of various languages and the topic of how the new policy has been implemented in the sector of education.

    Key words: Republic of South Africa, offi cial languages, language policy, multilingualism

    AGATA STRZDAAAfrican Bioethics. A Comparative ReviewCultural bioethics is a response to the dominance of the Western approach in bioethics and medical ethics, whereby Western bioethics is identifi ed mainly with principalism and less often with utilitarianism. Moreover, Western bioethics is perceived as a part of the postcolonial Western supremacy. As a result of this cultural turn, Confucian, Japanese, Latin and African bioethics emerged. The article is a comparative review of the main concepts, issues and branches of African bioethics. It focuses on Bantu and Igbo bioethics. Despite the differences between the authors, a common element shared by most representatives of African bioethics is criticism of individualism and of other Western cultural patterns that are incompatible with African medical challenges and cultural practices.

    Key words: bioethics, ubuntuology, African bioethics

  • 8 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Summaries of Articles

    MARIA PIOTROWSKA"Walking on the Water". Barack Obama from the Perspec-tive of Kenyan CartoonistsPolitical caricature has become a signifi cant cultural text allowing us to deeply understand social emotions connected to the current, signifi cant events. In this article, analyzing Kenyan political satire, I try to defi ne Kenyans approach to Barack Obama at the time of his presidency, as well as presenting US and Kenyas relations during that period. In this article my attempt is to show that Kenyan political caricature is a tool that allows the author to share emotions, judgments and opinions addressed to different social groups. Its main goal is to quickly react to the political events and to comment on them. Due to its simplicity, political caricature has an extensive audience.

    Key words: Kenya, Barack Obama, political caricature, satire, media

    EWA SIWIERSKAIslam and Magic in Hausa CultureThe aim of this paper is to examine religious and magical customs widely spread in Northern Nigeria. The most popular is the practice of sha rubutu (literally, the drinking of the written) which is also found in other Islamic countries. It can be regarded as an essential part of the magical corpus of Islam. Both sha rubutu and other magical occupations like the production of charms or protective medicine are based on the belief that some verses and chapters of the Koran are especially powerful and can cure illness, as well as heal injuries.

    Key words: magic in Islam, Hausa, tsibbu, sha rubutu, magical squares

    JOANNA BARJan Czekanowskis African Travel Diary The Last Stage of the Journey (March 31, 1908 April 1, 1909). Recon-struction of the EventsThe purpose of this article is to attempt to reconstruct Jan Czekanowskis researches conducted between April 1908 and April 1908 in the basin of the Uele River in Central Africa. The basis for reconstruction was the fragment of the original, hitherto unpublished manuscript, Diary of the anthropological-ethnological column of the expedition to Central Africa in the years 19071909, written according to the requirements of the organisers during the expedition. This

  • 9AFRYKA 44 (2016 r.)

    Summaries of Articles

    manuscript has not been published to date, although it is preserved in a very good condition, with almost two full sets of texts written in German (fragments are written also in French, Polish and African languages). The collection is stored in the Department of Manuscripts of the Warsaw University Library, deposited there by Anna Czekanowska, the daughter of the researcher. It comprises 11 notebooks and one folder with a total quantity of 1,187 cards.

    Key words: Jan Czekanowski, travel diary, Central Africa, Azande

    MICHA LENIEWSKI Natalia Republic A State or a Declaration? Refl ections on the Early Forms of State Amongst the Boers in Natal in the Years 18381842Was the Boer Republic of Natalia a state? The article discusses the question of whether the Natalia Republic was a state. Through the presentation of its history, its institutions and mechanisms of functioning, the author tries to present the character of this polity. He shows that in this case, one may observe the coexistence of institutions typical of the modern state and pre-state polities. This leads him to the conclusion that the Republic of Natalia was an unfi nished project, and idea of a state, but not a state in the true sense of the word. Key words: Africa, History, South Africa, a History of South Africa, KwaZulu-Natal, a History of KwaZulu-Natal, Republic of Natalia

  • 11AFRYKA 44 (2016 r.)

    WYWIAD DLA AFRYKI

    Z LAURENCE GAVRON, SENEGALSK REYSERK, DZIENNIKARK FILMOW, FOTOGRFIKIEMI PISARK1

    ROZMAWIA EWA KALINOWSKALaurence Gavron urodzia si w Paryu; ma polskie korzenie, z wyboru jest Se-negalk i mieszka na stae w Dakarze od czternastu lat. Reyseruje fi lmy powi-cone kulturze Senegalu i jego spoecze-stwu oraz diasporom obecnym w kraju. Jest autork fi lmw o griotach, takich jak Njaga Mbaay, Yand Codou Sne oraz Samba Diabar Samb, o reyserze Di-brilu Diopie Mambty, o grupach Kabo-werdeczykw, muzykujcych w klubach Dakaru, a take o afrykaskich wyznaw-cach judaizmu. Laurence Gavron jest rwnie fotografi -kiem, a jej wystawy powicone m.in. zbieraniu soli w Palmarin, senegalskim kobietom, Fulanom z regionu Dolof i Ferlo, zbiorowi i tkaniu baweny we wschodnich regionach Senegalu byy pokazywane w Senegalu i we Francji2. Poczwszy od lat 80. XX w. napisaa wiele artykuw powiconych kinema-tografi i: reyserom (np. Johnowi Casse-

    1 Wywiad zosta przeprowadzony w dniu 4 lutego 2016 r. w domu Laurence Gavron, w Dakarze. Wywiad oraz jego autoryzowany zapis przetumaczya z jzyka francuskiego Ewa Kalinowska. Opatrzya take przypisami tekst wywiadu.

    2 Kilkadziesit zdj z rnych wystaw mona zobaczy na stronie internetowej: www.laurencegavron.com/#!photos

    Laurence Gavron (fot. Ewa Kalinowska), Da-kar 2016 r.

  • 12 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Ewa Kalinowska

    vetesowi i Idriss Ouedraogo), festiwalom fi lmowym (np. Southern African Film Festival), ktre opublikowaa w czasopismach, takich jak: Positif, Cahiers du cinma, Libration, Le Monde. Napisaa kilka ksiek, gwnie powieci obyczajowych, zawierajcych niekiedy elementy kryminalne Marabouts dfi celle (2000), Boy Dakar (2008), Hivernage (2009) gboko zanurzonych w codziennych realiach Senegalu3. W 2007 r. Laurence Gavron otrzymaa obywatelstwo senegalskie, a w 2012 r. kan-dydowaa do senegalskiego Zgromadzenia Narodowego.Na swojej stronie internetowej4 zamieszcza teksty dotyczce rnorodnych aspek-tw ycia w Senegalu, m.in. doskonay Lexique Sngal, owoc jej wasnych dowiadcze, bdcy swoistym przewodnikiem po sytuacjach, w jakich moe zna-le si cudzoziemiec przebywjcy w Senegalu5.

    EK: Kiedy po raz pierwszy zetkna si Pani z Senegalem? W jakich oko-licznociach? Jakie byy Pani pierwsze wraenia?

    LG: Kiedy byam bardzo moda, miaam 14 lat, uczyam si w paryskim liceum i miaam w nim dusko-senegalsk przyjacik. Bardzo si przyjaniymy, robi-ymy razem mas gupstw... Jej mama przygotowywaa senegalskie dania, w domu bywali gocie z przernych miejsc, z mieszanych rodzin. Pniej widywaymy si ju rzadziej... I taki by mj pierwszy kontakt z Senegalem. Duo pniej, pracowa-am dla Libration, duo tam publikowaam. Mj przyjaciel, szef dziau fi lmowe-go, mia wyjecha do Wagadugu na festiwal FESPACO6. Powiedziaam odruchowo: Och, bardzo bym tam chciaa pojecha, szczciarz z Ciebie. A on zrobi mi pre-zent i odpowiedzia : To jed zamiast mnie, jako wysanniczka gazety. Pojechaam wic do Wagadugu jako reporter dziennika Libration. Tam poznaam rne osoby, dwch trzech reyserw z Senegalu, z ktrymi si zaprzyjaniam, Bena Diogaye Beye7i Ousmanea Williama Mbaye8. Spotkaam take Dibrila Diopa Mambty9

    3 Lista fi mw i ksiek autorstwa Laurence Gavron znajduje si w aneksie do wywiadu.4 Strona francuskojzyczna: www.laurencegavron.com 5 www.laurencegavron.com/#!articles03 6 FESPACO Festival panafricain du cinma et de la tlvision de Ouagadougou (Panafrykaski

    Festiwal Filmu i Telewizji w Wagadugu), najwikszy i najwaniejszy afrykaski festiwal fi lmowy, organizowany od 1969 r. co 2 lata w stolicy Burkina Faso. Ostatnia edycja (24.) miaa miejsce w 2015 r. Nastpny festiwal odbdzie si od 25 lutego do 4 marca 2017 r. Strona festiwalu: www.fespaco.bf/fr/

    7 Ben Diogaye Bye, dziennikarz, reyser i pisarz. Autor fi lmw dokumentalnych i fabularnych. Kilka z nich zyskao uznanie, np. Sey Seyti (dot. poligamii w Senegalu, nagrodzony na FESPACO w 1981 r.) i Un amour denfant (dugi metra, obyczajowy, nagroda na FESPACO w 2005 r.). W 2012 r. wyda powie Le rve de Latricia.

    8 Ousmane William Mbaye, reyser kilkunastu fi lmw dokumentalnych i fabularnych. Nakrci m.in. fi lm Mre-bi (2008), powicony swojej matce, Anette Mbaye dErneville, jednej z najbardziej znanych poetek afrykaskich. Jego fi lm Xalima La Plume zosta nagrodzony podczas MidzynarodowegoFestiwalu Fimw Dokumetalnych w Mediolanie (2004 r.).

    9 Dibril Diop Mambty (19451998), aktor, scenarzysta, reyser. Zrealizowa dwa fi lmy dugometraowe Touki Bouki (1972) oraz Hynes (p. poniej, przypis 12). W 1995 r. rozpocz

  • 13AFRYKA 44 (2016 r.)

    Z Laurence Gavron, senegalsk reyserk, dziennikark fi lmow, fotogrfi kiem i pisark

    i Josepha Ga Ramak10, z ktrymi potem wsppracowaam w Paryu. Zaczynaam apa bakcyla... To Joseph Ga Ramaka sprowadzi mnie z powrotem do Senegalu. Byam tam ju raz wczeniej, w 1987 roku, u mojej dusko-senegalskiej przyjaci-ki to by krtki pobyt, dwutygodniowy, ktry spdziam gwnie wrd zeurope-izowanych Senegalczykw, chodziymy do woskich restauracji. Chciaam pozna prawdziw Afryk, ale c nie stao si to tamtym razem. Tak wic wrciam do Senegalu razem z Josephem w 1990 r., aby wsplnie pracowa nad scenariuszem fi lmu, mielimy zaplanowa do niego zdjcia. Film w kocu nie zosta zrealizowany, ale to nic11. Podczas tamtego pobytu poznaam wielu ludzi, ktrzy coraz bardziej mi si podobali. Przyjaniam si te z Senegalczykami mieszkajcymi w Paryu, czsto widywaam si z Dibrilem Pracowaam regularnie od lat dla bardzo zna-nego programu telewizyjnego powiconemu fi lmowi, ktry sta si niemal kultowy Cinma, Cinmas, w drugim programie telewizji francuskiej (ktry nazywa si wwczas Anthenne 2). Dibril, ktry realizowa w tym czasie swj fi lm Hynes12, zaproponowa mi zrobienie making of13. Odpowiedziaam mu, e nakrcenie ma-king of nie bardzo mnie interesuje, natomiast chciaabym zrobi fi lm o nim samym, bo takich postaci jak on nie ma zbyt wiele... Zebraam pienidze na jego realizacj i wrciam w 1991 roku, eby zrobi mj pierwszy fi lm w Senegalu. C tu mona wicej powiedzie, wszystko razem, po trochu, to byo jak nowe drzwi otwierajce si w moim yciu. Nowe obyczaje, nowe rodowisko. Od zawsze pocigay mnie nowe zdarzenia i nowi ludzie, rnorodne kultury... EK: Wic punktem wyjcia by fi lm, czyli Pani zawd i najwaniejsze zaj-

    cie? LG: Tak, jak najbardziej. Ale niezalenie od zajmowanie si kinem i fi lmami, jak ju byam tutaj, to poznawaam coraz wicej ludzi, niezwykle przyjaznych i ser-decznych. Spotkaam si z nowymi wyzwaniami. A w Paryu ju niczego nikomu nie musiaam udowadnia... Na pewno te byo tak, e chciaam zobaczy co

    realizacj fi mowej trylogii Histoires de petites gens (Historie zwykych ludzi), z ktrej zdy nakrci dwie czci: Le Franc (1995, nagroda za najlepszy fi lm krtkometraowy podczas 5. Festiwalu Kina Afrykaskiego w Mediolanie) oraz swj ostatni fi lm La Petite Vendeuse de soleil (1998). Uwaany za jednego z najwaniejszych reyserw afrykaskich, nazywany afrykaskim Godardem.

