göç eden bir millet gelecek nesillere stresi miras bırakır mı?

Click here to load reader

Post on 01-Nov-2021

0 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

R4-Analiz-Göç Eden Bir Millet Stresini Miras Brakr mGöç Eden Bir Millet Gelecek Nesillere Stresi Miras Brakr m? Çevresel faktörlerin DNA üzerindeki etkisini inceleyen epigene- tik aratrmalar bir neslin maruz kald stresli yaam deneyimi- nin sonraki nesillere aktarlabileceini ifade ediyor. Son 10 ylda en az 100 milyon insann evini terk etmek zorunda kald ve her dört snmacdan üçünün konaklayacak yer bulmakta güçlük çektii biliniyor. Göçmen ruh sal aratrmalar zorunlu göç etmi kiilerin fiziksel ve psikolojik travmalar yaadklarn, youn strese maruz kaldklarn açkça ortaya koyuyor. Göçün psikolojik etkilerini epigenetik bilimi nda deerlendirdiimiz- de göç etmek zorunda kalm milletlerin gelecek nesillerine miras olarak azalm stres toleranslar braktn söyleyebilir miyiz?
Biyolojik ebeveynlerimizden miras aldmz genler, boyumuzun ne kadar uzun olabilecei, gözümüzün ne renk olaca veya nasl bir mizaca sahip olabileceimiz gibi karakteristik özellikleri belirler. Bir çocuun geliimi srasnda DNA, baz kimyasal etiketler ve iaretler biriktirir. Bu etiketler DNA içerisindeki genlerin ne kadarnn desteklenip ortaya çkarlacan ve
Rumeysa Betül Cebeci
•Göç aknn sanclar gelecek nesillere göç yolunun stresini miras brakabiliyor.
•Mülteci toplumlarn stresle ba etme mekanizmalarn destekleyici toplumsal çalmalarn gelitirilmesi gerekiyor.
Analiz Nisan 2021 No.2
Analizin Mesaj
Epigenetik sadece kiinin kendi erken yaam deneyimleri ile deil, ayn zamanda anne-baba hatta büyük anne-büyük babann deneyimleriyle de ekillenebilir.
ne kadarnn bastrlp çekinik kalacan belirler (National Scientific, 2010). Çocukluktan itibaren yaanan farkl deneyimler bu etiketleri etkiler. Konunun devamnda bu etiketleri “epigenetik” olarak anacaz. Eer DNA’mzn tamamn bir yemek tarifinin bütünü olarak düünürsek epigenetik bu tarifte hangi ilemin ne zaman ve nasl gerçekleeceini belirleyen etiketler olarak tanmlanabilir (Guerrero-Bosagna, 2017).
Bu balamda, bu analiz epigenetik, göç ve stres üçgeni arasndaki balanty ifade etmeye çalacaktr. Analizde epigenetik aktarmn niteli- i, stresin epigenomlarla sonraki nesile aktarlabilirlii ve göç srasnda maruz kalnan stres faktörleri üzerinden göçmen ailelerin gelecek kuak- larna aktarabilecei epigenetik kodlar ele alnacaktr. Analiz ayrca göç sonras oluan stres aktarmnn bir felaket senaryosu olmadnn, farkn- dalkla epigenetik aktarmlarn avantaja dönütürülebileceinin, koruyu- cu faktörlerin ve stresle ba etmenin mümkün olduunun altn çizmekte- dir.
Epigenetik ne söyler?
Epigenetik aratrmalarnn öncü isimlerinden Moshe Szyf’e göre (2013); DNA iki bilgi katmanndan oluur. Bunlarn biri milyonlarca yllk geçmii- mizden bugüne tanm olan kodlarla doludur. Çok eskidir, sabittir ve deitirilmesi çok zordur. Dier bilgi katman ise epigenetiktir. Bu katman deneyimlerle deimeye hazr, dinamik bir katmandr. Hem kendi- mizi hem de gelecek nesillerimizi deitirmemize olanak salar (Szyf & Bick, 2013).
Epigenetik deiiklikler, doas gerei kaltsal veya çevresel olabilmekte- dir. Epigenetik durumun çevresel koullardan etkilendii yani beslenme, toksik maddeler, stres faktörleri gibi çevresel koullarn genetik dizilimi deitirebildii bilinir (Skinner, 2015). Epigenetik etkiler, bir organizma içindeki fenotipik olarak farkllam hücre ve dokulara yol açabilir (Pace & Blundell, 2018). Ayrca atalarn bu çevresel koullarn etkisiyle edindik- leri deiikleri sonraki nesillere aktarabilecei de hayvan deneyleri ile kantlanmtr (Stankiewicz et al., 2013). Yani epigenetik sadece kiinin kendi erken yaam deneyimleri ile deil, ayn zamanda anne-baba hatta büyük anne-büyük babann deneyimleriyle de ekillenebilir.
