cumhurİyetİn İlk yillarinda tÜrkİye'de karayolu

of 24 /24
ÇTTAD, VI/15, (2007/Güz), s.s.251-274 251 II. DÜNYA SAVAġI SONRASI AMERĠKAN MĠSSOURĠ ZIRHLISI’NIN ĠSTANBUL LĠMANI’NI ZĠYARETĠ ÜZERĠNE DEĞERLENDĠRMELER Ġbrahim BOZKURT Özet II. Dünya SavaĢı‟nın bitiĢinden hemen sonra, Türkiye‟nin dıĢ politikasının ve Türk basınının gündemine yerleĢen olay, Türkiye ile SSCB arasında yaĢanan gerginliktir. 1925 yılında imzalanan ve 1945 yılında süresi sona erecek olan Türk-Sovyet Dostluk ve Tarafsızlık AntlaĢması‟nın, SSCB tarafından yenilenmeyeceğinin, Türk Büyükelçisi aracılığıyla Türk Hükümeti‟ne bildirilmesi ve arkasından Sovyet Hükümeti tarafından bazı isteklerde bulunulması, sözü edilen gerginliğin boyutlarını arttırmıĢtır. Türkiye ve SSCB arasında diplomatik alanda böyle bir krizin yaĢandığı dönemde, 5 Nisan 1946‟da ABD‟nin en büyük savaĢ gemilerinden birisi olan Missouri‟nin Türkiye ziyareti, içeride ve dıĢarıda çok anlamlı bulunmuĢtur. Türk basınında Missouri‟nin Türkiye ziyareti, ABD‟nin Ortadoğu‟da SSCB‟ye karĢı etkili bir dıĢ politika izleyeceğinin ve bu doğrultuda Türkiye‟yi destekleyeceğinin iĢareti olarak yorumlanmıĢtır. Ancak 1946 yılında gerçekleĢtirilen bu ziyaret, öncesinde ve sonrasında yaĢananlarla sadece dıĢ politikada destek olarak algılanmakla kalmamıĢ beraberinde bazı tartıĢmaları da getirmiĢtir. Anahtar kelimeler: ABD, Missouri Zırhlısı, Türkiye Ziyareti, Türk Basını, Türk Kamuoyu. EVALUATIONS ON THE VISIT OF US BATTLESHIP MISSOURI TO THE ISTANBUL PORT AFTER THE WORLD WAR II Abstract Immediately after the end of the Second World War, the event that most preoccupied the Turkish press and the Turkish foreign affairs office was the tension between the USSR and Turkey. This tension in question was furthered by the message received from the USSR government through the channel of the Turkish embassy stating that the government would not renew the Turco-Soviet friendship pact signed in 1925, which was to end in 1945 and by some further ensuing demands made by the Soviet government. In a particular period when a diplomatic crisis was happening between Turkey and Russia, the Turkish visit of Missouri, one Dr., Ġbrahim Bozkurt, Mersin Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, ([email protected]).

Author: nguyenliem

Post on 28-Jan-2017

225 views

Category:

Documents


1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • TTAD, VI/15, (2007/Gz), s.s.251-274

    251

    II. DNYA SAVAI SONRASI AMERKAN MSSOUR ZIRHLISININ STANBUL LMANINI ZYARET

    ZERNE DEERLENDRMELER

    brahim BOZKURT

    zet

    II. Dnya Savann bitiinden hemen sonra, Trkiyenin d politikasnn ve Trk basnnn gndemine yerleen olay, Trkiye ile SSCB arasnda yaanan gerginliktir. 1925 ylnda imzalanan ve 1945 ylnda sresi sona erecek olan Trk-Sovyet Dostluk ve Tarafszlk Antlamasnn, SSCB tarafndan yenilenmeyeceinin, Trk Bykelisi araclyla Trk Hkmetine bildirilmesi ve arkasndan Sovyet Hkmeti tarafndan baz isteklerde bulunulmas, sz edilen gerginliin boyutlarn arttrmtr. Trkiye ve SSCB arasnda diplomatik alanda byle bir krizin yaand dnemde, 5 Nisan 1946da ABDnin en byk sava gemilerinden birisi olan Missourinin Trkiye ziyareti, ieride ve darda ok anlaml bulunmutur. Trk basnnda Missourinin Trkiye ziyareti, ABDnin Ortadouda SSCBye kar etkili bir d politika izleyeceinin ve bu dorultuda Trkiyeyi destekleyeceinin iareti olarak yorumlanmtr. Ancak 1946 ylnda gerekletirilen bu ziyaret, ncesinde ve sonrasnda yaananlarla sadece d politikada destek olarak alglanmakla kalmam beraberinde baz tartmalar da getirmitir.

    Anahtar kelimeler: ABD, Missouri Zrhls, Trkiye Ziyareti, Trk Basn, Trk Kamuoyu.

    EVALUATIONS ON THE VISIT OF US BATTLESHIP MISSOURI TO THE ISTANBUL PORT AFTER THE WORLD WAR II

    Abstract

    Immediately after the end of the Second World War, the event that most preoccupied the Turkish press and the Turkish foreign affairs office was the tension between the USSR and Turkey. This tension in question was furthered by the message received from the USSR government through the channel of the Turkish embassy stating that the government would not renew the Turco-Soviet friendship pact signed in 1925, which was to end in 1945 and by some further ensuing demands made by the Soviet government. In a particular period when a diplomatic crisis was happening between Turkey and Russia, the Turkish visit of Missouri, one

    Dr., brahim Bozkurt, Mersin niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi Tarih Blm, ([email protected]).