    10 Joseph Ga Ramaka, reyser i producent fi lmowy, autor kilkunastu fi lmw dokumentalnych i fabularnych, min. krtkometraowego fabularnego Karmen Ge, pokazywanego podczas festiwalu w Cannes w 2001 r.

    11 Ten planowany wsplnie fi lm mia nosi tytu Le train bleu (Niebieski pocig). 12 Hynes (Hieny) to drugi (i ostatni) fi lm dugometraowy, wyreyserowny przez Dibrila Diopa

    Mambety w 1992 r. Scenariusz oparto o dramat Friedricha Drrenmatta Wizyta starszej pani. Film mona obejrze na YouTube www.youtube.com/watch?v=veKAw9iIpSo (oryginalna wersja w wolof z angielskimi napisami).

    13 Making of gatunek fi lmowy, dokument, pokazujcy kulisy powstawania fi lmu lub programu telewizyjnego.

  • 14 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Ewa Kalinowska

    nowego, zwaszcza po tym co mi si przydarzyo, po mierci mojego ma, to by bardzo trudny okres i potrzebowaam nowych horyzontw. Tak to sobie teraz tumacz, ale wwczas nie wszystko sobie uwiadamiaam. Ale bardzo szybko po-kochaam Senegal. Przez wiele lat przyjedaam prawie co roku, eby krci fi l-my i programy o Senegalu dla telewizji, albo po prostu na wakacje. Zaczto mnie zaprasza na festiwale i w kocu stwierdziam, e chciaabym tu zamieszka.

    EK: Czy od czasu staego zamieszkania w Senegalu a trwa to do du-go? nie przeywaa Pani chwil zwtpienia, zniechcenia? Czy adaptacja i nauka jak sobie radzi na co dzie trway dugo?

    LG: Mieszkam na stae w Dakarze od czternastu lat. A decyzja o pozostaniu tu-taj zapadaa stopniowo, z rnych powodw, w tym bardzo osobistych Przyje-chaam do Senegalu z moimi dziemi, ktre miay wwczas 13 i 16 lat. Bardzo szybko stao si dla mnie jasne, e ju tu zostan. Wci czsto jed do Francji w zwizku z prac, duo podruj, ale moje stae miejsce jest tutaj. Dobrze mi si tutaj yje. Robi tu wiele rzeczy, ktrych nigdy bym nie robia, gdybym zosta-a w Paryu. Ten kraj wywar na mnie duy wpyw, zainspirowa mnie. To tutaj wrciam do fotografi i, zaczam pisa ksiki. Te wszystkie sprawy zoyy si na moje postrzeganie tutejszego wiata od wewntrz, bo tu mieszkam. Patrz na rzeczywisto bardziej wiadomie bo tu przyjechaam, bo zasymilowaam si i znam senegalskie spoeczestwo.

    Zdarzay si i nadal si zdarzaj chwile zwtpienia i rne trudne sprawy... Czasami niczego si nie rozumie, bo nie ma si kodw od odczytania rzeczy-wistoci, to chyba jest najwaniejsze, trzeba nauczy si kodw. Pojawiaj si przeszkody w yciu codziennym. Trzeba si zaszczepi, uodporni i od czasu do czasu przyjmowa dawki przypominajce... Teraz ju wiem, ju si nauczyam, przyzwyczaiam, wiem jak omija pewne trudnoci. Ale przecie trudnoci zda-rzaj si wszdzie, w Paryu rwnie...

    Teraz, po tylu latach, wiem do kogo kiedy zadzwoni, wiem co zrobi w takiej, czy innej sytuacji. Ale tak jest zawsze, to normalne. Nigdy nie braam wielkiego udziau w yciu tutejszych Francuzw, zawsze wolaam obraca si w rodowi-skach czysto senegalskich. Nie dlatego ebym miaa co przeciw mieszkajcym tu Francuzom, ale w kocu nie po to zamieszkaam w Senegalu, aby ograniczy kon-takty do rodowisk francuskich. Mam przyjaci i znajomych przede wszystkim wrd Senegalczykw, ale take w rodzinach mieszanych. A od czasu do czasu, dobrze jest jeli przyjedaj tu gocie z Francji, lub z tzw. Zachodu, jak choby moda Amerykanka jaki czas temu, z ktr si spotkaam i dugo rozmawiaam. Poczuam wtedy, e dobrze jest porozmawia z kim, kogo si rozumie bez adnych wtpliwoci, na sto procent, bo jednak czasem rnice pomidzy Europejczykami a ludmi std s odczuwalne inna religia, inne sposoby uzewntrzniania uczu...

  • 15AFRYKA 44 (2016 r.)

    Z Laurence Gavron, senegalsk reyserk, dziennikark fi lmow, fotogrfi kiem i pisark

    Ale daj sobie z tym rad, nie przeszkadza mi to, cho czasem korci mnie, eby rzuci Dajcie spokj z tymi cigymi Inchallah.... W samym Senegalu jest take wiele osb, ktre s inne i yj w dwch kulturach (europejskiej i tutejszej).

    EK: Mieszkajc tu i yjc na co dzie ma Pani nieporwnanie lepsz i do-kadniejsz wizj senegalskiej rzeczywistoci anieli ja. Jestem w Senegalu drugi raz, aden z pobytw nie by dugi. Lecz nawet patrzc niejako z ze-wntrz i przez krtki okres czasu, zauwaam, e w tym muzumaskim kraju ludzie s spokojni, tolerancyjni, otwarci.

    LG: Tak, Senegal jest z tego znany i ludzie s rzeczywicie bardzo tolerancyjni. W bar-dzo wielu rodzinach s i muzumanie, i katolicy, ktrzy mieszkaj razem. Zdarzaj si czasem nieporozumienia, dziwne zdarzenia, o ktrych si syszy... Widzi Pani, sama jestem ydwk, nigdy tego nie ukrywaam, wrcz przeciwnie, zawsze o tym mwi-am otwarcie i nigdy nie miaam z tego powodu adnych kopotw. Przynajmniej do teraz... Mj ostatni fi lm traktuje o czarnych ydach, afrykaskich wyznawcach juda-izmu14. W dniu premiery, w dakarskim Instytucie Francuskim, sala bya wypeniona do ostatniego miejsca. Obawiaam si nieco, czy nie bdzie jakich incydentw, ale nic takiego si nie zdarzyo. Za to miaa miejsce bardzo ciekawa dyskusja. Niektrzy wi-dzowie byli zaskoczeni, bo spodziewali si fi lmu o Felaszach, etiopskich wyznawcach judaizmu, a zobaczyli co innego i cakiem dla nich nowego. Byli zdziwieni suchajc o Afrykanach, ktrzy sami, bez wpyww zewntrznych, nawrcili si na judaizm. Ta dyskusja sprawia mi ogromn przyjemno. EK: Czy zna Pani inne afrykaskie kraje ? Czy widzi Pani rnice midzy

    nimi a Senegalem ? LG: Tak, znam wiele innych krajw afrykaskich. Nie tak dobrze jak Senegal, to ja-sne. Historia tak si uoya, e Senegal od dawna mia wiele wsplnego z Francj, take w dziedzinie kultury. To w kocu najstarsza kolonia Francji w Afryce, wielu Francuzw mieszkajcych w Senegalu w okresie kolonialnym zostao tutaj po tym, jak kraj sta si niepodlegy i stanowili cznik midzy Francj a Senegalem. Wielu Senegalczykw pamitajcych okres kolonialny cenio i znao kultur francusk i inne dziedziny zwizane z Francj potrafi li wymienia wszystkich ministrw kolejnych

    14 Film Juifs Noirs, les racines de lolivier (Czarni ydzi, korzenie drzewa oliwnego) opowiada o afrykaskich wyznawcach judaizmu w Kamerunie, Ghanie, Nigerii, Ugandzie, Zimbabwe, RPA, w Kongo i na Wybrzeu Koci Soniowej. Niektrzy z tych afrykaskich judaistw twierdz, e powracaj do wiary przodkw (cho nie przywouj na potwierdzenie adnych potwierdzonych danych). Inni przeszli na judaizm, uznajc, e wanie ta religia jest najblisza ich potrzebom duchowym. Laurence Gavron podkrela, e afrykascy wyznawcy judaizmu przejli nie tylko religi i wynikajce z niej nakazy postpowania, lecz rwnie zwyczaje ycia codziennego muzyk, kuchni. Ucz si rwnie hebrajskiego. Reyserka nie ukrywa swego podziwu i szacunku dla czarnych ydw, zwaszcza w kontekcie postpujcej islamizacji krajw Afryki.

  • 16 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Ewa Kalinowska

    rzdw Francji i pene skady francuskich druyn sportowych. Senghor, pierwszy pre-zydent niepodlegego Senegalu, by wielkim znawc kultury francuskiej.

    Poza tym, otwarcie na ocean ma rwnie wpyw na postawy ludzi. Widz, e ludzie s aktywni, energiczni, szybko kojarz, a dla mnie to jest bardzo wane. By-am w kilku ssiednich krajach, ktre nie maj dostpu do morza w Mali i Bur-kina Faso. Tamtejsi mieszkacy wydali mi si duo bardziej zamknici w sobie, inni... Dam obrazowy przykad, ju kilka razy opowiadaam o tym: podczas moje-go pobytu w Burkina Faso zapytaam kiedy na ulicy Ma Pan zegarek?. Pytany mczyzna zmierzy mnie wzrokiem i odpowiedzia Tak. A tutaj, w Senegalu, jak si zapyta kogo o godzin, to w cigu kilku minut sprzedadz Ci zegarek... (miech) Wic wydawao mi si, e gdzie indziej ludzie s bardziej powolni, inni. Moe dlatego, e nie byam w innych krajach zbyt dugo.

    EK: Pani fi lmy s zwizane z senegalsk kultur. Jak doszo do ich realiza-cji ? Skd czerpaa Pani tematy ? Czy sama je Pani wybieraa ?

    LG: Przy pierwszym fi lmie tym o Dibrilu to on sam mi da podpowied, propo-nujc zrobienie making of swojego fi lmu Hieny. Potem byo tak, e z jednej sprawy wynikaa nastpna, z jednego fi lmu kolejny... Kiedy krciam fi lm o Dibrilu, pozna-am Njag Mbaaya15. Zorientowaam si, e to niezwyky czowiek wszyscy go znaj, lubi i ceni... Njaga Mbaay to fenomen, to niezwyke zjawisko Senegalu. We Francji nie ma i nie byo kogo, kto by piewa w ten sposb o historii, genealogii, o Napoleonie na przykad i byby tak popularny... To wielka sztuka...

    EK: Jest w tym fi lmie pikna scena, w ktrej Njaga Mbaay spotyka si z Didierem Awadim16, a czca ich wsplnota myli i wzajemny szacunek s bardzo wyranie widoczne. O ile nie dziwi to ze strony modszego Awa-di, o tyle Njaga Mbaay wypowiadajcy si z uznaniem o rapowym zespole PBS17 wzbudza podziw widzw. A potem piewaj razem griot i raper o potrzebie jednoci, o sile jak mona czerpa z historii i pamici

    15 Njaga Mbaay, griot, wokalista, kompozytor. Jeden z najbardziej popularnych artystw Senegalu, emblematyczna posta kultury wolof. W swej twrczoci czerpa z historii i tradycji swojej spoecznoci i caego Senegalu. Cieszy si nie tylko uznaniem jako artysta, uwaano go take za mdrca i autorytet moralny. Zmar w 2005 r.

    16 Didier Awadi (ur. 1969), muzyk, jeden z najbardziej znanych raperw afrykaskich. Jest twrc bezkompromisowym i zaangaowanym spoecznie, co wida m.in. na przykadzie jego albumu Prsidents dAfrique (2010), na ktrym kady z utworw jest powicony jednemu z najwybitniejszych Afrykanw i Afroamerykanw (Malcolm X, Martin Luther King, Nelson Mandela, Kwame Nkrumah, Julius Nyerere, Patrice Lumumba, Thomas Sankara, Cheikh Anta Diop i inni).