Bilgi
DNA yapsndaki genlerin ne zaman, nerede ve ne kadar çalacan belirleyen mekanizmaya, “genler üstü genetik” anlamna gelen “epigenetik” ad verilir. Yaam stili, beslenme alkanl, sosyo-kültürel geliim, sportif faaliyetler gibi çevresel faktörlerin genlerin aktivitesini düürmesi veya yükseltme- si ile ortaya çkan rahatsz- lklar inceler.
2
Epigenetii etkileyen en önemli çevresel faktörlerden biri de strestir. Bir jenerasyonun deneyimledii stresin epigenetik deiimlere sebep olduu ve nesiller boyunca sonraki jenerasyonlara aktarlabildii bilinmektedir. Laboratu- var fareleriyle yaplan aratrmalar yavrularn stres ve korku hafzas ile dünyaya gelebildiini kantlamtr (Kürekçi et al., 2017). Ebeveynlerden aktar- lan stres hafzasnn yavru beyninde kalc epigenetik deiikliklere yol açt ve kazanlan stres ve kayg fenotiplerinin üç kuaa kadar aktarlabildii görülmütür (Franklin et al., 2011). Farelerle yaplan deneyde, ergenlik veya yetikinlik döneminde kronik strese maruz kalm erkek farelerin, onlarla ayn dönemde yaamam torunlarnn genlerinde de ayn stres fenotipleri gözlem- lenmitir (Kürekçi et al., 2017).
Farelerle yaplan baka bir aratrmada, yetikin farelere belli bir koku elekt- rik oku ile birlikte verilmitir. Böylece fare o kokuyu her duyduunda pein- den elektrik oku geleceini bekleyerek o kokudan kaçnmaya balamtr. Bu ekilde fareler örenilmi bir korku edinmi olmaktadr. Bu örenilmi korku- nun beyin ve burundaki koku merkezlerinde oluturduu kalc deiiklikler sonraki jenerasyona da aktarlr (Jones et al., 2008). Yani belirli bir kokudan korkmas için hiçbir sebep olmayan yavru fare, o korkuyla dünyaya gelebilir. Bu çalma bize, ailenin maruz kald travmatik deneyimin çocuklara aktarla- bildiini gösterir. Peki davransal açdan baktmzda bu aratrmalar bize neler söylemektedir?
Göç ve Epigenetik
Laboratuvar ortamnda yapay olarak oluturulan stresli yaam deneyimlerini hem hayvanlar hem de insanlar gerçek hayatta deneyimlemektedirler. Bu balamda bir travmatik yaam deneyimi olarak göç epigenetik bilimi için dikkate deer bir olgudur. Göç eylemi göçmenleri bilisel, duygusal ve davra- nsal olarak yepyeni deneyimlerle kar karya brakr (Acarturk, 2016). Göç öncesi, göç srasnda ve göçten sonra yaanan psikolojik ve fiziksel güçlükler göz önünde bulundurulduunda göçün travmatik bir olay olduu kolaylkla söylenebilir. Göçmenler yaadklar kayplarn yan sra yeni bir ortama uyum salama zorluuyla da kar karyadr. Ayrca, sava mültecilerinin çou fiziksel, duygusal veya cinsel travmatik deneyimler dahil olmak üzere ciddi travmalara maruz kalan veya bunlarla karlaan insanlar olarak düünülebi- lir (Davis & Davis, 2006). Dolaysyla birçok psikolojik bozukluk karsnda riskli durumdalardr.
Avustralya’da göçmenlerle yaplan bir çalma sonucunda; kötü i koullar, yoksulluk, iletiim zorluklar, gelecein belirsizlii, acil durumlarda ve uzun vadeli tbbi danmanlk gerektiren durumlarda salk hizmetlerine erieme- mek ciddi strese sebep olan durumlar olarak sralanr. Ek olarak rkçlk, ülkedeki göç yetkilileriyle yaanan çatmalar ve geleneksel ritüellerin yoklu- u da stresi destekleyen faktörler olarak belirtilir (Silove et al., 1997).
Dünyann çeitli yerlerinden göçmenlere ev sahiplii yapan Avrupa’da yapl-
Göçmen gruplar yerli halka göre daha fazla psikolojik bask ile karlayor.