  • brahim BOZKURT TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    252

    of the biggest battleships of US, on 5 April 1946 was redeemed meaningful both internally and externally.

    The Turkish press interpreted the visit of Missouri as a sign suggesting that US government will pursue an effective politics against the USSR in the Middle East and accordingly will support Turkey in this respect. But this visit in 1946 with the events occurred before and after it was perceived not only as a support in foreign politics, but also as significant incident that brought about some additional discussions as well.

    Keywords: USA, Battleship of Missouri, Visit to Turkey, Turkish Press, Public Opinion in Turkey.

    Giri

    II. Dnya Savandan sonra Trkiyenin d politikasna ve kamuoyuna hkim olan konu; sava sonras Avrupa dengesinde meydana gelen boluklardan yararlanan ve btn arl ile Trkiyenin de zerine ken, Sovyet tehdidine kar lke gvenliini salama endiesi olmutur1.

    II. Dnya Savann banda 1 Ekim 1939da Dileri Bakan kr Saraolu, bir ittifak antlamas yapmak amacyla Moskovay ziyaret ettiinde, Sovyetler kendisine 1936 Montreux (Montr) Szlemesinin getirdii dzeni deitirmek istediini ifade etmitir2. Ayrca Boazlarn ortak savunulmas, Karadenize kys olmayan devletlerin sava gemilerine, Boazlarn mutlak kapatlmas gibi Trkiyenin kabul edemeyecei baz nerilerde bulunmulard. Bu nedenle sava bittiinde Sovyetlere kar duyulan bu gvensizlik, sadece tarihsel deneyimlere dayanan bir tepki deildi3.

    Montr Szlemesinin yeniden deerlendirilmesini mttefiklerine 1944 Ekiminde bildiren Sovyetler Birlii, resmi olarak deiiklik nerisini ilk kez Yalta Konferansnn 10 ubat 1945 tarihli oturumunda masaya getirmiti. Staline gre Montr Szlemesinin sresi dolmutu ve Boazlarn kaderi Trkiyenin keyfine terk edilemezdi. Ancak Trkiyenin meru karlar da dikkate alnmalyd4.

    Trkiye, savan korkun ykmndan kurtulmay ve toprak btnln korumay baarmt. Ancak tarafszlk politikas, savan ardndan lkeyi yalnzla da srklemiti. Byle bir ortamda Trkiye hakl olarak Sovyetlerin olas isteklerini tek bana gslemek zorunda kalmaktan ekiniyordu5.

    1 Fahir Armaolu, 20. Yzyl Siyasi Tarihi, (1914-1980), I, T. Bankas yay., Ankara, 1994, s.426. 2 Bu ziyarette Sovyetler, Dostluk ve Tarafszlk Antlamasn yenilemeye yanamamlard. Savan lehlerine sonulanaca kesinleince 19 Mart 1945te sz konusu antlamay geersiz ilan etmilerdir. Bkz. erafettin Turan, smet nn, Bilgi yay., Ankara, 2003, s.266. 3 Ayegl Sever, Souk Sava Kuatmasnda Trkiye, Bat ve Ortadou, 1945-1958, Boyut Kitaplar, stanbul, 1997, s.s.17-18; Sovyetlerin Montr Szlemesindeki deilik istekleri iin bkz. A. Suat Bilge, G Komuluk, Trkiye Sovyetler Birlii likileri, 1920-1964, Bankas yay., Ankara, 1992, s.139; Mustafa Aydn, Sovyetlerin Montreuxde Deiiklik Talepleri, Trk D Politikas,1919-1980, I, letiim yay., stanbul, 2002, s.421. 4 Kamuran Grn, Trk-Sovyet likileri (1920-1953), TTK yay., Ankara, 1991, s.s.270-272. 5 Sever, a.g.e., s.19.

  • II. Dnya Sava Sonras Amerikan Missouri Zrhlsnn TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    253

    1.Trk-Sovyet Anlamazl

    Sovyet Dileri Bakan Molotov, 19 Mart 1945te Bykeli Selim Sarperi makamna ararak bir nota6 vermi, 1925 Antlamasnn7 artk uzatlmayacan bildirmiti8. Molotovun Sarpere yapt, bu resmi deklarasyon (bildirge) yle idi: 17 Aralk 1925 ylnda imzalanan Trk-Sovyet Dostluk ve Tarafszlk Andlamasnn yrrlk sresinin bitiminin yaklamas dolaysyla Sovyet Hkmeti, Sovyetler Birliiyle Trkiye arasndaki dostane ilikilerin srdrlmesinde 17 Aralk 1925 ylnda imzalanan Trk-Sovyet Andlamasnn kymetini takdir etmekle beraber, bilhassa kinci Dnya Sava srasnda gerekleen derin deiiklikler dolaysyla ad geen andlamann artk yeni artlara uymadn ve ciddi bir surette iyiletirilmeye muhta olduunu grmektedir. Yukardaki maruzata binaen Sovyet Hkmeti, ad geen andlamann ve eklerinin feshi eklini tespit eden 7 Kasm 1935 protokol gereince ad geen andlamay feshetmek arzusunda bulunduunu Trkiye Cumhuriyeti Hkmetine bildirir9.