    17 Positive Black Soul, senegalska grupa rapowa, zaoona na pocztku lat 90. XX w. przez Didier Awadi i Douga E. Tee. Nagrali razem siedem albumw. W 2014 r. zakoczyli wspln dziaalno artystyczn.

  • 17AFRYKA 44 (2016 r.)

    Z Laurence Gavron, senegalsk reyserk, dziennikark fi lmow, fotogrfi kiem i pisark

    LG: No tak, troch t scen zaaranowalimy, ale cakiem prawdopodobne, e co takiego mogo by si zdarzy bez przygotowania. Film o Njaga Mbaayu zaprowadzi mnie do Yand Codou Sne18. No i by jeszcze Aziz Dieng19, ktry zaoy stowarzy-szenie muzykw Senegalu i jest bardzo wan osob w rodowiskach muzycznych, specjalist od prawo autorskiego... I to on zapyta mnie kiedy : Laurence, dlaczego nie zrobisz fi lmu o osobie takiej jak Samba Diabar Samb20?. Ten pomys od razu mnie zachwyci i poprosiam go o pomoc w znalezieniu funduszy na fi lm. Nie mu-siaam dugo pyta, aby potwierdzi, e Samba Diabar Samb to najwikszy yjcy i najbardziej fascynujcy z griotw, depozytariuszy historii i tradycji.

    EK: Czy Samba Diabar Samb jest nadal z nami?LG: Tak, yje i niele si miewa. Widziaam go rok temu, nie, wicej ni rok, pra-wie dwa lata... Powinnam pojecha do niego w odwiedziny. Jest drobny, bardzo szczupy, wiekowy, ale czuje si dobrze i jest w formie. Mieszka niedaleko od Dakaru. To kto, kto w odrnieniu od innych griotw... od jakiego czasu sowo griot bardzo stracio na wartoci, to prawie... moe nie obelga, ale okrela si w ten sposb kogo, kto robi byle co, piewa byle jak i tylko dla pienidzy. Nawet Yand Codou Sne piewaa dla jednego prezydenta, a potem dla nastpnego21, eby zarobi, bo trzeba w kocu za co y A Samba Diabar Samb ma silne poczucie godnoci i wiernoci zasadom. Ma jedn on, co obecnie jest niezwykle rzadkie wrd griotw...

    EK: Mnie poruszya bardzo scena, w ktrej crka mwi o ojcu o tym, e kady wystp ojca to dla niego duy wysiek fi zyczny, co w jego wieku jest trudne, e gdyby bya bogatsza i moga zapewni ojcu dobry poziom ycia, to nie musiaby on piewa, i o tym, e nie ma mskiego nastpcy, cho jej

    18 Yand Codou Sne, griotka Serere, pochodzia z regionu Sin-Saloum. Jedna z najbardziej znanych artystek Senegalu. Pierwsz pyt nagraa w wieku ponad 60 lat, wsppracowaa min. z Youssou NDourem i Wasisem Diopem. Jej piew pojawia si w wielu fi lmach, m.in. u Ousmanea Sembnea i Safi Faye. piewaa dla prezydenta Lopolda Senghora (min. podczas jego pogrzebu). Zmara w 2010 r.

    19 Aziz Dieng ukoczy we Francji studia w dziedzinie socjologii i stosunkw midzynarodowych. Uczszcza rwnie na zajcia w American School of Modern Music. Pod koniec lat 80. XX w. zaoy w Dakarze Midimusic, pierwsze prywatne studio nagraniowe, ktre przyczynio si do wypromowania bardzo wielu artystw i grup muzycznych. Obecnie jest prezesem Association des Mtiers de la Musique au Sngal (AMS Senegalskie Stowarzyszenie Pracownikw Przemysu Muzycznego) oraz prezesem rady zarzdzajcej BSDA (p. przypis 21 poniej).

    20 Samba Diabar Samb, ur. w 1924 r. w rodzinie griotw grupy etnicznej Tukulerw, najstarszy griot Senegalu. Zwizany, tak jak caa jego rodzina, z histori krlestwa Dolof. Znany w caym Senegalu: wystpowa w radio, telewizji i podczas wielu spektakli. W 2006 r. zosta uznany przez UNESCO za yjcy skarb ludzkoci. Czowiek godny, szlachetny i skromny.

    21 Dla Lopolda Sdara Senghora (pierwszego prezydenta niepodlegego Senegalu, 19601980), nastpnie dla jego nastpcy, Abdou Dioufa (prezydenta od 1981 do 2000 r.).

  • 18 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Ewa Kalinowska

    syn (jedyny wnuk Samba Diabar Samb) chce gra na xalamie, tradycyj-nym instrumencie swego dziadka...

    LG: Tak, to byo wzruszajce. A jego wnuczka, ktra w fi lmie piewa dla niego i robi to pierwszy raz, staa si teraz bardzo znana, wystpuje z Youssou NDourem22... I wszy-scy twierdz, e to byo moliwe dziki mojemu fi lmowi, ciesz si z tego... Poza tym, niedugo po tym, jak przyjechaam do Senegalu, midzy nakrceniem Njaga Mbaay i Samba Diabar Samb, trafi am do miejsca, ktrego ju nie ma. To miejsce, gdzie grali muzycy z Wysp Zielonego Przyldka. Zakochaam si w tym miejscu, w ludziach, w ich twarzach o ciemnej karnacji, a nade wszystko w ich muzyce. I w ten sposb po-wsta mj fi lm Saudade Dakar... Realizuj moje fi lmy jakby na uboczu, od kilku lat z niewielk pomoc fi nansow, niezbyt wysok, nie ze strony telewizji... Ale z dru-giej strony mam wolno i swobod tworzenia, sama wybieram tematy, czas realizacji,

    22 Youssou NDour, ur. w 1959 r. Wokalista, kompozytor i perkusista. Wystpowa z najwikszymi muzykami XX w., min. z Peterem Gabrielem, Stingiem, Brucem Springsteenem. Jego najbardziej znanym utworem jest 7 Seconds (1994 r.), wykonywany wsplnie z Neneh Cherry po angielsku, francusku i w wolof. Czsto uznawany za najszerzej znanego muzyka Afryki Subsaharyjskiej. W 2009 i 2011 r. wystpi w Polsce. Jego kandydatura w wyborach prezydenckich w 2012 r. zostaa odrzucona przez komisj wyborcz. Po zwycistwie Macky Salla, w nowo utworzonym rzdzie premiera Abdoula Mbayea Youssou NDour sprawowa funkcj ministra kultury i turystyki (4.04.2012 29.10.2012), nastpnie ministra ds. turystyki i rozrywki (29.10.2012 2.09.2013).

    Samba Diabar Samb (fot. Laurence Gavron)

  • 19AFRYKA 44 (2016 r.)

    Z Laurence Gavron, senegalsk reyserk, dziennikark fi lmow, fotogrfi kiem i pisark

    wszystko planuj. Nikt mi nie zawraca gowy... a ja ju osignam wiek, w ktrym nie musz liczy si z szefami programw telewizji francuskiej. EK: Czy nie ma Pani trudnoci z zebraniem rodkw na realizacj swoich

    fi lmw?LG: To nigdy nie jest atwe i proste, nigdzie i dla nikogo. Staje si to wrcz coraz trudniejsze, zwaszcza przy moich ostatnich tematach takich jak diaspora senegal-sko-wietnamska, czy czarni ydzi ktre s moim zdaniem bardziej socjologiczne ni kulturowe, ale jako sobie daj rad... Miaam szczcie przyfi lmach o griotach, bo mogam skorzysta z pomocy fundacji Sonatel23 i BSDA24, ktrym kieruje Aziz Dieng. Radz sobie i nawet jeli nie zarabiam, to udawao mi si do tej pory sprze-dawa moje fi lmy. Wic jako wychodz na swoje, nie za dobrze, ale jako mi si to udaje. Lecz mam za to co niemoliwego do przecenienia wolno. EK: Jak bohaterowie Pani fi lmw Samba Diabar Samb, Yand Coudou

    Sne i inni przyjli pomys realizacji fi lmw o sobie? Czy potraktowali to jako wyrnienie, jako sposb na upamitnienie ich dziaalnoci, czy moe jako jedno ze zwykych zamwie na ich prac?

    LG: Od strony formalnej jest bardzo atwo zaatwi takie sprawy z griotami. To proste, wszyscy troje Njaga Mbaay, Samba Diabar Samb i Yande Codou chcieli od razu ustali cen, zapat, to normalne. W ich rodowisku to zwyky sposb postpowania paci si, wic umwilimy si co do konkretnych sum. Lecz byli take bardzo zadowoleni z tego, co si dziao. Musiaam tylko pilnowa przestrzegania umw, bo Njaga Mbaay domaga si wyszych sum ni uzgodnione wczeniej, wic mwiam, e byo ustalone tyle i nie bdzie wicej. Z Yand Co-dou take byo troch problemw...

    Natomiast przy realizacji fi lmu o Samba Diabar Samb nie byo adnych ko-potw, wszystko byo zaatwione bardzo porzdnie, po ustaleniu konkretnej sumy. Pamitam take jak na pocztku realizacji, Samba Diabar Samb pyta po kadym dniu pracy: Czy to ju koniec?. I musiaam mu odpowiada, e nie, e to jesz-cze nie koniec. Wszyscy si miali... Na premierze fi lmu, w sali Sorano25, siedzia obok mnie i zaraz po rozpoczciu fi lmu, po kilku minutach, powiedzia: Dobrze, e zrobilimy ten fi lm, to wane....Rzeczywicie, to jest wane; jeli chodzi o nich samych Njaga Mbaay, Samba

    23 Fundacja Sonatel zostaa zaoona w 1985 r. przez korporacj Sonatel w celu inicjowania i wspierania dziaa w dziedzinie edukacji, kultury i ochrony zdrowia. Od 2012 r. prezesem jest Alioune Ndiaye. Ofi cjalna strona Fundacji: www.fondationsonatel.sn/

    24 BSDA (Bureau sngalais du droit dauteur), to Senegalski Urzd Prawa Autorskiego: www.bsda.sn/

    25 Thtre national Daniel Sorano: 45, Bd. de la Rpublique, Dakar. To otwarty w 1965 r. orodek artystyczny z sal na ponad 1000 miejsc, najwiksz w Dakarze i Senegalu.

  • 20 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Ewa Kalinowska

    Diabar Samb i Yande Codou i, bardziej oglnie, o zachowanie dziedzictwa, bo inaczej nic nie zostanie po ludziach takich jak oni. Ju tak si stao w wielu przy-padkach, kilka kaset i tyle...

    EK: Jeli mwimy o zachowaniu dziedzictwa, to czy mogabym zapyta o inny jego aspekt: czy twrczo literacka w jzykach narodowych, afry-kaskich istnieje, jest popularna, wydawana, czy ma odbiorcw?

    LG: To trudna sprawa. Jest wydawca, ktry od lat walczy o zaistnienie na rynku wydawniczym publikacji w jzykach rodzimych przede wszystkim wolof, lecz take fulfulde i serere. Pocztkowo wygldao to bardzo skromnie, pomau staje si nabiera znaczenia, lecz ten proces jest niezwykle powolny i liczba publikacji w tutejszych jzykach pozostaje nieporwnanie nisza ni liczba wyda francu-skich i francuskojzycznych. Liczba potencjalnych czytelnikw podwysza si rwnie powoli, nawet jeli znajomo jzykw rodzimych w pimie rozwija si.

    Od jakiego czasu niewielka grupa ludzi, do ktrych nalea midzy innymi Ousmane Sembne, zmary ju reyser fi lmowy, walczy o wprowadzenie do szk wywaonego systemu nauczania jzykw rodzimych, bo przecie to podstawa EK: Czy Pani fi lmy s znane w Senegalu? Powszechnie, czy te w wybranych

    Yand Coudou Sne (fot. Laurence Gavron)

  • 21AFRYKA 44 (2016 r.)

    Z Laurence Gavron, senegalsk reyserk, dziennikark fi lmow, fotogrfi kiem i pisark

    krgach? Czy spotkay si z uznaniem ze strony senegalskich wadz, insty-tucji?

    LG: S do znane, zwaszcza fi lmy o griotach. Podczas pokazw premierowych sale byy pene, a potem daam te fi lmy telewizji, gdzie s czsto pokazywane. Choby wtedy, gdy zmara Yande Codou Sne, natychmiast do mnie zadzwonili i nadali fi lm... A jak ju co byo nadane w telewizji, to prawie si nie zdarza, aby ludzie tego nie znali.

