njohuri mbi insektin e quajtur bletË

Download NJOHURI MBI INSEKTIN E QUAJTUR BLETË

Post on 13-Jul-2015

451 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

UNIVERZITETI SHTETROR I TETOVS FAKULTETI I TEKNOLOGJIS DHE USHQIMIT DEGA E BIOTEKNOLOGJI

TEMA:Mjalti TEMA:Mjalti n rethinn e Kumanovs

-Punimi I diplomsdiploms-

Mentor: Doc.Dr.Zehra H.Musliu Tetov 2007

Kandidati: Halil Ibraimi

NJOHURI MBI INSEKTIN E QUAJTUR BLET Ky insek i vogl i quajtur Blet punon e frimzuar nga krijuesi i tij.Bleta duhet t prshkroje 360-460mij km pr t br 1 kg mjal,poahtu nj nga mrekullite e Blets 360sht paraqitja gjashtknshe e hojzave (1) pr t ciln Xhelaludin Rumi ka thn Nse n planett e tjera do t kishte njerz m t prparuar, m t ngritur , ne do t krenoheshim me hojzat e blets. N gjuhn shkencore t gjitha bletat i prkasin familjes Apis .Bleta komunikon me bletat tjera me an t nj gjuhe t vecant , t ashtuquajtur vallzuese. vallzuese. Shkenctari Gjerman Karl von Frishi n unuverzitetin e Mnihut n Gjermani,n vitin 1940 e zbuloi i pari domethnjen e vallzimit t bletve.Bleta sapo e zbulon burimin e ushqimit ato kthehet n zgjua nprmjet tingujve e gjuhes s saje vallzueseua tregon shoqve vendnodhjen e ushqimve t sapo zbuluar. Sipas zbulimeve shkencore, bleta sht shum m e zgjuar se superkompjutert e fuqishm.Truri mund ti kryje 10 triljon veprime pr nj sekond . N pranvern e vitit 1983 instituti i Smithsonianit mbajti nj simpozium pr intelegencn e insekteve . N at simpozium ishte edhe etnologu i njohur gjermane Xhejms L. Gould. N eksperimentin e tije ai paraqiti dshmi t shumta pr rrugt dhe mnyrn se si gjejn bletat burimet e reja t ushqimit . Pr t arritur kt Gould u siguroi bletve ushqim t mjaftueshm. M pas ai e oi ushqimin m larg. Ashtu siq e kishte parashikuar Gouldi, pas disa levizjeve t pakta blett e gjetn vendodhjen e re t ushqimit .

1.1HISTORIKU DHE PRDORIMI I MJALTS Njohurit mbi vlern dhe prdorimin e mjalts jan njohur q nga kohnate e lashta ,dhe gjat periudhave t ndryshme hitorike mjalta sht prdor pr qllime t ndryshme. Egjiptjant e vjetr kan ditur pr aftesin shruese t mjaltit 3.000 vjet para ers son. Edhe asirint 2950-2050 vjet para ers sone kan ditur mjaft pr bletarin . 2950N kohn e Saragonit trupat e vdekur i kan lyer me mjalt dhe me dyell. Edhe n Indi dhe n Kin kan pasur nj dashuri dhe respekt t vecant pr bletarin dhe kan ditur n mnyr t shklqyeshme t prdorin mjaltin pr t shruar smundje t ndryshme . N palestin bletaria ka qen aq e zhvilluar, saq e quanin Tok n t ciln rrjedh mjalt dhe qumsht .Udhprshkruesi grek Straboni n vitin 63 p.e. s. re thot se .Udhprshkruesi prodhimi dhe prdorimi i mjaltit n Arabi ishte tejet i madh.Arabt sipas tij, e quanin mjaltin si dhunti t Zotit dhe eliksir(5) jetsore . Mjeku i njohur bullgar Dr .Stojmir Mladenov n librin e tij t njohur Mjalti dhe shrimi i tij me mjalt , n mes t tjerash thekson Muhamedant kan qen bletar t afirmuar dhe me shumic e kan prdorur mjaltin.M tutje ky thot:Edhe Kurani bn fjal pr mjaltin.M thot:Edhe vetit shruese t mjaltit. Gjithashtu duke u bazuar n haditht e Muhamedit a.s ai i kshillon t smurit me kto fjal:Hani mjalt se nga ai keni shrim . fjal:Hani Edhe sot mjalti ka nj prdorim t fuqishm n lami t nryshme, si pr ushqime ashtu edhe n industri, n farmaci ,n kozmetik , n konzervim etj.