    Sovyetler Birlii, Trkiye Cumhuriyetinin kurulu yllarndaki en yakn mttefiki idi. Bu nedenle Trkiye siyasi tarihinde Trk-Sovyet dostluu ayr bir neme sahipti10. Ancak imdi bu gelimeler, yaanan tm olumlu anlar ykp gemekteydi11. Trkiye Hkmeti, yazl olarak verdii yantta iki lke arasnda uzun yllar devam eden dostluk ve iyi komuluk ilikilerini korumak ve gelitirmek isteini belirterek, iki lkenin karlarna uygun yeni bir antlama yaplmas teklifini kabul ettiini ve Sovyet hkmeti tarafndan yaplacak nerileri dikkatle dinleyeceini bildirmitir12.

    Sovyetlerin, Dostluk ve Tarafszlk Antlamasn yenilememe kararn Trkiyeye bildirirken, sava sonras koullarn deitiine de vurgu yapmas nemliydi. Trkiye, kendisine verilen bu Sovyet notasn doal olarak dosta karlamad ve 4 Nisanda yantlad; Sovyetlere yeni bir antlama iin ne srecei koullar sordu13.

    Molotov, nce Boazlar gndeme getirdi: Boazlar, 200 milyon kiiyi yalnz Trkiyenin iradesine brakyor. Sarperin buna cevab: Bundan kastnz boazlarda s ise, sz konusu olamaz!, ardndan Molotov ekledi: Montreux eskimitir, deimesi gerekir. Sarper, bunun uluslararas bir konu olduunu ve dier imzac devletlere danlmas gerektiini belirtti14. Boazlar konusunda kararl tutuma hazrlkl olan Molotov, baka bir taktie bavurdu ve 1921 hakszlnn tamirinden sz etti. O dnemde Sovyetlerin zayf durumda olduunu ileri srerek, 16 Mart 1921 tarihli Trk-Sovyet Antlamasyla dzenlenen snrlarda deiiklii gndeme getiriyor, Dou Anadoluda Kars ve

    6 Ayn Tarihi, No:136, (Mart 1945), s.52. 7 Bu antlamayla iki lke, taraflardan biri saldrya uradnda tarafsz kalmay ve de birbirlerinin aleyhine akdedilen hibir antlamada yer almamay taahht etmilerdi. Bkz. Bilge, a.g.e., s.s.98-101. 8 Erel Tellal, SSCByle likiler, Trk D Politikas,1919-1980, I, letiim yay., stanbul, 2002, s.501. 9 Bkz. Ayn Tarihi, No:137, (Nisan 1945), s.63; ayrca Bkz. Metin Toker, Trkiye zerinde 1945 Kbusu, Akis yay., Ankara, 1971, s.5. 10 Trk-Sovyet ilikileri iin bkz. Grn, a.g.e,; A. Suat Bilge, G Komuluk, Trkiye Sovyetler Birlii likileri, 1920-1964, T. Bankas yay., Ankara, 1992. 11 Cneyt Akaln, Souk Sava, ABD ve Trkiye-1, Kaynak yay., stanbul, 2003, s.192. 12 Ayn Tarihi, No:137, (Nisan 1945), s.63. 13 Tellal, a.g.m., s.s.501-502; Sever, a.g.e., s.20. 14 Grn, a.g.e., s.s.283-286.

  • brahim BOZKURT TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    254

    Ardahann SSCBye verilmesini istiyordu. Sarperin buna da yant kesin oldu: 1921 zaten bir hakszln tamiriydi ve onu Lenin imzalad. SSCBnin topraa ve nfusa gereksinimi yok. Bu i iin Trk kamuoyunun sempatisini de feda etmeye demez. Zaten olacak i de deildir. Sarper, durumu o zaman Ankaraya gnderdii raporunda yle zetlemiti: Sovyetler grmeleri kesmeyecekler dncesindeyim. Arazi konusunda srar etmeyecekler. Bunu pazarlk konusu olarak ileri srdler15.

    Sovyet isteklerinin kamuoyunda duyulmas, byk heyecan ve endie uyandrd. Bir taraftan Trk basn Trkiyenin haklarn savunurken, dier taraftan da TBMMde Trkiyenin hkmranl zerine konumalar yaplyordu. TBMMdeki heyecanl konumalardan birisini 20 Aralk 1945 gn stanbul Milletvekili Kazm Karabekir yapm ve Rus teklifleri karsnda unlar sylemiti: Yabanc gazete ve ajanslardan aldmz malmat doru ise imal komumuzun bizden baz istekleri varm. Btn dnya bilmelidir ki, Boazlar milletimizin hakikaten boazdr. Oraya el saldrtmayz. Fakat u da bilinmelidir ki, Kars yaylas da milli belkemiimizdir. Krdrrsak yine mahvoluruz16.

    SSCB, bu pazarlk konusunu ne srerek Trkiye karsnda byk bir taktik hata yapmt. Asl derdi kendisi asndan boazlarda gvenliin salanmasyd. Ama toprak isteini gndeme getirerek, boazlar konusundaki isteklerinden ok daha fazla tepki yaratm ve Trkiyenin ABDye yaklamasnda nemli rol olmutur. 18 Haziranda Molotov, Sarperi bir kez daha kabul etti ve istekleri yineledi. Bylece Trkiye ile SSCB arasnda 1925 Antlamasnn yerini alacak bir dostluk antlamasnn imzalanmas olasl ortadan kalkt17.