3
m birçok aratrma göçmen gruplarn yerli halktan daha fazla psikolojik rahatszlk tans aldn gösterir (Carta et al., 2005; Cochrane & Bal, 1987). Göçmenlerin kendi ülke popülasyonundaki psikolojik rahatszlk oranlar incelendiinde çkan sonuçlarn göçmenlerin göçten önce bu hastalklara yatkn olmasyla herhangi bir alakasnn olmad bulunmu- tur. Sonuçlar, göç süreci ve sonrasnda yaanan zorluklarn göçmenlerin psikolojik rahatszlklara kar savunmalarn zayflattn göstermektedir (McGovern & Cope, 1987). McGovern ve Cope’un bu aratrmadaki (1987) örneklemlerinin çounun göç ettikleri ülkenin anadilini makul derecede konuabildiini, %92'sinin alverie gidebildiini ve %65'inin bir doktorla kolaylkla iletiim kurabildiini bildiriyor. Dolaysyla aratrmann sonuç- larn deerlendirirken her ülkedeki mülteci gruplarn bu imkanlara bu kadar yüksek yüzdelerle sahip olamayaca da göz önünde bulundurul- maldr.
Travmatik yaantlarn yan sra mülteciler sklkla kültürel farkllklar ve izolasyondan kaynaklanan sorunlarla yüzleiyor. Sosyoekonomik deza- vantajlar, yoksulluk, aile yapsnda deiiklikler, sosyal desteini kaybet- me, eitime eriim güçlüü, çok kalabalk yerlerde yaama, dümanlk ve rkçlk gibi çeitli stres faktörlerine maruz kalyorlar (Burnett & Peel, 2001; Porter & Haslam, 2005). Bütün bu sonuçlar, göç eden toplumlarn temel stres faktörleri açsndan daha savunmasz bir grup olduunu göstermektedir.
Yeni Nesiller Göçün Stresinden Etkilenir mi?
Göç eden milletlerin ksa süreler içerisinde ülkelerine geri dönememeleri ikinci ve üçüncü kuak göçmenlerin dünyaya geliine yol açmaktadr. Baz aratrmalar ikinci kuak göçmenlerin küçük yata ülkenin kültürü- nü ve dilini örendii için daha az uyum problemi yaadn öne sürmek- tedir. Fakat bu kuaklarn karlatklar uyum zorluklar ve kültürel çelikiler ebeveynlerinden daha farkldr. “Her iki topluluun içinde de dierlerinden olma duygusu” onlar çeitli ruh sal sorunlar karsnda savunmasz brakabilmektedir (Acarturk, 2016).
Epigenetik bilginin bu yönüyle nesilden nesile aktarlabileceini ifade etmek mümkündür. Bu durum bir dedenin yaad stresli yaamn onu hiç tanmayan bir torunun stres geniyle dünyaya gelebileceini ifade eder. Nitekim bu bilgiyi zorunlu göçe maruz kalm bir toplumun yaad stresli yaam deneyimleri ile birlikte deerlendirdiimizde u soruyla
4
karlarz; zorunlu göçe mecbur braklm bir millet maruz kald travmalar gelecek nesillerine miras olarak aktarabilir mi?
Özellikle istikrarsz ülkelerin getirdii olumsuz koullar nedeniyle son 10 ylda milyonlarca insan zorunlu göçle ülkesinden ayrlmtr. Zorunlu göç etmi kiilerin büyük çounluu göçten önce, göç srasnda ve göçten sonra fiziksel veya psikolojik travmalar yaamlardr. Bu kiilerin ikinci ve üçüncü nesilleri- nin, yaam boyu zorluklara nasl tepki vereceini yönlendiren beyin hücrele- rinde uzun süreli epigenetik deiiklikler oluabilir. Ebeveynlerin örenilmi koullanma, kayg ve stresleri ikinci ve üçüncü nesillerde görülebilir. Bu nesille- rin strese kar toleranslar azalm ve stres yantlar deimi olabilir. Bangladeli ailelerle yaplan bir çalma (2016), geliimsel döneminde ktla maruz kalan ailelerin çocuklarnn yetikinlikte obezite ve diyabet yatknlna programlanm olduklarn göstermektedir (Finer et al., 2016). Bu sonuç ktlk ve açla maruz kalm ailelerin çocuklarnn açlk hissini bastrmaya program- l olarak dünyaya gelebilecei eklinde yorumlanmaktadr. Baka bir deyile, her zaman yiyecek bulamayaca ön kabulü ile beynin, vücuda giren her besini ya olarak depolamaya programl olabilecei düünülmektedir. Ebevey- nleri ktlktan korumak için gelien mekanizma, sonraki jenerasyonun normal hayat düzenine uyum salamasn engelleyebilmektedir.