2.1 MJALTI ka quajm n t vertet mjalte?Sipas direktives 74/409/EEC,Mjalti sht 74/409/EEC,Mjalti produkte i bletve mjaltprodhuese prej nektarit t luleve apo taitje e sekrecionit q rrjedhin nga pjest e gjalla t bimve , ku blett e mbledhin , transformojne , kombinojne me materjet e tyre specifike dhe i ruajn dhe lene t maturohen n hojet e zgjojeve . Ku ai ushqim mund t jete i lngt,viskoze, apo i kristalizuar. Nektari sht lng i mbl i cili formohet nga nektarina e bimve t cila lulzon. Taitja e sekretit sht nje lng i mbl i cili formohet nga gjethet n form t vesave t imta npr gjethe dhe pjesve t tjera t bims.N disa vende t ndryshme , n baz t prejardhjes s mjaltit dallojm dy lloje t mjaltve edhe at:Mjalt nga nektari dhe mjalt nga vesa .Mjalti nga nektari mund t jete nj lulore (monoflor), i cili fitohet nga nj lloj nektari i nj bime ( i bagremve , blinit,gshtejve etj )dhe shum lulore ( poliflor ) mjali i cili fitohet nga nektari i bimve t ndryshme , ku njihen si(mjalt i livadheve , mjalt i malit dhe t tjera lloje).Tek ne n baz t rregullores 4/85 , pr nga prejardhja e mjaltit dallojme :1) Mjalt i cili mund t jet vetm nga nj lloj bime edhe at (i blinit, bagremit ,sherbelas etj),2)mjalt lulor dhe 3) mjalt i malit. Mjalti icili mund t jet vetm nga nj lloj bime sht prodhim nga blett mjaltprodhuese t cilt e prodhojn nga nektari i nj lloji bime mjaltore .Mjalti i cili llogaritet si mjalt vetm nga nj lloj bime,ai patjeter t ket shije dhe er t asaje bime pr t ciln bhet fjal.M ane t s cils t dominoje numri i polenit t bims s caktuar n fjal.

Mjalti lulor sht prodhim nga blett mjaltbartse t cilat e prodhojn nga nektari i luleve t ndryshme mjaltore ku ne mund t dallojm lloje t ndryshme t mjalteve lulore. Mjaltet lulore m t rndsishme q mund ti dallojm jan: Mjalti i bagremit, Mjalti i krenit, Mjalti i blinit , Mjalt prej sherbelas , Mjalt i livadheve, Mjalti i lucerjs, Mjalti nga pambuki , Mjalt nga lule dyelli , Mjalt nga duhani, Mjalt nga molla , Mjalt nga mjedra , Mjalt nga zhumbrica , Mjalt nga panxhari , Dhe shum lloje t tjera t mjalteve lulore.Por me gjith ate rall her blett orjentohen n nj lloj lule, andaj ne i dallojme n ba t dominimit t ngjyrs ,shijes apo aroms kuptohet edhe analizat laboratorike dhe prcaktojm se fare lloji i mjaltit sht .

Mjalti i malit sht nj prodhim i bletve mjaltprodhuese nga prberja mjaltore e pjesve te gjalla te bims i cili mund t gjendet si mjalt i gjethegjilprs apo i gjethehapurave dhe kan shije dhe er t llojit t ndryshm nvarsisht nga bima e caktuar.

Nvarsisht nga mnyra e prpunimit mjalti i bletve lshohet n shitje si : Nvarsisht nga mnyra e prpunimit mjalti i bletve lshohet n shitje si : Mjalt n dyll i cilin nuk ka qen i shtrir dhe i cili ka qen i mbyllur n 9/10 kafaz , Mjalt me copza t dyllit i cili dyll nuk ka qen i shtrir dhe ka qen i mbyllur m s paku n 4/5 kafaz .Pesha e mjaltit n krahasim me mjaltin n dyell duhet t jet m s paku 1:4, Mjalt i centrifuguar nse sht fituar me an t centrifugimit n baz t rregullave t dyellit t pa shtrire Mjalt i shtridhur, n rast se sht fituar me shtridhjen t ftoft t dyellit Mjalt i ngrohur ,n rast s sht fituar me an t nxemjes s coptuer t dyellit n50C. n50