    O gnlerde Vatan Gazetesi, Sovyet emperyalizminin bir nc dnya harbi tehlikesi yarattn18 yazmaktayd. Ankara, Sovyet taleplerini reddettikten sonra ngiliz ve Amerikallarn sz konusu Sovyet isteklerine gsterecekleri tepkinin kendisininki ile ayn dorultuda olmasn umarak gelimeleri dikkatle izlemeye balad19. Buradan hareketle Trkiyeyi genelde Bat, zelde ise Birleik Amerika ile bir ittifak ilikisi aramaya iten nedenlerin banda, Sovyetlere kar duyulan ciddi gvenlik endiesi gelmitir.

    Bir baka neden ise Trk yneticilerinin, Amerika ile yaknlamann getirecei, ekonomik ve askeri yardmlarn, lke kalknmasna katk salayacana inanmalardr20. kinci Dnya Savann hemen ardndan SSCBnin Trkiyeden istekleri, ikili ilikiler bakmndan uzun sre tamir edilemeyecek bir dnemi balatm, iki lkeyi farkl dnyalardaki bir atmosferin iine doru srklemitir. Sovyetler, 1925 Antlamasn yenilemek iin ileri srdkleri artlarla, sadece Trkiyenin karlarn tehdit etmekle

    15 kinci Dnya Sava Yllar (19391946), Trkiye D Politikasnda 50 Yl, T.C Dileri Bakanl yay., Ankara, 1973, s.267. 16 Konuma metni iin bkz. Ayn Tarihi, No: 145, (Aralk 1945), s.s.83-89; ayrca bkz. Mehmet Saray, Trkiyenin NATOya Girii (III.Cumhurbakan Celal Bayarn Hatralar ve Belgeleri), Atatrk Aratrma Merkezi yay., Ankara, 2000, s.s.75-76. 17 Tellal, a.g.m., s.502. 18 Vatan, 1 Kasm 1945. 19 Sever, a.g.e., s.s.20-21. 20Duygu Bazolu Sezer, Souk Sava Dnemi ve Trkiyenin ttifaklar Politikas, ada Trk Diplomasisi: 200 Yllk Sre, TTK yay., Ankara, 1999, s.444.

  • II. Dnya Sava Sonras Amerikan Missouri Zrhlsnn TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    255

    kalmyordu. Ayn zamanda, ngiliz Hkmeti de Sovyetlerin Trkiyeye ynelik isteklerinin kabul edilemeyeceini ve bu taleplerin sava sonrasna ilikin uluslararas bar almalarn ihll ettiini dnyordu. Haziran 1945te Trkiye; ngilizlere, Sovyet talepleri konusunda bavurduunda ngilizlerin kendilerini desteklemeye hazr olduunu grd. Bu destek Trk Hkmetini nispeten rahatlatm olmakla birlikte yine de Sovyetlerin kendi topraklar zerindeki arzularn engelleyecek asl gcn, ABD olduu da ortadayd. Savan galip devletlerinden biri olarak ngilterenin itibar, Trkiyenin gznde hayli yksekti. Bununla birlikte bu lkenin Sovyetleri Amerikann destei olmakszn durdurabilecei konusunda hkmetin ciddi pheleri vard21.

    Oysa Amerikan Dileri Bakanl, Haziran 1945teki Molotov-Sarper grmesinden haberdar edildiinde, bu grmeyi dosta ve tetkik mahiyetinde diye niteleyerek, Ankaray hayal krklna uratmt. Babakan kr Saraolu, Trkiyedeki ABD Bykelisi Edwin Wilsona hkmetinin ABDnin bu tavr karsndaki honutsuzluunu dile getirdikten sonra szlerine u noktalara dikkat ekerek devam etmitir: Dnyann geleceini ABD ve ngiltere, hatta ngiltereden ok ABD belirleyecektir. Sovyetler ldrd; dnyay ynetme hayalleri kuruyorlar. Birok noktada sizi ve ngiltereyi yok sayyorlar, geiyorlar Trieste, Arnavutluk, Yunanistan, Trkiye, ran. Zayf bir nokta bulduklarnda hemen bundan frsatlanyorlar. Kaybedecek hibir eyleri yok. Bir noktada direnile karlatklarnda bir sre iin vazgeiyorlar22.

    Amerikallar bu aamada, Trklerin Sovyetlere kar sertlik arlarn dikkate almadlar. Trk Hkmetine gre; Amerika, memleketimiz zerindeki Rus tehdidinin ciddiyetini anlayamyordu ve ii hafife alyordu23. Buna karlk SSCBye serte karlk vermek konusunda Trklerle hemfikir olan ngilizler24, ABD Hkmetini daha kat bir tavr taknmaya davet eden Trkiyeyi desteklemitir25. Ortadou ile ilikilerini henz azaltmam olan ngiltere, 18 Haziran 1945te Amerikaya bavurarak, Potsdam Konferansndan nce bu konuda ortak bir grn tespitini istemitir. Bunu Washingtondaki Trk Bykelisinin ABD Dileri Bakan Yardmcs ile yapt grmede, Birleik Amerikann Trkiye lehine Sovyetler nezdinde teebbse gemeyi reddetmesi izlemitir26.