    Jeli za chodzi o uznanie ze strony wadz, to rwnie istnieje. Odczuam to zwaszcza wtedy, gdy staraam si o obywatelstwo Senegalu i dostaam je wa-ciwie od razu, bez kopotu. A osoba, ktra zajmowaa si wwczas sprawami obywateli w urzdzie (...) powiedziaa mi od siebie : Dzikuj za wszystko, co Pani robi dla senegalskiej kultury. Spotkaam si nawet wicej ni ze zwykym uznaniem, bo kiedy w zeszym roku przyznawano po raz pierwszy rodki z fun-duszu pomocy dla kinematografi i, przyznano mi drug co do wysokoci sum na realizacj fi lmu penometraowego, a to nie byle co... jestem w kocu Senegalk nabyt... Odczuwam uznanie dla mojej pracy, i to nie tylko formalne, ale rw-nie bardzo konkretne. Dostaam obywatelstwo, przyznano mi te rodki... Wydaje mi si, e ludzie mnie lubi i ceni, ukazuj si czasem artykuy i inne publikacje... To bardzo przyjemne i motywujce.

    EK: Na koniec chciaam zada pytanie dotyczce Pani kandydowania do Zgromadzenia Narodowego Senegalu...

    LG: Chtnie o tym opowiem. A jest tak, e od zawsze angaowaam si w rne sprawy, w imi wartoci... Tym bardziej tutaj, od kiedy mam obywatelstwo. Po koniec okresu prezydentury Wadea26 nie byo atwo, wszyscy mieli do Wadea. Braam udzia w manifestacjach, napisaam kilka tekstw, ale nic wicej... Potem poznaam Mamadou Lamine Diallo, ktry zaoy niewielk parti27, podobay mi si jego idee, pogldy... W owym czasie zaczo obowizywa prawo o rwnym statusie mczyzn i kobiet w yciu publicznym28. I zapyta mnie czy bym nie chcia-

    26 Abdoulaye Wade, trzeci prezydent niepodlegego Senegalu, w latach 2000 2012. Krytykowany w ostatnich latach prezydentury z powodu autorytarnego sprawowania wadzy (zmiany konstytucji, ograniczanie praw obywateli, aresztowania dziennikarzy, faworyzowanie wsplnoty muzumaskiej muridw, ktrej Wade jest czonkiem) oraz megalomanii (p. budowa za astronomiczne sumy i fi nansowana w niejasny sposb budowa monumentalnego pomnika Renaissance africaine). By take podejrzewany o ukrywanie korupcji i krytykowany za forsowanie kariery politycznej swego syna Karima (skazanego pniej na wizienie za nielegalne transakcje fi nansowe).

    27 TEKKI, Parti pour lmergence citoyenne (Partia Inicjatyw Obywatelskich). W swoim programie wyborczym, Laurence Gavron deklarowaa obron polityki kulturalnej, promocj jzykw narodowych, sprzeciw wobec niesprawiedliwoci i okruciestw popenianych w imi religii lub tradycji, takich jak obrzezanie kobiet, przymusowe maestwa, eksploatacja dzieci.

    28 Chodzi o ustaw Loi instituant la parit absolue Homme-Femme (Loi n 2010-11 du 28 mai 2010), opublikowan w Dzienniku Ustaw Republiki Senegalu, nr 6544, z dnia 4.09.2010

  • 22 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Ewa Kalinowska

    a... Odpowiedziaam: Tak. To byo wyzwanie, swego rodzaju zakad... Jelibym zostaa wybrana, to oczywicie prbowaabym jak najlepiej wypeni zobowiza-nia. Jednoczenie powiedziaam sobie, e na szczcie nie zostaam wybrana, bo w gbi duszy czuam, e to zajcie nie dla mnie, e wol robi fi lmy i pisa, czyli robi to, co robi od zawsze... EK: Czyli, jak si domylam, nie bdzie Pani ponownie kandydowa pod-

    czas nastpnych wyborw? Co Pani dao to dowiadczenie?LG: Nie, nie bd kandydowa. Bd na pewno zabiera gos podczas publicznych debat, jeli miayby miejsce jakie naduycia, czy inne problemy, ale nie bd ju wicej kandydowa do Zgromadzenia... To byo interesujce i wane dowiad-czenie. Uwaam, e w yciu naley wszystkiego sprbowa, jeli tylko mamy ku temu okazj. Sama prbowaam, zdobyam wiele dowiadcze, podobao mi si to... Nie chc zamyka adnych drzwi. To byo ciekawe i pouczajce. EK: Czy chciaaby Pani powiedzie co szczeglnego osobom, ktre bd

    o Pani czyta w Polsce ?LG: Pochodz na swj sposb z Polski troje z moich dziadkw byo Polakami, polskimi ydami. Dziadek ze strony matki pochodzi z Turku, a babcia ze strony matki bya z Zawiercia, na lsku. Dziadek ze strony ojca, z ktrym nie miaam zbyt wielu kontaktw, pochodzi z Warszawy. Tak wic dokona si wielki skok z Polski do Senegalu. Chciaabym pojecha do Polski, trzydzieci lat temu byam w Polsce na krtko i niewiele zobaczyam. Sysz i czytam, e wiele si u Was dzieje, e rozwija si kultura, e ma miejsce wiele ciekawych zdarze artystycz-nych i e powica si sporo miejsca kulturze ydowskiej...

    EK: Tak, to prawda, Niedawno otwarto w Warszawie Muzeum Historii ydw Polskich.

    LG: Wielu ich byo w Polsce... Mam nadziej, e uda mi si kiedy do Was przy-jecha... EK: Dzikuj bardzo za rozmow i powicony czas.

    www.jo.gouv.sn/spip.php?article8213. Ta ustawa zobowizuje wszystkie startujce w wyborach partie do wystawiania rwnej liczby kandydatw i kandydatek, umieszczanych naprzemiennie na listach wyborczych. Takie samo prawo obowizuje we Francji od 2000 roku.

  • 23AFRYKA 44 (2016 r.)

    Z Laurence Gavron, senegalsk reyserk, dziennikark fi lmow, fotogrfi kiem i pisark

    Filmografi a Laurence Gavron1980, Just like Eddie: przedstawienie postaci i dziaalnoci artystycznej Eddie-go Constantine, francuskiego aktora i piosenkarza pochodzenia amerykaskie-go, o korzeniach polsko-rosyjskich.1995, Y a pas de problme: migawki i sceny dotyczce rnych aspektw kina afrykaskiego.1999, Naar bi, loin du Liban: fi lm o Libaczykach osiadych w Senegalu.2000, Sur les traces des mangeurs de coquillages: fi lm o wykopaliskach arche-ologicznych w regionie Sine-Saloum.1991, Ninki Nanka, le Prince de Colobane: fi lm mia by pocztkowo making of fi lmu Dibrila Diopa Mambty Hynes; w miar realizacji sta si por-tretem samego reysera niepokornego indywidualisty, pochodzcego z jednej z biedniejszych ludowych dzielnic Dakaru.2001, Njaga Mbaay, Le Matre de la Parole: przedstawienie postaci jednego z naj-bardziej popularnych artystw Senegalu piewajcego griota, kompozytora. 2003, Alhamdoulilah!: fi lm dotyczy stau dla studentw sztuk piknych z Ho-landii (DasArts) oraz dla zespou tancerzy afrykaskich z Ecole des Sables de Germaine Acogny.2006, Samba Diabar Samb. Le gardien du temple: przedstawienie postaci naj-starszego yjcego griota Senegalu. 2006, Saudade Dakar: opowie o muzyce i yciu codziennym czonkw diaspory z Wysp Zielonego Przyldka.2007, Yand Codou Sne, diva serer: przedstawienie postaci griotki prezy-denta Leopolda Senghora, jednej z ostatnich artystek wykonujcych polifo-niczny piew ludu Serere. 2008, Assiko!: fi lm o muzykach, mistrzach gry na assiko, tradycyjnym instru-mencie perkusyjnym.2015, Juifs Noirs, les racines de lolivier: fi lm o Afrykanach (z Kamerunu, Ghany, Ugandy, RPA) wyznajcych judaizm.2016, Si loin du Vietnam: fi lm o metysach senegalsko-wietnamskich, potom-kach maestw strzelcw senegalskich, przebywajcych w Indochinach pod-czas wojny (19451954), ktrzy wrcili do Senegalu z wietnamskimi onami.

    Ksiki Laurence Gavron:1986, John Cassevetes (razem z Denisem Lenoir): pierwsze powane fran-cuskojzyczne opracowanie powicone postaci i twrczoci fi lmowej

  • 24 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Ewa Kalinowska

    Johna Cassavetesa, zajmujcego specjalne miejsce w wiecie kina ame-rykaskiego. Cassavetes (19291989) by aktorem (Parszywa dwunastka, Dziecko Rosemary...), lecz przede wszystkim reyserem. We wsppracy z on, Gen Rowlands i kilkorgiem przyjaci (Seymour Cassel, Ben Gaz-zara, Peter Falk), zrealizowa kilkanacie fi lmw (m.in. Kobieta pod presj, Zabjstwo chiskiego bukmachera).2000, Marabouts dfi celle: gwna posta to Madeleine, ktra jest astrolo-giem, kocha gwiazdy i mczyzn. Kocha swego ofi cjalnego ma, Etien-ne, z ktrym mieszka. Ale kocha rwnie Malika, Senegalczyka, z ktrym wzia lub muzumaski. Bo dlaczeg wieloestwo nie miaoby przypa-da w udziale take kobietom? 2008, Boy Dakar: Mayekoor, chopiec z Dakaru, nawraca si na islam pod wpywem marabuta z bractwa muridw Serigne Mustapha Koddu. Sio-stra i przyjacika Mayekoora staraj si wyrwa go spod wpywu marabuta i prosz o pomoc czarownika-uzdrowiciela, Pa Djli. Pa Djeli zostaje za-mordowany, a ledztwo prowadzi do wiata podejrzanych interesw wszel-kiego rodzaju i spelunek, w ktrych roi si od drobnych zodziei, oszustw i innych przestpcw. 2009, Hivernage: Akcja ma miejsce podczas lata i pory deszczowej, w obez-wadniajcym upale, ktry wymusza tryb ycia w zwolnionym tempie. Dzieci taplajce si w kauach znajduj ucity skrwawiony czonek mski. Komisarz Jules-Souleymane Faye wszczyna ledztwo, ktre zaprowadzi go w nieznane mu rejony wasnego kraju.

    Dr Ewa Kalinowska, romanistka, literaturoznawca, dy-daktyk. Od 1996 r. pracuje na UW, w Uniwersyteckim Kolegium Ksztacenia Nauczycieli Jzyka Francuskiego, gdzie prowadzi zajcia z literatury, kultury i historii Francji oraz frankofonii. Jest autork kilkunastu publikacji powi-conych literaturze francuskiej i francuskojzycznej oraz dydaktyce jzyka francuskiego. Od kilku lat interesuje si literaturami krajw Afryki Subsaharyjskiej i wysp Oceanu Indyjskiego oraz twrczoci muzykw afrykaskich (Salif Keita, Tiken Jah Fakoly i Didier Awadi). Czonkini zespou redakcyjnego Afryki.

  • 25AFRYKA 44 (2016 r.)

    SPOECZESTWO I KULTURA

    BEATA WJTOWICZ, LIONEL POSTHUMUS

    DROGA KU WIELOJZYCZNOCI RPA1

    StreszczeniePo obaleniu opresyjnej polityki apartheidu w 1994 r., nowy rzd Republiki Poudniowej Afryki dokona rewolucji w polityce jzykowej kraju, nadajc status urzdowy jedenastu jzykom. Obok angielskiego i afrikaans status ten zyskao 9 jzykw miejscowych z grupy bantu. Tak jawne promowanie wielojzycznoci jest unikalne w skali wiatowej i stanowi wielkie wyzwanie m.in. dla systemu edukacji. Artyku ma na celu przedstaw-ienie sytuacji jzykowej kraju, stopnia rozpowszechnienia i popularnoci poszczegl-nych jzykw oraz realizacji nowej polityki w sferze edukacji.

    Sowa kluczowe: Republika Poudniowej Afryki, jzyki urzdowe, polityka jzykowa, wielo-jzyczno

    WstpSytuacja jzykowa w poszczeglnych czciach wiata jest diametralnie rna.

    Na kontynencie afrykaskim, ktry zamieszkuje ok. 1/7 populacji wiata uywa si 1/3 wszystkich jzykw wiata, tj. ponad 2 000. Dla porwnania w Europie mieszka 1/8 populacji wiata, a uywa si niespena 300 jzykw2.