Öte yandan, geçmiimizden bize tanan stres genleriyle ba etmek de müm- kündür. Epigenetik programlamann erken yaam dönemlerinde de gerçekle- tiini biliyoruz. Aratrmalarda, doumdan sonra anneleri tarafndan daha fazla yalanan ve youn ilgi gösterilen farelerin strese kar dirençlerinin artt kantlanmtr (Szyf & Meaney, 2008). Yani ebeveyn, davranlar, bakm ve ilgisi ile yavrusunun epigenetiini yeniden programlayabilir. Farkndalk ve ba etme yöntemleri gelitirilerek stres bir avantaja dönütürülebilir. Kelly McGonigal, “Sahip Olduunuz Stresi Doru Kullanmak” kitabnda, stresin sal- a zararl olduuna inanmann stresin kendisinden daha öldürücü olduunu açklamaktadr. Bu yönüyle sahip olunan stresin doru kullanldnda kiiye yardmc olan destekleyici bir savunma mekanizmas olduunu ifade etmekte- dir.
Doumdan sonra anneleri tarafndan daha fazla yalanan ve youn ilgi gösterilen farelerin strese kar dirençlerinin artt gözlemlenmitir.
5
Stres faktörlerine en youn maruz kalnan karmak yaam deneyimlerinden biri de göçtür...
Strese Kar Direnç çin: Farkndalk
Sonuç olarak, epigenetik aratrmalar sayesinde stresin nesilden nesile aktarlabildiini biliyoruz. Stres faktörlerine en youn maruz kalnan karmak yaam deneyimlerinden biri de göçtür... Bu durum ülkelerini sava ve soykrm gibi hayati nedenlerle terk etmek zorunda kalm tüm mültecileri risk altnda brakmaktadr. Göçün olumsuz sonuçlar göç eden nesille bitmeyip sonraki kuaklara da miras olarak kalabilmektedir. Bu demek oluyor ki bir çocuk dünyaya hayatn ona kar acmasz olaca ön kabulüyle gelebilir. Doutan gelen kodlar çocua “kaygl ve stresli olsan iyi olur, çünkü bana gelecek çok fazla zorluk var” sinyali verebilir. Her gün yiyecek yemei olmasna ramen beyni metabolizmasna “bir daha yiyecek bulamayabilirsin, ne bulursan yaa dönütür” diyebilir. Youn bir stresöre maruz kalmad halde ar stres altnda hissedebilir.
Fakat bütün bunlar bize deitirilemez bir son vermez. Bugün aldmz kararlar, atalarmzn yllar önce ald kararlarn sonuçlarndan ibaret deildir. Strese kar direnç gelitirmenin yolu farkndalktan geçer. Mülte- ci toplumlarla çalan her kurum ve bireye düen mültecilerin koruyucu faktörler ile psikolojik direnç kazanmasn salamaktr. Farkndalk kazan- drlarak, mülteci toplumlarn stresle ba etme mekanizmalarn destekle- yici sosyal çalmalar gelitirilmelidir. Yaplabilecek çalmalar arasnda; psikoeitim ile toplumlar bilgilendirmek, göçmenlerin yaadklar sosyal çevreye dahil olmalarn ve üretken olmalarn salamak, terapi veya danmanlk hizmetlerinden faydalanmalarn mümkün klmak ile yaam standartlarnn iyiletirilmesi sralanabilir.
Acarturk, C. (2016). Göçün Ruh SaliinEtkisi. The Journal of Academic Social Sciences, 25(25), 137–150. https://doi.org/10.16992/asos.1104
Burnett, A., & Peel, M. (2001). Health needs of asylum seekers and refugees. BMJ, 322(March), 544–547.
Carta, M. G., Bernal, M., Hardoy, M. C., Haro-Abad, J. M., Kovess, V., Brugha, T., Lehtinen, V., Angerme- yer, M. C., Xavier, M., Kittel, F., Fryers, T., Aongusa, B. N., Stefansson, C. G., Poulsen, H. D., Pull, C., Abad, J. M. H., Katschnig, H., Madianos, M. G., Dalgard, O. S., … Smith, J. (2005). Migration and mental health in Europe (The state of the mental health in Europe working group: Appendix I). Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health, 1, 1–16. https://doi.org/10.1186/1745-0179-1-13
Cochrane, R., & Bal, S. S. (1987). Migration and schizophrenia: an examination of five hypotheses. Social Psychiatry, 22(4), 181–191. https://doi.org/10.1007/BF00583553
Davis, R. M., & Davis, H. (2006). PTSD symptom changes in refugees. Torture : Quarterly Journal on Rehabilitation of Torture Victims and Prevention of Torture, 16(1), 10–19.