    Sovyetlerin istekleri, 17 Temmuz- 2 Austos 1945 tarihleri arasnda Potsdam Konferansnda bir kez daha gndeme geldi27. Boazlar konusu, Potsdamda 22

    21 Sever, a.g.e., s.s.22-24. 22 A.g.e., s.s.24-25. 23 Toker, a.g.e., s.51. 24Trkiyeye ynelik Sovyet taleplerine kar ngiltere ve ABDnin verdii bu farkl tepki, post-revizyonist (deiimci) okulun ngilizlerin sava sonras Sovyet politikasnn Batnn karlaryla uyumadna Amerikallardan daha nce karar verdikleri ve Sovyetler karsnda daha sert bir tutum sergilemesi iin ABDye bask yaptklar genel tezine de uymaktadr. Ayrntl bilgi iin bkz. Sever, a.g.e., s.25. 25 Sever, a.g.e., s.25. 26 Ali Halil, Atatrk D Politika ve NATO ve Trkiye, Gerek yay., stanbul, 1968, s.87. 27 Potsdam Konferans 17 Temmuz 1945te toplandnda Sovyetler, Trkiye ile yrtlecek iki tarafl grmelerle Boazlarn durumunun gzden geirilmesi, Boazlarda Sovyet sleri kurma hakk ve Dou Anadoludan toprak ilhakna ilikin isteklerini tekrarladlar. Boazlar konusunda Churchill, Montreux Szlemesinin Sovyetler Birlii ve dier Karadenize kys olan lkeler lehine yeniden gzden

  • brahim BOZKURT TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    256

    Temmuz 1945 Pazar gn konferansn altnc toplantsnda ele alnmt. ABD Heyetine Bakan Truman, ngiltere Heyetine Babakan Churchill, Sovyet Heyetine de Mareal Stalin Bakanlk etmekteydi28.

    ABD farkl dnse de ngiltere Potsdama, Sovyetlere kar daha sert bir tavr taknlmas gerektii dncesiyle gelmi ve Sovyetler Birliinin mttefiklere bilgi vermeden, Trkiyeden Montr Szlemesinin deitirilmesi ynnde baz taleplerde bulunmasn ve bunlar arasnda toprak taleplerinin de olmasn eletirmiti29. ABDye gre ise toprak istekleri, Sovyetler ve Trkiyeyi ilgilendirmekte ancak Boazlar konusu ise ABDyi ve tm dnya lkelerini ilgilendirmekteydi. Sonu olarak Potsdam Konferans sonunda Boazlar konusu, ngiltere, Amerika ve Sovyet Dileri Bakanlar Konseyine havale edilmiti.

    Boazlarla ilgili olarak devlet, Montr Boazlar Szlemesinin gnn koullarna uyarlanmasnda karar klmlard30. ngiltere ve Amerika, Potsdamda Rus ticaret ve sava gemilerine, Boazlardan savata ve bar zamannda tam gei serbestsi tannmasn teklif ettiler. Bylece Rusyann Boazlarda s istemesine gerek kalmayacakt. Ruslar bu teklifi kabul etmemi ve Potsdam Konferans, 2 Austos 1945de sona ermitir31. Amerikann Potsdamdaki tutumundan rahatsz olan Trkiye, konferansta imzalanan protokol gerei Amerikallarla yaplacak ikili grmeler konusunda endieliydiler32.

    Toker, Trkiyenin karlat sorunlarn Amerika tarafndan iyi alglanamamasn yle aklamtr: Amerika, Trkiyenin SSCByle yaad sorunu iyi deerlendirememektedir. nk o dnemde Amerikann Trkiye ile ilikileri zayft. Cumhuriyetin kuruluundan kinci Dnya Savana kadar iki lke birbirinde eliler bulundurmu, dostluk szleri edilmi, kltrel konularda diyaloglar gelitirilmitir. ki lke arasnda bir dmanlk sebebi de yoktu. Ancak ar bir dostluk sebebi de yoktu. karlar ne atyor ne de birleiyordu. Fakat II. Dnya Sava yllarnda Amerika ile Trkiye, Bakan Roosevelt dneminde savaa girmeye ikna edilmeye allm ve ilikiler gelitirilmeye allmt. Toker, tm bunlarn Amerikann Trkiyeyi anlamas iin yeterli bir gelime olmadn ifade etmitir33. Bu balamda nn ynetimi, Trk kamuoyunda sre giden belirsizlik yznden yaad rahatszl Amerikallara hatrlatarak, onlardan Boazlar sorunu ile ilgili konumlarn derhal aa

    geirilmesini kabul etti; ancak Sovyetlerin, konuya Trkiye ve kendileri arasnda karara balanmas gereken ikili bir sorun gibi yaklamalarn, Boazlar sorununun uluslararas niteliine dikkat ekerek eletirdi. Sovyetlerin, Boazlarda askeri s kurulmasna ilikin talepleri, hem Amerikallar hem de ngilizler tarafndan eletirildi. Dou Anadoludaki toprak isteklerine ise Amerikallar, kaytsz kaldlar. Ayrntl bilgi iin bkz. Sever, a.g.e., s.27. 28 Toker, a.g.e., s.73. 29 Feridun Cemal Erkin, Trk-Sovyet likileri ve Boazlar Meselesi, Banur Matbaas, Ankara, 1968, s.s.268-269. 30 Grn, a.g.e., s.298. 31 Potsdam anlamasna ngiltere, Amerika ve Rusyann Boazlar hakkndaki grlerini Trkiyeye bildirmesine dair bir madde ilave edilmitir. Bkz. Halk F. Grsel, Tarih Boyunca Trk-Rus likileri, Ak yay., stanbul, 1968, s.225. 32 Erkin, a.g.e., s.269. 33 Toker, a.g.e., s.63.