    Na licie3 krajw o najwikszej jzykowej rnorodnoci a siedem z pierw-szej dziesitki, a szesnacie z pierwszej dwudziestki znajduje si w Afryce. Ponad dwa tysice jzykw stanowi wsplne bogactwo krajw afrykaskich. W czow-ce krajw o najwikszej rnorodnoci jzykowej znajduje si Nigeria, w ktrej uywa si ponad 500 jzykw oraz Kamerun i Demokratyczna Republika Konga,

    1 Artyku jest podsumowaniem prac nad sytuacj socjolingwistyczn w RPA prowadzonych nie-zalenie przez autorw. Uwzgldnia perspektyw zewntrzn i wewntrzn w postrzeganiu zjawisk jzykowych majcych wpyw na polityk jzykow. Prof. L. Posthumus wskaza istotne dla tematu rda i suy wskazwkami odnonie ich interpretacji.

    2 M.P. Lewis, G.F. Simons, C.D. Fenning (red.), Ethnologue. Languages of the World. Ninete-enth edition. SIL 2016. https://www.ethnologue.com/ [dostp: 5.11.2016].

    3 M.P. Lewis i in., op. cit.

  • 26 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Beata Wjtowicz, Lionel Posthumus

    gdzie uywa si odpowiednio ok. 280 i 210 jzykw. Przy czym liczba ich uyt-kownikw waha si od ok. 180 milionw w Nigerii do zaledwie 20 milionw w Kamerunie. Na tym tle nie wyrnia si znaczco Republika Poudniowej Afry-ki, w ktrej ok. 50 milionw mieszkacw posuguje si zaledwie 30 jzykami, spord ktrych 7 znajduje si na licie jzykw zagroonych.

    Republika Poudniowej Afryki jest liderem w innej dziedzinie. Slogan Were not called the rainbow nation for nothing4 odnosi si m.in. do liczby jzykw urzdowych kraju.

    Republika Poudniowej Afryki nie jest wyjtkiem na kontynencie afrykaskim i tak jak inne kraje charakteryzuje si wieloetnicznym i wielojzycznym spoe-czestwem. Kraj ten od lat zaliczany jest do najwyej rozwinitych pastw Afry-ki. Wyrniaj go m.in. inwestycje w zakresie bada naukowych i nowoczesnych technologii5. Jednak ju w XVII w., od czasu okupacji holenderskiej, przez do-minacj brytyjsk i okres apartheidu, jej wieloetniczno i wielojzyczno byy poddawane opresji i dyskryminacji6. Zmienio si to dopiero za spraw pierw-szych powszechnych wyborw z 1994 r. i nowej konstytucji, zawierajcej zapis, e wszystkie jzyki urzdowe, wymienione w Rozdziale 1, 6. Jzyki (1)7, ktrych ustanawia 11, maj cieszy si jednakowym poszanowaniem. Konstytucja ta pro-muje rnorodno etniczn i jzykow kraju.

    Niniejszy artyku ma na celu przyblienie sytuacji jzykowej Republiki Po-udniowej Afryki, rozprzestrzenienia poszczeglnych jzykw i ich popularnoci oraz usystematyzowanie nazw nadawanych poszczeglnym jzykom w polskoj-zycznych publikacjach. Krajobraz jzykowy kraju zosta odzwierciedlony w no-wej konstytucji, a jak nowa polityka jest realizowana w praktyce zostanie przed-stawione na przykadzie systemu edukacji.

    Polityka jzykowa RPAMieszanka ludw i jzykw poudniowej Afryki dzisiejszego spoeczestwa

    RPA tworzya si przez wieki i stanowi jedn z bardziej zrnicowanych spo-ecznoci na kontynencie. Rdzennymi mieszkacami Afryki Poudniowej bya ludno Khoisan posugujca si jzykami o bardzo oryginalnym systemie fo-nologicznym, w ktrym funkcjonuj tzw. mlaski8. Ludno ta bya spychana

    4 The languages of South Africa http://www.southafrica.info/about/people/language.htm#.WCGsy_rhA2w#ixzz4PPfRzxVr [dostp: 8.11.2016].

    5 K. Zajczkowski, Polska na wschodzcych rynkach Afryki Subsaharyjskiej na przykadzie RPA, Afryka t. 43, 2016, s. 93120 .

    6 R. Mesthrie, South Africa: The Rocky Road to Nation Building, w: A. Simpson (red.) Language and National Identity in Africa, Oxford University Press 2008, s. 314338.

    7 Patrz: Aneks. 8 Dzi obecne w wyniku zapoycze rwnie w innych jzykach RPA. Jzyki khoisan stanowi

    najmniej opisan grup jzykw Afryki, a jednoczenie wymieraj w zatrwaajcym tempie.

  • 27AFRYKA 44 (2016 r.)

    Droga ku wielojzycznoci RPA

    w pustynne rejony przez migrujce z pnocy ludy Bantu ju w III w.9 Jednak najbardziej ekspansywna i wyniszczajca dla rdzennych mieszkacw migracja nastpia dopiero w wieku XVII wraz z przybyciem i osiedleniem si Holen-drw. Przybysze sprowadzili w te rejony si robocz z Madagaskaru, Mozam-biku, a nawet Indii, tworzc niespotykan na tak skal mieszank ludw, kultur i jzykw. To w tamtym okresie naley dopatrywa si korzeni dzisiejszej grupy ludnoci o mieszanym pochodzeniu etnicznym RPA. Wiek XIX rozpocz si najazdem Brytyjczykw, ktrzy zachwiali dominacj Holendrw i ich jzyka. Wtedy to szczeglnie daa si zauway rola uksztatowanego na bazie nider-landzkiego, mieszanego jzyka afrikaans10 jako wyrazu tosamoci i jednoci Afrykanerw wobec dominacji brytyjskiej.

    Dominacja uytkownikw jzykw obcych dla Afryki, ktra rozpocza si kilka wiekw temu wpyna na dzisiejsz sytuacj jzykow kraju. Na pocztku XX w., wraz z powstaniem Zwizku Poudniowej Afryki, w latach 19101925 jzykami urzdowymi kraju byy angielski i niderlandzki. Powszechnie uywa-ny ju afrikaans, pocztkowo uznawany za jzyk typu pidin i traktowany pogar-dliwie jako mowa miejscowej ludnoci, suby i niewyksztaconych farmerw z prowincji, powoli wychodzi z cienia niderlandzkiego. O ile angielski pojawi si na poudniu Afryki dopiero w XIX wieku, to afrikaans ju tam funkcjono-wa jako lingua franca w wieku XVIII11. W 1925 r. afrikaans zosta uznany za jzyk urzdowy na mocy poprawki do ustawy parlamentarnej South Africa Act z 1909 r.: The word Dutch in section one hundred and thirty-seven of the South Africa Act, 1909, and wheresoever else that word occurs in the said Act, is here-by declared to include Afrikaans12. Jzyka afrikaans zaczto naucza w szkoach i stopniowo zyskiwa on nowy status wypierajc niderlandzki. W 1961 r., kiedy kraj sta si republik, zmieniono relacj pomidzy jzykami. Jzyk, literatura i kultura Holendrw stay si czci edukacji w afrikaans. Jzyk ten ugruntowa swoj siln pozycj jako jzyk wadzy i apartheidu13. Afrykanerzy, ktrzy do dzisiaj stanowi wiksz cz biaej spoecznoci RPA od lat czterdziestych dominowali w sferze polityki. W latach osiemdziesitych wikszo czonkw parlamentu bya natywnymi uytkownikami afrikaans. Angielski jednak niepo-dzielnie rzdzi w sferze fi nansowej i edukacji. By jzykiem miejskim o mi-

    9 R. Mesthrie, op. cit.10 Rne teorie na temat genezy jzyka afrikaans przytacza J. Koch w ksice Wenus hotentocka

    i inne rozprawy o literaturze poudniowoafrykaskiej, Dialog 2008. Warto rwnie odnotowa kry-tyk autora odnonie uywania nazwy jzyk afrykanerski jako okrelenie afrikaans.

    11 J. Koch, op cit., s. 82 i 304. Proces standaryzacji jzyka przeprowadzono na przeomie XIX i XX wieku.

    12 Offi cial Languages of the Union Act, 1925 https://en.wikisource.org/wiki/Offi cial_Langu-ages_of_the_Union_Act,_1925 [dostp: 8.11.2016].

    13 Na temat statusu afrikaans por. m.in. J. Koch, op cit., s. 305.

  • 28 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Beata Wjtowicz, Lionel Posthumus

    dzynarodowym zasigu, podczas gdy afrikaans mia charakter wiejski i pozosta jzykiem lokalnym. W okresie apartheidu angielski by jzykiem liberalnej prasy i tej przeznaczonej dla czarnych czytelnikw, podczas gdy afrikaans pozostawa jzykiem urzdw, policji i wizie. Uytkownikami afrikaans byli rwnie Ko-loredzi, dla ktrych do dzisiaj pozostaje on gwnym jzykiem macierzystym, ale od lat osiemdziesitych dao si zauway ich sympati w stosunku do jzyka angielskiego jako wyraz solidarnoci z czarn ludnoci.

    Wikszo ludnoci kraju to jednak rodzimi uytkownicy rnych miejsco-wych jzykw bantu. W czasach apartheidu, zgodnie z zaoeniami polityki se-gregacji, ludno ta zostaa ulokowana w maych bantustanach zalenie od swojej przynalenoci etnicznej i jzyka, ktrym si posugiwaa. Nadajc stanom pewn niezaleno wadza pozbya si odpowiedzialnoci za t cz spoeczestwa, jednoczenie nie pozbawiajc si dostpu do taniej siy roboczej. Izolacja utrwa-laa rnice pomidzy poszczeglnymi grupami i jzykami14, ktre czciowo s spokrewnione i w innych okolicznociach mogyby przenika si we wsplnej przestrzeni. Miejscowe jzyki bantu rozmylnie zostay usunite z ycia politycz-nego, ekonomicznego czy nawet kulturalnego kraju 15.

    W latach 19841994 jzykami urzdowymi Republiki Poudniowej Afryki zostay angielski i afrikaans. Rok 1994 przynis Republice pierwsze demokra-tyczne wybory powszechne, ktre zaowocoway prac nad now konstytucj kraju. W nowej rzeczywistoci wikszo mieszkacw kraju zyskaa prawo do przemawiania we wasnym jzyku. Nowa konstytucja Republiki Poudniowej Afryki zostaa uchwalona 4 grudnia 1996 r. i wesza w ycie 4 lutego 1997 r. Po-wanie potraktowano w niej kwestie grup etnicznych i prawa do uywania wa-snego jzyka we wszystkich sferach ycia. Wzito pod uwag sytuacj jzykow kraju i nadano status urzdowy 11 jzykom. S to pedi16, sotho, tswana, swati, venda, tsonga, afrikaans, angielski, ndebele, xhosa i zulu. Inne jzyki uywane na terenie kraju, ktre take zostay wymienione w konstytucji to jzyki khoi, nama i san, a take jzyk migowy, niemiecki, grecki, gujarati, hindi, portugalski, tamilski, telegu, urdu oraz arabski, hebrajski i sanskryt. Konstytucja gwarantuje poszanowanie i podniesienie statusu wszystkim jzykom oraz wspiera posugi-wanie si nimi.

    14 Grupy te tradycyjnie, jeszcze przed przybyciem biaych osadnikw, rwnie yy oddzielnie.15 N. Alexander, Language education policy, national and sub-national identities in South Afri-

    ca, Council of Europe 2003.16 W pracy stosuj nazwy jzykw za N. Pawlak, Jzyki afrykaskie, Warszawa 2010.

  • 29AFRYKA 44 (2016 r.)

    Droga ku wielojzycznoci RPA

    Jzyki RPA W encyklopedii Ethnologue17 odnotowano 30 jzykw uywanych na terenie

    RPA, z ktrych 20 to jzyki miejscowe18. Spord nich 11 wyniesiono do rangi j-zyka urzdowego w konstytucji kraju, ktra dostpna jest w tylu samych wersjach jzykowych. W wersji angielskiej zrezygnowano z przyjtego w tym jzyku na-zewnictwa i jzyki przedstawiono w brzmieniu oryginalnym. S to zatem: Sepedi, Sesotho, Setswana, siSwati, Tshivenda, Xitsonga, Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa i isiZulu19. Z tego powodu nazwy jzykw miejscowych w anglojzycz-nych publikacjach funkcjonuj w dwch postaciach, wymiennie z przyjtymi na-zwami angielskimi: Sepedi, Sotho, Tswana, Swati albo Swazi, Venda, Tsonga, Nde-bele, Xhosa i Zulu. Ponadto wymieniony w konstytucji jzyk pedi jest dialektem jzyka pnocnego sotho, na podstawie ktrego zostaa opracowana standardowa forma jzyka. Z powodu niezadowolenia samych uytkownikw co do uycia na-zwy pedi jako nazwy jzyka, zastpiono j oryginaln nazw Sesotho sa Leboa z angielskim odpowiednikiem North(ern) Sotho. Jzyk sotho odnoszcy si do sotho poudniowego odpowiednio okrelany bywa nazwami Sesotho sa Mosho-eshoe, South(ern) Sotho, chocia nie jest to tak rozpowszechnione jak w przypad-ku pedi20.