Finer, S., Iqbal, M. S., Lowe, R., Ogunkolade, B. W., Pervin, S., Mathews, C., Smart, M., Alam, D. S., & Hitman, G. A. (2016). Is famine exposure during developmental life in rural Bangladesh associated with a metabolic and epigenetic signature in young adulthood? A historical cohort study. BMJ Open, 6(11). https://doi.org/10.1136/bmjopen-2016-011768
Franklin, T. B., Linder, N., Russig, H., Thöny, B., & Mansuy, I. M. (2011). Influence of early stress on social abilities and serotonergic functions across generations in mice. PLoS ONE, 6(7), 1–7. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0021842
6
Referanslar
Jones, S. V., Choi, D. C., Davis, M., & Ressler, K. J. (2008). Learning-dependent structural plasticity in the adult olfactory pathway. Journal of Neuroscience, 28(49), 13106–13111. https://doi.org/10.1523/J- NEUROSCI.4465-08.2008
Kürekçi, G. K., Bunsuz, M., Önal, G., & Dinçer, P. (2017). K AZANILMI EPGENETK DEKLKLERN KALITIMI VE INHERITANCE OF ACQUIRED EPIGENETIC MODIFICATIONS AND ITS ROLE IN Gülsüm Kayman KÜREKÇ *, Merve BUNSUZ *, Gizem ÖNAL * , Pervin DNÇER *. st Tp Fak Dergisi, 80(1), 45–53. http://dergipark.ulakbim.gov.tr/iuitfd
McGovern, D., & Cope, R. V. (1987). First psychiatric admission rates of first and second generati- on Afro Caribbeans. Social Psychiatry, 22(3), 139–149. https://doi.org/10.1007/BF00583848
National Scientific Council on the Developing Child. (2010). Early experiences can alter gene expression and affect long-term development: working paper. Center on the Developing Child at Harvard University, 1(10), 1–12. http://doi.wiley.com/10.1111/j.1151-2916.1918.tb17232.x
Pace, R., & Blundell, R. (2018). Epigenetics and Depression: A Rabbit Hole of Discovery. Open Journal of Genetics, 08(03), 67–90. https://doi.org/10.4236/ojgen.2018.83007
Porter, M., & Haslam, N. (2005). Predisplacement and postdisplacement of refugees and internally displaced persons. The Journal of the American Medical Association, 294(5), 610–612. http://jama.- jamanetwork.com/article.aspx?articleid=201335
Silove, D., Sinnerbrink, I., Field, A., & Steel, Z. (1997). Anxiety , depression and PTSD in asylum-see- kers : assocationswith pre-migration trauma and post-migration stressors VERSUS SPECIAL CHARACTERISTICS. The British Journal of Psychiatry, 70(4), 351–357.
Skinner, M. K. (2015). Inheritance of Disease. Transl Res., 165(1), 12–17. https://doi.or- g/10.1016/j.trsl.2014.02.003.Environmentally
Stankiewicz, A. M., Swiergiel, A. H., & Lisowski, P. (2013). Epigenetics of stress adaptations in the brain. Brain Research Bulletin, 98, 76–92. https://doi.org/10.1016/j.brainresbull.2013.07.003 Szyf, M., & Bick, J. (2013). DNA Methylation: A Mechanism for Embedding Early Life Experiences in the Genome. Child Development, 84(1), 49–57. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2012.01793.x Szyf, M., & Meaney, M. J. (2008). Epigenetics, behaviour, and health. Allergy, Asthma and Clinical Immunology, 4(1), 37–49. https://doi.org/10.2310/7480.2008.00004
Stankiewicz, A. M., Swiergiel, A. H., & Lisowski, P. (2013). Epigenetics of stress adaptations in the brain. Brain Research Bulletin, 98, 76–92. https://doi.org/10.1016/j.brainresbull.2013.07.003
Szyf, M., & Bick, J. (2013). DNA Methylation: A Mechanism for Embedding Early Life Experiences in the Genome. Child Development, 84(1), 49–57. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2012.01793.x
Szyf, M., & Meaney, M. J. (2008). Epigenetics, behaviour, and health. Allergy, Asthma and Clinical Immunology, 4(1), 37–49. https://doi.org/10.2310/7480.2008.00004
Strese kar direnç gösterebilmek için farkndaln önemini vurgulamak gerekiyor.
Bir insan kurtaran, bütün insanl
kurtarm gibidir.
Editör Selim Vatanda
Furkan Kocagöz
[email protected]