  • II. Dnya Sava Sonras Amerikan Missouri Zrhlsnn TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    257

    kavuturmalarn talep etti34. Nihayet Amerikan Dileri Bakanl 2 Kasm 1945te Trk Hkmetine bir nota sunarak konuya ilikin nerilerde bulundu35.

    Potsdamda alnan kararlar dorultusunda, Trkiyeye ilk nota 2 Kasm 1945te ABD tarafndan verilmiti. ABD notasn, 21 Kasm 1945 tarihli benzer ierikteki ngiliz notas izledi36. ABD yneticilerinin Boazlar konusunda tutumu, Karadeniz Boazlar, Svey Kanal ve Panama Kanal gibi suyollar btn dnya milletlerine ve btn lkelerin gemilerine ak olmaldr37 eklindeydi. Bir baka deyile Amerikan yneticileri, bu konuda kendi gemilerinin de geiini garanti altna alarak ulusal karlarna ncelik veren bir politikay izlemeyi tercih etmilerdi.

    Nihayet 5 Aralk 1945te Babakan Saracoluda hkmetinin Amerikan nerilerini mzakere temeli olarak kabul ettiklerini aklad38. Gerekte neriler, Trkiye asndan tatmin edici deildi. nk bunlar Sovyetler Birlii dhil Karadenize kys olan devletlerin, Boazlarn ynetimine daha ok mdahale etmesine izin vererek, kendisinin Boazlar zerindeki mutlak kontrolne kstlamalar getiriyordu. Trkiye asndan en iyi zm, Montr Szlemesi hkmleri uyarnca belirlenen mevcut durumun korunmasyd39.

    Sovyetler Birlii, Potsdamda alnan kararlar gerei 7 Austos 1946da Trkiyeye verdii notada40, 1936 Montr Boazlar Szlemesinin II. Dnya Sava srasnda, Trkiye tarafndan ihll edildiini ve kendisinin bundan zarar grdn, blgeye asker sevk etmek zorunda kaldn ne srmtr41. Trkiye ayn gn iinde Sovyet notasnn bir kopyasn Amerikaya gndermiti42. ngiltere ve Amerika, 19 ve 21 Austosta Rusyaya verdikleri notalarla, 4. ve 5. maddelerdeki Rus isteklerini kabul etmediklerini, Trkiyenin Boazlar kontrol ve savunmasnda tek sorumlu olarak kalmas grnde olduklarn belirttiler43.

    34 smet nnnn o gnlere ait dncelerini Toker kitabnda yle aklamtr. Gece hi uyuyamadm. Amerikann verecei karar son derece mhim. kna edebildik, sanyorum. Bkz. Toker, a.g.e., s.104. 35 neriler ksaca yle zetlenebilir:1- Boazlarn her zaman btn lkelerin ticari gemilerine ak olmas, 2- Boazlarn her zaman Karadeniz devletlerinin sava gemilerinin transit geilerine ak olmas, 3- bar zamannda zerinde uzlalan kstl tonaja sahip olanlar hari, Karadeniz lkelerinin zel izninin alnmas ya da Birlemi Milletler yetkisi altnda hareket edilmesi istisnasyla Karadenize kys olmayan devletlerin sava gemilerine Boazlardan geiin her zaman kapal olmas ve, 4- Milletler Cemiyetinin yerini Birlemi Milletler sisteminin almas ve Japonyann imzaclar arasndan karlmas gibi deiikliklerle Montreux Szlemesinin daha ada hala getirilmesi. Ulus, 8 Kasm 1945, ayrca bkz. Ayn Tarihi, No:144, (Kasm 1945), s.71. 36 Ayn Tarihi, No:144, (Kasm 1945), s.71; Tellal, a.g.m., s.504. 37 S.H. Truman, Hatralarm, Ulusal Basmevi, Ankara, 1968, s.168. 38 Trkiyenin ABD notasna verdii cevap iin bkz. Ayn Tarihi, No:145, (Aralk 1945), s.15; Cumhuriyet, 6 Aralk 1945. 39 Sever, a.g.e., s.30. 40 Bu notann metni iin bkz. Ayn Tarihi, No:153, (Austos 1946), s.s.72-74. 41 Faruk Snmezolu, Trk D Politikas, Der yay., stanbul, 2006, s.122; Sovyetler Birlii Trkiyeye verdii notada, Montr Szlemesinin artk Karadeniz devletlerinin gvenliini salamaya yeterli olmadn belirtti ve nerilerini dile getirdi, bkz. Akaln, a.g.e., s.199. 42 Tellal, a.g.m., s.504. 43 Amerikan ve ngiliz notalar ksaca; 4.maddede belirtilen Boazlar rejiminin sadece Karadenize kys bulunan devletlerce belirlenmesinin kabul edilemeyecei, 5.maddede ise Boazlarn savunmasnn Trkiye ve SSCB tarafndan

  • brahim BOZKURT TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    258

    Trkiyenin Sovyetlere yant ise 22 Austosta bildirildi44. Trkiye, notasnda ncelikle kinci Dnya Sava srasnda Boazlardan geen ve SSCBye gre szlemenin hkmlerini ihll etmi olan gemilerin durumunu ayr ayr aklamtr 45. Ayrca sava sresince Sovyet hkmetinin bir defa bile Karadenizde kendi emniyetini tehlikeye drebilecek bir durum iin Trkiye Cumhuriyeti hkmetine bavuruda bulunmadn metne eklemitir46.