    W literaturze polskojzycznej nazwy miejscowych jzykw RPA rwnie uy-wane s niejednorodnie. Po czci spolszczone ze rda oryginalnego, po czci z angielskiego prezentuj wachlarz rnego ich zapisu, co moe stwarza kom-plikacje przy identyfi kacji jzykw. W najnowszej polskojzycznej pracy o jzy-kach afrykaskich21 przyjto zasad preferencji nazw uznawanych za rodzime oraz nazw polskich tam, gdzie istnieje ustabilizowana pisownia, np. suahili. Do takie-go sposobu zapisu przychylaj si rwnie autorzy niniejszego artykuu. Kwesti dyskusyjn pozostaje natomiast pomijanie prefi ksw klas nominalnych oznacza-jcych jzyk w nazwach jzykw bantu i uywanie np. sotho zamiast sesotho. Nazwa sotho jest tosama z nazw w jzyku angielskim a nie wasn jzyka.

    Wielo nazw jzykw ofi cjalnych bantu RPA w angielsko- i polskojzycznych publikacjach:

    17 M.P. Lewis i in., op. cit.18 Kwestia liczby jzykw uywanych na danym terytorium bywa kontrowersyjna i zaley od

    przyjtych kryteriw, gwnie podziau na jzyki i dialekty. Zatem, zalenie od rda podawane s rne liczby.

    19 Nazwy jzykw w jzykach bantu poprzedzone s prefi ksem klasowym, jak isi w isiZulu. W nazwach w jzyku angielskim prefi ksy te s pomijane.

    20 Na ofi cjalnej rzdowej stronie kraju wrd jzykw urzdowych wymienione s Sesotho sa Leboa i Sesotho http://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance [dostp: 8.11.2016].

    21 N. Pawlak, op. cit., s. 18.

  • 30 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Beata Wjtowicz, Lionel Posthumus

    Nazwa oryginalna Nazwa angielskaJzyki

    afrykaskie*Encyklope-dia PWN**

    Leksykon PWN***

    Wstp do afry-kanistyki****

    Sesotho sa Leboa/ Sepedi

    North(ern) Sotho/ Sepedi

    pedi pedi soto, sesotho, sotho pn. (pedi)

    pnocny sotho, pedi

    Sesotho/ Sesotho sa Moshoeshoe

    South(ern) Sotho/ Sotho

    sotho soto soto, sesotho, sotho pd. (shoeshoe)

    poudniowy sotho, szoeszoe

    Setswana Tswana tswana tswana tswana tswanasiSwati Swati/ Swazi swati swazi swazi,

    siswatiswazi

    Tshivenda Venda venda venda wendaXitsonga Tsonga tsonga tsonga tsongaisiNdebele Ndebele ndebele ndebele ndebeleisiXhosa Xhosa/ Khosa xhosa kosa xhosa, khosa khosaisiZulu Zulu zulu zulu zulu zulu

    Najbardziej rozpowszechnionym, jednoczenie o najwyszym statusie jzy-kiem kraju pozostaje angielski, ktry jest jzykiem biznesu, polityki i mediw oraz jest powszechnie uznany za miejscowy lingua franca. Na licie jzykw macie-rzystych/pierwszych zajmuje on jednak dopiero czwarte miejsce. Poza jzykiem angielskim i afrikaans, jzyki urzdowe RPA to jzyki z grupy bantu.

    Bantu to jedna z najwikszych rodzin jzykowych wiata, ktra liczy ponad 500 jzykw22 uywanych w ponad 27 pastwach afrykaskich. Jzyki bantu wy-stpuj praktycznie w caej poudniowej czci kontynentu obejmujc swoim za-sigiem RPA. Najbardziej znanym jzykiem tej grupy, o najwikszym zasigu ko-munikacyjnym jest wschodnioafrykaski jzyk suahili, ale ju na trzecim miejscu plasuje si najbardziej rozpowszechniony poudniowoafrykaski jzyk zulu.

    Urzdowe jzyki bantu w RPA sklasyfi kowane s w cztery grupy jzykowe: tsonga, nguni, venda i sotho. Tsonga i venda stanowi grupy reprezentowane tylko przez jeden jzyk o tej samej nazwie. Natomiast grup nguni tworz jzyki zulu, xhosa, swati i ndebele (jego wariant poudniowy), a sotho jzyki sotho pnocny (w konstytucji wystpujcy pod nazw pedi), tswana i sotho poudniowy (okrela-ny nazw sotho). W praktyce oznacza to, e uytkownicy jzykw, ktre razem tworz jedn grup, np. zulu i xhosa, mog w mniejszym lub wikszym stopniu porozumiewa si ze sob.

    22 N. Pawlak, op. cit., str. 36.

    * Ibidem.** Encyklopedia PWN http://encyklopedia.pwn.pl/ [dostp 15.11.2016].*** K. Damm i A. Mikusiska (red.), Ludy i jzyki wiata, Wydawnictwo Naukowe PWN 2000.**** S. Piaszewicz, Wstp do afrykanistyki, Warszawa 1994.

  • 31AFRYKA 44 (2016 r.)

    Droga ku wielojzycznoci RPA

    Rozpowszechnienie jzykw Liczba uytkownikw poszczeglnych jzykw zostaa odnotowana w spisie

    narodowym RPA z 2011 r. Jzykami o najwikszej liczbie uytkownikw okazay si miejscowe jzyki zulu i xhosa. 22,7% ludnoci posuguje si jzykiem zulu jako pierwszym, a 16% jzykiem xhosa. Dopiero na trzecim miejscu plasuje si jzyk afrikaans, a na czwartym angielski. Oznacza to, e dla zaledwie 13,5% spo-eczestwa afrikaans jest pierwszym jzykiem, a dla 9,6% angielski. Jzykiem tswana jako pierwszym posuguje si 8% ludnoci, sotho 7,6%, a pozostae jzy-ki maj poniej 5% uytkownikw23.

    23 Dane statystyczne za Statistics South Africa 2011 http://www.statssa.gov.za/census/censu-s_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf [dostp: 23.11.2016].

    Procentowa ilo uytkownikw jzykw ofi cjalnych RPA

  • 32 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Beata Wjtowicz, Lionel Posthumus

    Odnotowano rwnie rozpowszechnienie poszczeglnych jzykw wrd r-nych grup etnicznych. Najwiksz, ale oczywicie niejednorodn grup, bo a 79,2% ludnoci kraju stanowi czarni Afrykanie, 8,9% to ludno o pochodzeniu mieszanym, Koloredzi, 2,5% to osoby pochodzenia azjatyckiego, w tym gwnie indyjskiego, a 8,9% to ludno biaa.

    Afrikaans, jako jzyk pierwszy, najbardziej rozpowszechniony jest wrd Ko-loredw (75,8%) i biaych Afrykanerw (60,8%). Angielski wrd ludnoci po-chodzenia azjatyckiego (86%), biaej (35,9%) i mieszanej (20,8%). Zaledwie 2,9% ludnoci z grupy czarnych Afrykanw deklaruje angielski jako jzyk pierwszy, a 1,5% afrikaans. Miejscowe jzyki bantu nie bywaj jzykami pierwszymi dla ludnoci biaej i mieszanej. Nie znaczy to jednak, e s one zupenie nieznane. Kady mieszkaniec Afryki, wyjtkiem nie jest tu RPA, jest wielojzyczny i zna przynajmniej 3 jzyki24. Znajomo angielskiego i afrikaans jako jzyka drugiego lub trzeciego jest o wiele powszechniejsza. Oba peni rol lingua franca kraju. Szacuje si, e zna je po ok. 13 milionw obywateli25.

    Stopie znajomoci jzykw rni si take w poszczeglnych cz-ciach kraju. Republika Poudniowej Afryki podzielona jest na 9 prowincji: Przyldkowa Zachodnia, Przyldkowa Pnocna, Przyldkowa Wschodnia, KwaZulu-Natal, Wolne Pastwo, Pnocno-Zachodnia, Gauteng, Mpumalanga i Limpopo26.

    Najwiksza prowincja Przyldkowa Pnocna pokrywa wiksz cz za-chodniego obszaru kraju, a zamieszkuje j zaledwie 2% ludnoci. Dla kontrastu

    24 Por. S. Kaji, Monolingualism via multilingualism: a case study of language use in the West Ugandan town of Hoima, African Study Monographs, t. 34(1), 2013, str. 125.

    25 J. Koch, op cit., s. 81.26 Konstytucja RPA http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/rpa-6.html [dostp 8.11.2016].

    Jzyk pierwszy rnych grup etnicznych (procent ludnoci)

  • 33AFRYKA 44 (2016 r.)

    Droga ku wielojzycznoci RPA

    najmniejsza prowincja Gauteng pokrywa niespena 1,5% obszaru kraju, a za-mieszkuje j a 24% ludnoci. Na jej terenie znajduje si najwiksza metropolia kraju, Johannesburg, i stolica administracyjna, Pretoria, oraz inne due orodki przemysowe. Z tego wzgldu na obszarze moemy si spodziewa najwikszej rnorodnoci jzykowej mieszkacw, ktrzy w duej mierze stanowi ludno napywow. 10% mieszkacw prowincji Gauteng to osoby, ktre nie urodziy si w RPA.

    W wikszoci prowincji jeden jzyk dominuje na ich terenie27, np. jzykiem zulu posuguje si prawie 78% ludnoci kwaZulu-Natal, a xhosa 80% mieszka-cw Prowincji Przyldkowej Wschodniej. Najwiksz rnorodnoci charak-teryzuje si prowincja Gauteng oraz graniczca z ni Mpumalanga gdzie, obok angielskiego i afrikaans, liczne grupy uytkownikw posuguj si kilkoma jzy-kami miejscowymi, a jzykiem dominujcym, lokalnym lingua franca jest zulu. W prowincjach Przyldkowej Pnocnej i Zachodniej zdecydowanie najwicej jest uytkownikw afrikaans. Dominujce jzyki poszczeglnych prowincji przedsta-wiaj si nastpujco:

    Przyldkowa Wschodnia Liczba ludnoci: 6 916 200 (12,6%) Jzyki: 78.8% xhosa, 10.6% afrikaans, 5.6% angielski

    27 Dane statystyczne za Statistics South Africa 2011.

    9

    tytucja RPA http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/rpa-6.html [dostp 8.11.2016].

    Prowincje RPA, udzia procentowy w powierzchni kraju

  • 34 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Beata Wjtowicz, Lionel Posthumus

    Wolne Pastwo Liczba ludnoci: 2 817 900 (5,1%) Jzyki: 64.2% sotho, 12.7% afrikaans, 7.5% xhosa

    Gauteng Liczba ludnoci: 13 200 300 (23,9%) Jzyki: 19.8% zulu, 13.3% angielski, 12.4% afrikaans, 11.6% sotho,

    10,6% sotho pnocnyKwaZulu-Natal

    Liczba ludnoci: 10 919 100 (19,9%) Jzyki: 77.8% zulu, 13.2% angielski, 3.4% xhosa,

    Limpopo Liczba ludnoci: 5 726 800 (10,4%) Jzyki: 52.9% sotho pnocny, 17% tsonga, 16.7% venda

    Mpumalanga Liczba ludnoci: 4 283 900 (7,8%) Jzyki: 27.7% swati, 24.1% zulu, 10.4% tsonga, 10.1% ndebele

    Przyldkowa Pnocna Liczba ludnoci: 1 185 600 (2,2%) Jzyki: 53.8% afrikaans, 33.1% tswana

    Pnocno-Zachodnia Liczba ludnoci: 3 707 000 (6,7%) Jzyki: 63.4% tswana, 9% afrikaans, 5,5% xhosaPrzyldkowa Zachodnia Liczba ludnoci: 6 200 100 (11,3%) Jzyki: 49.7% afrikaans, 24.7% xhosa, 20.2% angielski

    Spisy ludnoci prowadzone w RPA na przestrzeni kilku lat ukazuj zmiany w liczbie uytkownikw poszczeglnych jzykw. Od 1996 roku spada liczba osb, ktre wskazay afrikaans i xhosa jako jzyki pierwsze. Wzrosa natomiast liczba uytkownikw jzyka angielskiego, ndebele i w mniejszym stopniu venda. Uwaa si, e moe to by spowodowane wiksz chci do posugiwania si tymi jzykami w porwnaniu do lat wczeniejszych. Jzyk angielski posiada wysoki status ze wzgldu na to, e umoliwia powszechny dostp do edukacji na szczeblu rednim i wyszym oraz rynku pracy wyszego szczebla, a take jest jzykiem midzynarodowym. Natomiast jzyki miejscowe, wczeniej marginalizowane, po wprowadzeniu na szersz skal do systemu szkolnictwa, administracji i przede wszystkim mediw zyskay na statusie ze wzgldu na stosunek do nich samych uytkownikw, ktrzy wczeniej woleli by postrzegani jako uytkownicy wik-szych, bardziej znaczcych jzykw, jak np. afrikaans, zulu czy xhosa.