2.2 PRBERJA KIMIKE E MJALTIT Mjalti i blets prmbane mbi 70 materje t ndryshme, t cilat shrbejn pr zhvillim dhe funksionin e organizmit t njeriu Prbrsit parsore t mjaltit jan karobohidratet .Ata paraqesin 95-98% nga materjet 95e thata .Karbohidratet n mjalt jan t paraqitura prej 2 monosaharideve ,11 disaharideve ,dhe 12 oligosaharideve .Nj numr i madh i ktyre sheqernave nuk jan t pranishm n bim dhe kafsh ,por sintetizohen vetm nn veprimin e enzimit invertaza mbi nektarin dhe sekrecionet e taitura nga bima . Nga t gjitha sheqernat e pranishm n mjalt pjesa m e madhe (mbi 68% nga mjalti i nektarit dhe mbi 62% nga mjalti i tajimit t sekretit bimor )bien n monosaharide glukoz dhe fruktoz , t cilt jan t pranishm si sheqerna inverte .Sheqeri invert i jep mjaltit nj rndsi t madhe biologjike dhe profillaktike , pasi q t pa ndryshuara kalojn n gjak , pa u paraqitur rritje e sheqerit n gjak. Mjalti i bletve nga m shum bim prmban 5% saharoz, por disa lloje mjaltesh tjera si (i bagremit , i duds(10))pqindja e saharozs sht edhe nga 8-10% .Por ama n 8qofte se blett ushqehen vetm me lule , transformimi i saharozs n sheqer invert ,thuaj se , gjithnje sht i plot , dhe ai mjalt prmban numr t vogl t saharozs (m pak se 1%). N qoft se bletve i japim qllimishte saharoz ather ata nuk arrinr q ta invertojn , dhe n mjalt ngeln nj prbrje relative e madhe e saharozs . Gjithashtu paraqitja e njt mund t ndodh n qofte se zgjoat mbahen n afersi t ndonj ndrmarje t sheqerit ,n t vrtet afr ndonj deponije trektare t sheqerit , pasi q bletat n keta vende gjejn ushqim t mjaftueshm t saharozs.

Uji sht komponenta e dyt q gjendet n mjaltin e bletve .Prmbajtja e ujit gjendet nga 15 deri n 23%.nga ajo nvaren disa dukuri fizike t mjaltit si p.sh(kristalizimi ,viskoziteti,fortesija relative etj). Acide organike gjenden n sasira t vogla n mjalt si p.sh acidi citrik, acidi oleik , acidilaktik,acidi i vens , acidi i molls, acidi benzonik etj.Nj numr i madhe i ktyre acideve qndrojn n mjalt si estere nga e cila nvaret aroma e mjaltit . Kripera minerale gjithashtu jan t pranishem n mjalt edhe ate m s shumti ,fosfate ,kloride dhe sulfide ,poashtu mikro dhe makroelemente.

2.3 KARAKTERISTIKAT E MJALTIT Mjalti sht ushqim m i tretshm nga t gjitha produktet ushqimore .Ilustrimi i ksaje sht ajo se organizmi i njeriut e prdor at ashtu siq hi nga jasht duke mos mbetur asgj.Vlera energjetike e 1 kg mjalt sht gati 13.800 J,kurse masa specifike e mjaltit sht gati1,41 -1,45 n 20C.Nga praktika 20 dihet se mjalti nuk miket dhe nuk mbin. Don t thot se posedojn antimikrobik t ashtu quajtura aftesi baktericide, n t vrtet ka aftesi konzervuese pr shkak se ka masa inhibuese ,gjithasgtu n kte drejtim ndihmon edhe sasija e madhe e sheqernave (nje arsije pr ta mbajtur n shtipjen osmotike t lart) dhe thartir t ult me pH t mjaltit 3,23,26,5 dhe n baz t disa autorve t tjer 3,7-6,5 ,ku n baz t ketyre kushteve 3,7mikroorganizmat nuk munden t zhvillohen. Edhe pse shum rrall, por n literatur jan potencuar lloje t helmueshme t mjaltit ,n t vrtet helmim nga mjalti .Asi lloj mjalti sht i prodhuar nga blett t cilat thithin nektar nga lulet e disa bimve t posame si p.sh. Azalea pontika,Azalea indika etj. Arsija pr helmim nga ky lloj mjalti sht se prmban drogn e cila quhet adreometotoksin dhe disa glikozide t cilt gjenden n kt lloj mjalti.

Konzistenca e mjaltit mund t jet i lngt ,gjysm i krisalizuar dhe i krisalizuar. Konzistenca e mjaltit nvaret nga pmbajtja e ujit .Kur uji sht mbi 21% ajo sht nj shenj se mjalti sht fituar me an t centrifugimit, bhet fjal pr mjaltin i cili nuk sht maturuar.N konzistencn e mjaltit nuk nvart vetm nga