    Cumhuriyet Gazetesi, d politikadaki bu nota trafiinden sonra Boazlar sorununu; dnya apnda bir olay olmutur. Amerika, ngiltere ve Fransa, Trkiyeyi tehdit eden tehlikeye kar ayn blok iinde yer alyorlar47 eklinde kamuoyuna duyuruyordu. SSCB, 24 Eyllde benzer ierikte ikinci bir nota sundu48. Karadenizin kapal bir deniz olduunu ve Trkiyenin 1921 Antlamasnda Boazlarn statsnn Karadenize kys olan devletlerce belirlenmesini kabul etmi olduunu ileri srmtr.

    kinci Sovyet notasna nce 9 Ekimde ABD ve ngiltere tarafndan49, 18 Ekimde de Trkiye tarafndan verilen kar notada50, Sovyet tezine kar klm, Boazlar birlikte savunma nerisinin, Trkiyenin egemenlik haklaryla badamad bildirilmitir. Celal Bayar o gnlerin, Sovyet yaylmaclnn bir sonucu olarak ortaya ktn ve Trkiyenin, II. Dnya Sava srasnda Boazlarla ilgili yetkilerini ktye kulland iddialarnn ise gerekle uyumadn belirtmitir51.

    1.1. Sovyet Tehditleri Karsnda Amerikan Destei

    ngilterenin Sovyetlere kar Trkiyeyi ekonomik ve askeri adan desteklemesinin zor olduunu gren Trk hkmeti, btn dikkatini Amerikann desteini salamaya yneltmiti. Ancak Trk Hkmeti, Sovyetler Birliine kar Amerikan gvencesini elde etmenin daha zor olduunu dnyordu.

    1946 ylnn ilk gnlerine kadar Amerikallar, Sovyetlerle ortaya kan sorunlar aabileceklerini dnyorlard. Buna karn, II. Dnya Sava sonunda ngiltere, Amerika ve Sovyetler Birliinin katld son byk toplant olan Aralk 1945teki Moskova Konferansnda, uzun uralarna ramen Sovyetlerle anlaamamlard. ABD Bakan Truman, Sovyetlerle ilgili olarak onlar, sadece bir dilden anlarlar o da ka

    yaplmasnn kabul edilemeyecei idi. Ayrntl bilgi iin bkz. Ayn Tarihi, No:153, (Austos 1946), s.s.76-83. Grsel, a.g.e., s.235, Tellal, a.g.m., s.s.504-526. 44 Amerikadan boazlar konusunda destek aldktan sonra, 22 Austosta Dileri Bakan Hasan Saka, Ankaradaki Sovyet Maslahatgzarn ararak 17 sayfalk uzun bir nota verdi. Bkz. Toker, a.g.e., s.110. 45 Bu notann metni iin bkz. Ayn Tarihi, No:153, (Austos 1946), s.s.76-83. 46 Tellal, a.g.m., s.506. 47 Cumhuriyet, 25 Austos 1946. 48 Bu notada ksaca, Boazlardan geen gemilerle ilgili ikyetler tekrarlanarak, Boazlarn gvenliinin iki lke tarafndan ortaklaa gerekletirilmesi gerektii belirtilmitir. Ayrntl bilgi iin bkz. Ayn Tarihi, No:154, (Eyll 1946), s.s.46-51. 49 Sovyet istekleri reddedilmi, Boazlara kar bir harekete gememesi konusunda uyarlm ve Boazlar konusunda isteksiz bir ekilde uluslararas bir toplantnn dzenlenecei bilgisi ile yantlanmtr. Bkz. Erkin, a.g.e., s.310. 50 Ayn Tarihi, No:155, (Ekim 1946), s.s.58-70. 51 Saray, a.g.e., s.76.

  • II. Dnya Sava Sonras Amerikan Missouri Zrhlsnn TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    259

    taburunuz var52 demi ve Trkiye ile ilgili olarak da unlar sylemitir: Rusyann Trkiyeyi istila etmek ve Akdenize alan Karadeniz Boazlarn ele geirmek gibi bir niyet tadna hi phe yok. Rusya demir bir yumruk ve sert bir dille karlamad takdirde bir baka sava yaanacak. Artk uzlama oyunu oynamaktan vazgemeliyiz Sovyetleri martmaktan yoruldum53.

    Bylece, Potsdam Konferansnda Trkiyeye kar olduka mesafeli duran Boazlar sorununun, Trkiye ile Sovyetler Birliini ilgilendiren bir sorun olduunu syleyen ABD, 1946dan balayarak Trkiye ile yakndan ilgilenmeye balad. Cneyt Arcayreke gre Trk-Amerikan ilikilerinin gelimesi de Sovyetlerle Trkiye arasndaki diplomatik atmalara gebe yllar olmutur. Bir baka adan bu yllara Trkiyenin tmyle ABD yrngesine oturmaya balad yllar gzyle de baklabilir. Yani Sovyetlerin sert tutumu kapy at, ABD ieri girdi demitir54.