  • 35AFRYKA 44 (2016 r.)

    Droga ku wielojzycznoci RPA

    Liczba uytkownikw poszczeglnych jzykw na przestrzeni lat

    % ludnoci w roku 1996 2001 2011Zulu 22.9 23.8 22.7Xhosa 17.9 17.6 16.0Afrikaans 14.4 13.3 13.5Angielski 8.6 8.2 9.6Sotho pn. 9.2 9.4 9.1Tswana 8.2 8.2 8.0Sotho pd. 7.7 7.9 7.6Tsonga 4.4 4.4 4.5Swati 2.5 2.7 2.5Venda 2.2 2.3 2.4Ndebele 1.5 1.6 2.1Inne .6 .5 1.6Licza ludnoci 40.5M 44.8M 51.8M

    Kwestie jzykowe w konstytucji RPARozpowszechnienie i popularno poszczeglnych jzykw zostay uwzgld-

    nione w nowej konstytucji kraju28, ktra obowizuje od 1997 r. i w szerokim za-kresie reguluje kwestie jzykowej rnorodnoci. W rozdziale 1. wymienione zostay jzyki urzdowe, ktrym konstytucja zapewnia poszanowanie i rwne prawa. Pastwo ma na celu podniesienie ich statusu i popiera posugiwanie si nimi. Zaleca si, aby byy uywane w rwnej mierze, ale instytucjom rzdowym narzuca si uywanie co najmniej dwch jzykw. Przy czym gminy maj bra pod uwag zwyczaje jzykowe i preferencje swoich mieszkacw. W rozdziale 2. odniesiono si do kwestii dostpu do edukacji oraz prawa do uywania wasnego jzyka w rnych sferach ycia. Zgodnie z konstytucj kady ma prawo do pobie-rania nauki w jzyku urzdowym lub wybranym przez siebie jzyku w instytu-cjach publicznych. Zastrzega si jednak, e dostp taki bdzie oferowany w miar moliwoci danej placwki. Pozostawia si tym samym du autonomi w kwestii doboru jzykw samym instytucjom.

    Gwnym celem konstytucji byo nadanie nowego statusu miejscowym j-zykom bantu i promowanie ich uycia nie tylko w sytuacjach lokalnych czy rodzinnych. Aby wizja ta nie pozostaa tylko wizj powoano rne grupy ro-bocze, ktre miay opracowa konkretne rozwizania, jak wcieli w ycie nowe wytyczne. Jednym z takich dokumentw jest National Language Policy Fra-mework29, ktry zobowizuje wszystkie instytucje rzdowe do dziaa w trybie wielojzycznym.

    28 Patrz: Aneks. 29 National Language Policy Framework http://www.gov.za/sites/www.gov.za/fi les/langpolicy-

    fi nal_0.pdf [dostp 15.11.2016].

  • 36 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Beata Wjtowicz, Lionel Posthumus

    Teoretycznie, zgodnie z wprowadzon polityk, kady obywatel ma prawo do edukacji, informacji i obsugi w instytucjach rzdowych w wybranym przez siebie jzyku. W praktyce, po prawie 20 latach od wprowadzenia tych zapisw, proces transformacji nadal nie jest zakoczony. Kada rzdowa jednostka czy uniwer-sytet musi opracowa i wciela w ycie wasn polityk jzykow, biorc pod uwag sytuacj jzykow regionu. National Language Policy Framework m.in. zobowizuje instytucje rzdowe do publikacji ofi cjalnych dokumentw najlepiej we wszystkich jedenastu jzykach, ale nie mniej ni w szeciu: tsonga, venda, afrikaans, angielskim, jednym wybranym jzykiem z grupy nguni i jednym z gru-py sotho. W praktyce, ze wzgldu na wysokie koszty takiego procesu, dokumenty publikowane s gwnie po angielsku, a wersje innojzyczne przygotowywane s na proby obywateli.

    Jzyki w systemie edukacjiZ kwesti jzykowych preferencji rnych grup oraz polityki wadz w sposb

    oczywisty wie si sprawa szkolnictwa30. Edukacja najczciej zwizana jest z jzykami urzdowymi kraju. W RPA od wielu lat o rol w szkolnictwie rywali-zoway angielski i afrikaans i wydaje si, e ma to miejsce rwnie obecnie.

    W czasach sprzed apartheidu ksztaceniem miejscowej czarnej ludnoci zaj-moway si gwnie misje. Dostp do szkolnictwa by jednak znikomy i znacz-na cz spoeczestwa pozostawaa niepimienna. Era apartheidu nastaa wraz z przejciem caego systemu szkolnictwa przez rzd i zamkniciem szk misyj-nych. W bantustanach wprowadzono odrbny system edukacji dla czarnej ludno-ci, ktry zakada nauczanie w jzyku bantu danej spoecznoci. By to system designed to further separate development and prevent African language speaking students from developing ambitions outside their own communities31. Docelowo jzyki te miay zosta wprowadzone na wysze szczeble nauczania. Czarna lud-no jednak od pocztku sprzeciwiaa si temu systemowi, w ktrym widziaa realizacj zasady dziel i rzd. Uczniowie domagali si nauczania w jzyku an-gielskim, jako jzyku szerszej komunikacji. W rezultacie nauczanie w jzykach bantu nie wyszo poza poziom szstej klasy, tj. okres siedmiu lat. W szkoach podstawowych jzyk angielski i afrikaans byy przedmiotem nauczania i staway si medium nauczania w szkoach rednich. Przyjto polityk rwnego wykorzy-stania obu jzykw. Rzd zamierza obniy status jzyka angielskiego na rzecz afrikaans. Sprzeciw wobec uywania w szkolnictwie jzyka afrikaans jako jzyka opresji wyrazili sami uczniowie podczas zamieszek wywoanych w Soweto koo Johannesburga w 1976 r. Protest szybko przenis si do innych szk i w cigu

    30 J. Koch, op cit., s. 25 w przypisie.31 Cytat z K. Heugh, Languages, development and reconstructing development in South Africa,

    International Journal of Educational Development, t. 19, 1999, s. 301313.

  • 37AFRYKA 44 (2016 r.)

    Droga ku wielojzycznoci RPA

    kilku miesicy ogarn cay kraj. Zamieszki skoczyy si tragicznie zastrzelono prawie dwiecie osb. Wychodzc poza sektor edukacji i kwestie jzykowe strajki objy liczne przedsibiorstwa, co doprowadzio m.in. do usunicia miejscowej rady regionu Soweto. Protestujcy wywalczyli jednak zgod na moliwo wyboru medium nauczania w szkoach. Prawie wszystkie szkoy wybray jzyk angielski z jzykami miejscowymi bantu jako medium nauczania jedynie do poziomu klasy czwartej szkoy podstawowej. Jednak bardzo niskie nakady na owiat, brak ma-teriaw, dobrze wyksztaconych nauczycieli i oglnie niski poziom szkolnictwa nie daway szansy na dobre wyksztacenie wikszoci dzieci z bantustanw. Za-potrzebowanie na lepiej wyksztacon klas robotnicz w latach osiemdziesitych wpyno nieco na polepszenie jakoci ksztacenia poprzez budow nowych szk i zwikszenie nakadw fi nansowych ze strony rzdu. Nie wpyno to jednak zna-czco na zmniejszenie nastrojw antyrzdowych, co w rezultacie doprowadzio do obalenia apartheidu. Lata osiemdziesite przyniosy czarnej ludnoci dostp do telewizji w piciu miejscowych jzykach bantu, ktra poszerzya dostpne ju wczeniej media, jak gazety czy literatura.

    Sytuacja polityczna w RPA i wynikajcy z niej stosunek do jzykw miejsco-wych rni si od tego w innych czciach Afryki w tym samym okresie. W cza-sach apartheidu segregacja rasowa i w jej wyniku jzykowa byy instrumentem wadzy. Wpyno to na wysoki status dwch jzykw, angielskiego i afrikaans, a marginalizacji i braku rozwoju innych jzykw miejscowych. Wprowadzenie jzykw bantu do systemu szkolnictwa miao na celu ograniczenie dostpu czar-nej ludnoci do jzykw biaej wadzy i spowodowao niech wobec nich, co ma konsekwencje do dzisiaj. W innych krajach afrykaskich jzyki miejscowe w tym samym czasie wykorzystywano jako spoiwo do budowania nowych, postkolonial-nych spoecznoci.

    Teoretycznie rola miejscowych jzykw bantu w budowaniu spoeczestwa RPA zostaa doceniona w nowej rzeczywistoci. Nowa konstytucja gwarantuje rozwj wszystkich jzykw i rwne prawa dla nich m.in. w sektorze edukacji. Zauwaono rwnie, e bariera jzykowa moe uniemoliwi osignicie edukacji wyszego szczebla. Przyjto zatem now polityk jzykow w edukacji Langu-age-in-Education Policy32. Niestety w cigu ponad dwudziestu lat od ustanowienia nowej konstytucji i zagwarantowania tych praw system edukacji nie uleg znacz-cej transformacji.

    Kraj wci stoi przed pytaniem, jak wyksztaci wielojzyczne spoeczestwo. Ze wzgldu na prowadzon segregacj, nawet rodzimi uytkownicy miejscowych

    32 M. Probyn, Smuggling the vernacular into the classroom: confl icts and tensions in classroom codeswitching in township/rural schools in South Africa, International Journal of Bilingual Education and Bilingualism, t. 12/2, 2009, s. 123136.

  • 38 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Beata Wjtowicz, Lionel Posthumus

    jzykw bantu rzadko znaj inny jzyk poza swoim. Nie wyksztaci si jzyk o szerokim zasigu ponadetnicznym, rol t przejy angielski i afrikaans. W rze-czywistoci brakuje okazji, eby nauczy si jzyka bantu jako obcego. Brakuje rwnie materiaw, ktre mogyby by wykorzystywane w edukacji, wikszo podrcznikw jest po angielsku lub afrikaans. Ale nie chodzi tylko o podrczni-ki do nauki poszczeglnych przedmiotw lecz rwnie o literatur, ktra w ro-dzimych jzykach najczciej sprowadza si do bajek i krtkich opowiada oraz o brak odpowiednio wyksztaconych nauczycieli.

    Obecnie w RPA szkoy maj autonomi w wyborze jzykw nauczania, cho-cia zgodnie z now polityk s zachcane do wyboru i promowania jzykw ban-tu na wszystkich szczeblach edukacji. W wikszoci szk nauka w tych jzykach prowadzona jest jednak tylko do poziomu klasy 3 szkoy podstawowej33. W szko-ach pastwowych obowizuje rejonizacja i zwykle jzykiem nauczania jest jzyk dominujcy na danym terenie. Jest to realizowane gwnie w rejonach wiejskich, gdzie spoeczno jest jzykowo homogeniczna. W terenach miejskich sytuacja jest bardziej skomplikowana, poniewa zwykle spoeczno tworz rne grupy jzykowe. Szkoy prowadz wic nauk w jzyku angielskim lub rzadziej afrika-ans od pierwszej klasy. Od 4 klasy we wszystkich szkoach nauka kontynuowana jest po angielsku lub rzadziej w afrikaans, a jzyki macierzyste nauczane s jako przedmiot. Warto w tym miejscu zaznaczy, e egzaminy certyfi kacyjne np. na koniec szkoy prowadzone s tylko w jzyku angielskim lub rzadziej afrikaans. Nie dziwi wic, e rodzice chtnie wybieraj dla swoich dzieci edukacj w jzyku angielskim, ktry pozostaje te jzykiem prestiu i lepszego dostpu do rynku pracy34. W miar moliwoci fi nansowych35, wbrew badaniom potwierdzajcym wyszo nauczania w jzyku macierzystym36, posyaj dzieci do szk, gdzie j-zyk angielski jest wykorzystywany jako medium nauczania od pierwszego dnia nauki. Badania pokazuj37, e 60% uczniw uczszcza do szk z nauczaniem po-cztkowym w jzykach bantu. S to zwykle dzieci z biednych domw na wiejskich terenach byych bantustanw.

    33 W RPA dzieci rozpoczynaj nauk szkoln w wieku 6 lat.34 Badania pokazuj, e istnieje korelacja pomidzy dobr znajomoci jzyka angielskiego

    a wysokoci zarobkw. Badacze zwracaj jednak uwag na to, e biego w jzyku angielskim wrd czarnej ludnoci zwykle wie si z bardzo dobr znajomoci jzyka pierwszego bantu, co jest niestety czsto zaniedbywane, por. D. Casale, D. Posel, English language prociency and earnings in a developing country: The case of South Africa, The Journal of Socio-Economics, t. 40, 2011, s. 385393.

    35 Szkoy rzdowe mog pobiera opaty od ucznia, ktrych wysoko jest ustalana przez szko w porozumieniu z rad rodzicw. Niektre szkoy, gwnie na biednych terenach wiejskich, rezygnu-j z opat i s dodatkowo dofi nansowane z budetu pastwa na zasadach grantw.

    36 J. Cummins, Bilingual Education and English Immersion: The Ramirez Report in Theoretical Perspective, Bilingual Research Journal, 16:1&2 Winter/Spring, 1992, s. 91104.

    37 S. Taylor i M. Coetzee, Estimating the impact of language of instruction in South African pri-mary schools: A fi xed effect approach, Stellenbosch Economic Working Papers: 21/13, 2013.

  • 39AFRYKA 44 (2016 r.)

    Droga ku wielojzycznoci RPA

    Angielski i afrikaans to rwnie jzyki szkolnictwa wyszego i tylko w tych j-zykach wyksztacia si literatura akademicka. Zgodnie z now polityk uczelnie wysze rozwaaj lub podejmuj prby wprowadzenia do nauki jzyki bantu. Spo-tyka si to jednak z jednej strony z oporem wykadowcw, ktrzy nie czuj si kom-petentni wykada w jzykach bantu przedmiotw akademickich, a z drugiej strony, take studentw, ktrzy wykazuj mieszane uczucia zwizane z wprowadzeniem jzykw miejscowych do szkolnictwa wyszego i w wikszoci wybieraj przed-mioty nauczane po angielsku. Z powodu takich postaw wszystkie uczelnie kraju oferuj obecnie ksztacenie w jzyku angielskim, chocia jeszcze do niedawna pi z 26 uniwersytetw nauczao tylko w afrikaans. Pozostay jedynie dwa (North-West38 i Stellenbosch), ktre oferuj nadal nauczanie w afrikaans, obok angielskiego.

    De facto jzyk angielski sta si jzykiem powszechnego nauczania, chocia jest jzykiem pierwszym dla niespena 10% spoeczestwa. Czsto dzieci nie maj w ogle kontaktu z tym jzykiem w okresie przedszkolnym, a pniej kontakt ogranicza si jedynie do rodowiska szkolnego. Rodzice i uczniowie w swoich wyborach nie bior rwnie pod uwag faktu, e jzyk angielski jest jzykiem obcym dla wikszoci nauczycieli, ktrzy maj problem z przekazywaniem w nim konkretnej wiedzy39.

    Paradoksalnie, to wanie jzyk angielski zyska najbardziej na statusie w no-wej rzeczywistoci. W czasach walki o demokracj by jzykiem opozycji i w spo-sb naturalny sta si jzykiem nowej wadzy. Zdominowa parlament, szkolnic-two, urzdy, sta si jzykiem policji, wojska i sdu, wypierajc afrikaans, ktry jest coraz mniej, lecz nadal nieprzychylnie kojarzony z poprzednim systemem. Pytanie stawiane w opracowaniach odnonie edukacji, to kwestia jak wyposay spoeczestwo w drugi jzyk, tj. jzyk angielski, jak i kiedy wprowadzi jego na-uczanie, a nie jakiego jzyka naucza jako drugiego40.

    Nie bez znaczenia pozostaje fakt, e angielski zosta rwnie wybrany na jzyk identyfi kacji przez now aspirujc klas redni wywodzc si z czarnej ludno-ci RPA, ktra nadaje ton nowej rzeczywistoci.

    Podsumowanie Republika Poudniowej Afryki to jedyny kraj afrykaski, ktry postawi na

    tak dalece zakrojone promowanie wielojzycznoci swoich obywateli. Konstytu-cja kraju gwarantuje poszanowanie i rwne prawa dla 11 jzykw urzdowych,

    38 Jest to jedyny uniwersytet, ktry oferuje stron internetow w jzyku bantu, tswana, obok wersji angielskiej i afrikaans. Na stronie uniwersytetu Stellenbosch mona wybra pomidzy angiel-skim a afrikaans, strony pozostaych uniwersytetw s jedynie w jzyku angielskim.

    39 Zagadnienie to jest poruszane w wielu pracach na temat jzykw w edukacji w RPA. m.in. M. Probyn, op cit., R. Evans, A. Cleghorn, Complex language encounters: Observations from linguisti-cally diverse South African classrooms, Language and Literacy, t. 12/2, 2010, s. 3042.

    40 Ibidem.

  • 40 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Beata Wjtowicz, Lionel Posthumus

    ktrymi poza angielskim i afrikaans s miejscowe jzyki bantu. Zachca rwnie do uywania innych jzykw mniejszych grup etnicznych. O tym jak kosztowna i trudna jest to polityka wiadczy fakt, e po 20 latach od jej wprowadzenia kraj jest nadal w trakcie jej implementacji.

    Jzykami o najwikszej liczbie rodzimych uytkownikw s dwa jzyki miej-scowe, xhosa i zulu, z ktrych ten ostatni jest rwnie najbardziej rozpowszech-nionym jzykiem, jeli chodzi o obszar wystpowania. Liczba uytkownikw poszczeglnych jzykw waha si zalenie od prowincji. Polityka jzykowa kra-ju musi te rnice uwzgldnia w promowaniu jzykw edukacji i administracji danego regionu. Najbardziej rozpowszechnionym i cenionym jzykiem tego wie-loetnicznego spoeczestwa sta si angielski, ktry jest jzykiem pierwszym dla niespena 10% obywateli kraju. Na znaczeniu nieco straci natomiast afrikaans kojarzony, coraz mniej ale wci, z opresyjnym systemem apartheidu. Poza tym, w przeciwiestwie do angielskiego, jest to jzyk o zasigu lokalnym, nie uywany nigdzie indziej poza poudniow Afryk.

    Dr Beata Wjtowicz jest adiunktem w Katedrze Jzykw i Kultur Afryki Uniwersytetu Warszawskiego. Jej zainte-resowania obejmuj jzyki bantu, gwnie z perspektywy leksykografi cznej. Jest autork sownika suahili-polskiego www.kamusi.pl.

    Prof. Lionel Posthumus z Uniwersytetu w Johannesburgu jest specjalist z zakresu socjolingwistyki i jzykoznaw-stwa porwnawczego bantu. Jest autorem licznych prac o jzykach poudniowych bantu (zulu, sotho, ndebele), wspautorem modelu polityki jzykowej RPA oraz wsp-twrc akademickiego orodka przygotowujcego mate-riay dydaktyczne do nauki jzykw afrykaskich CALT (Centre for African Language Teaching).

  • 41AFRYKA 44 (2016 r.)

    Droga ku wielojzycznoci RPA

    Bibliografi aAlexander, N., Language education policy, national and sub-national identities in

    South Africa, Council of Europe 2003.Casale, D., i D. Posel, English language prociency and earnings in a developing

    country: The case of South Africa, The Journal of Socio-Economics, t. 40, 2011, s. 385393.

    Cummins, J., Bilingual Education and English Immersion: The Ramirez Report in Theoretical Perspective, Bilingual Research Journal, 16:1&2 Winter/Spring 1992, s. 91104.

    Damm, K. i A. Mikusiska (red.), Ludy i jzyki wiata, Wydawnictwo Naukowe PWN 2000.

    Evans, R. i A. Cleghorn, Complex language encounters: Observations from lingu-istically diverse South African classrooms, Language and Literacy, t. 12/2, 2010, s. 3042.

    Heugh, K., Languages, development and reconstructing development in So-uth Africa, International Journal of Educational Development, t. 19, 1999, s. 301313.

    Kaji, S., Monolingualism via multilingualism: a case study of language use in the West Ugandan town of Hoima, African Study Monographs, t. 34(1), 2013, s. 125.

    Lewis, M.P., Simons, G.F. i C.D. Fenning (red.), Ethnologue. Languages of the World. Nineteenth edition, SIL 2016. [https://www.ethnologue.com/]

    Mesthrie, R., South Africa: The Rocky Road to Nation Building, w: A. Simpson (red.) Language and National Identity in Africa, Oxford University Press 2008, s. 314338.

    Pawlak, N., Jzyki afrykaskie, Warszawa 2010.Piaszewicz, S., Wstp do afrykanistyki, Warszawa 1994.Probyn, M., Smuggling the vernacular into the classroom: confl icts and tensions

    in classroom codeswitching in township/rural schools in South Africa, In-ternational Journal of Bilingual Education and Bilingualism, t. 12/2, 2009, s. 123136.

    Taylor, S. i M. Coetzee, Estimating the impact of language of instruction in South African primary schools: A fi xed effect approach, Stellenbosch Economic Wor-king Papers: 21/13, 2013. http://www.ekon.sun.ac.za/wpapers/2013/wp212013 [dostp: 8.01.2017]

    Zajczkowski, K., Polska na wschodzcych rynkach Afryki Subsaharyjskiej na przykadzie RPA, Afryka, t. 43, 2016, s. 93120.

  • 42 AFRYKA 44 (2016 r.)

    Beata Wjtowicz, Lionel Posthumus

    Strony internetoweEncyklopedia Ethnologue. Languages of the World. https://www.ethnologue.com/

    statistics/country [dostp: 5.11.2016].Encyklopedia PWN http://encyklopedia.pwn.pl/ [dostp: 8.11.2016].Constitution of the Republic of South Africa http://www.gov.za/sites/www.gov.za/

    fi les/images/a108-96.pdf [dostp: 8.11.2016].The languages of South Africahttp://www.southafrica.info/about/people/language.htm#.WCGsy_rhA2w#ixz-

    z4PPfRzxVr [dostp: 8.11.2016].National Language Policy Framework http://www.gov.za/sites/www.gov.za/fi les/

    langpolicyfi nal_0.pdf [dostp: 15.11.2016].Offi cial Languages of the Union Act, 1925 https://en.wikisource.org/wiki/Offi -

    cial_Languages_of_the_Union_Act,_1925 [dostp: 8.11.2016].Polski tekst Konstytucji RPA http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/rpa-1.html

    [dostp: 8.11.2016].South African Government http://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance [do-

    stp: 8.11.2016].Statistics South Africa http://www.statssa.gov.za/ [dostp: 23.11.2016].

    Aneks 1KONSTYTUCJA REPUBLIKI POUDNIOWEJ AFRYKI

    NO. 108 z 1996

    ROZDZIA 1PRZEPISY PODSTAWOWE416. Jzyki1. Jzykami urzdowymi Republiki s: pedi, soto, tswana, swazi, venda, tson-

    ga, afrikaans, angielski, ndebele, kosa oraz zulu.2. Uznajc wynikajce z historii ograniczenia w posugiwaniu si rdzennymi jzy-

    kami naszego ludu oraz ich obniony status, pastwo stosuje praktyczne i pozytywne rodki w celu podniesienia statusu tych jzykw i popierania posugiwania si nimi.3.

    a. Wadza oglnokrajowa i wadze prowincji podczas wykonywania obowiz-kw mog posugiwa si ktrymkolwiek z jzykw urzdowych, biorc pod

    41 Polskie tumaczenie tekstu konstytucji RPA http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/rpa-1.html [dostp 8.11.2016]

  • 43AFRYKA 44 (2016 r.)

    Droga ku wielojzycznoci RPA

    uwag zwyczaje jzykowe, moliwoci praktyczne, koszty, uwarunkowania re-gionalne or