    1946nn balarnda Amerikann Trkiyeyi destekleme karar ile Sovyet politikasndaki bu deiim esas itibariyle ani bir karardan ziyade yava yava olgunlaan bir srecin sonucunda gerekleti. nceleri ABD, Dou Akdeniz ve Ortadouyu ngilterenin geleneksel etki alan olarak deerlendirdiinden blgeye dorudan mdahale etme fikrine uzakt. Bu fikir deiikliinde baz olaylar kadar, ABD ynetimindeki baz kiilerin de pay byk olmutur: Bunlardan birisi, Dileri Bakanl ve Afrika Dairesi Bakan Loy Hendersond. Hendersonn Amerikan Hkmetini Dou Akdeniz ve Ortadounun nemi konusunda ikna edici almalar olmutur. Hendersondan baka Amerikann Ankara Bykelisi Edwin Wilson, Deniz Kuvvetleri Bakan James V. Forrestal, Amerikann Moskova Bykelisi Averell Harriman ve Amerikann Moskova Maslahatgzar George Kennan da bu politika deiikliinde nemli rol oynamlardr55.

    George Kennan, ABDnin Moskova eliliindeki ikinci adamd. Avrupa ve zellikle Sovyet sorunlar uzman Kennan, 1946 ubatn da uzun telgrafnda Stalinin dncelerini, bu dncelerin iki dzlemini, yani devletleraras ilikilerle, partiler aras ilikileri ve bunlar birbirine balayan rgtleri ayrntl olarak belirtti. Stalinin yeni topraklar igal etme niyetinde olmadn, lkesini salt siyasal aralar kullanarak geniletmeye altn vurgulayan Kennan, yazsnda SSCBye mdahale, buna cesaret edecekleri iin felaketli sonular verebilir; ancak Sovyet sosyalizminin ilerlemesinde de yeni gecikmelere neden olacaktr ve bu nedenle her ne pahasna olursa olsun engellenmelidir56. Kennann uzun telgraf ile Stalinin Sosyalist politikasna ilikin verdii bilgiler sonucunda ifade ettii dnceler, ABDnin d politikasnda evreleme politikasnn mimarlarndan birisi olarak anlmasna neden olmutur57.

    Bundan byle Sovyetlere kar izlenen politikaya devam etmenin sakncalar zerinde durularak, Amerikann artk Sovyet yaylmacln engellemesi gerektii,

    52 A.Halk lman, Trk Amerikan Yaknlamas ve Sovyetler Birlii, Forum, XIII/165, 15 ubat 1961, s.13. 53 Sever, a.g.e., s.37. 54 Cneyt Arcayrek, eytan geninde Trkiye, Bilgi yay., Ankara, 1987, s.271. 55 Sever, a.g.e., s.38. 56 Henry Kissinger, Diplomasi, Bankas Kltr Yaynlar, stanbul, 2004, s.423. 57 Akaln, a.g.e., s.s.100-101.

  • brahim BOZKURT TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    260

    boazlar konusunda verilecek bir dnn, Sovyetlerin yaylmac politikasn desteklemek anlamna geldiini, Sovyetlere kar direnen lkelere gereken yardmn yaplmas gerektii dnceleri, Amerikan yneticileri zerinde etkisini gstermitir58. Bunun zerine Amerikan Hkmeti, o gnlerdeki milletleraras durumla Sovyet davranlarn da dikkate alarak, -bu lkenin komnizmi ihra ederek Dou ve Gney Avrupa lkelerini uydusu haline getirme gibi bir plan olduu dncesiyle- Trkiyeyi desteklemeye karar vermitir59.

    Amerikallar kresel anlamda Sovyetlere kar sert bir politika izlemeye ynelten ok eitli faktrler de vard. Her eyden nce 1946nn baharnda ard arda yaanan bir dizi olay; Yunanistanda artan komnist tehdidi, Sovyetlerin randan ekilmemekteki srar ve Trkiye zerindeki istekleri artk Amerikallar bu olaylarn birbirinden ayr ve rastlantsal olaylar olarak grmelerini her geen gn zorlatrmtr.

    Ayrca Yunanistan, Trkiye ve ran Hkmetleri neredeyse her gn gnderdikleri raporlarla Amerikallar, Sovyetlere kar sert bir tutum sergilemeye aryor ve Sovyetlerin lkelerine ynelik politikalarnn dmanca hareketlerden baka bir ey olamayacan vurguluyorlard. Ayrca bu devletin Sovyet tehditlerine kar Amerikan destei arsna ngiltere de katlmt. Yukarda sz edilen btn faktrleri hesaba katan Amerikan ynetimi, Sovyetlerle bir uzlamaya varmaktan vazgemeye ve Sovyetleri Dou Akdeniz ve Ortadoudan uzak tutmaya karar verdi. ABDnin Sovyetlere kar sertleme karar, Trkiyede byk bir memnuniyetle karland60.

    O gnlerdeki genel Sovyet davrannn yan sra, Amerikan yneticilerine bu gerei anlatan ve ABDye o gne kadar ilgilenmedii Ortadou blgesiyle daha yakndan ilgilenmek gerektiini duyuran iki olay vardr. Bunlardan birincisi, Sovyetler Birliinin 1945 yl Aralnda iki Grc Profesrn iddialarna61 dayanarak baz Trk illerinin kendisine verilmesi iin at kampanyay iddetlendirmesi, ikincisi de ran zerine yapt basky artrmasdr. Bir Amerikal yazara gre, Avrupa bakentleri bu olaylardan birincisine daha byk bir nem verdikleri halde, Sovyetler Birliinin ran zerine yapt bask Amerikan idarecileri bakmndan daha uyarc olmutur. Btn bu olaylar zerine ABD Trkiyeye verdii 2 Kasm 1945 tarihli notada boazlar zerindeki Trk egemenliini zedeleyecek hibir istekte bulunmad gibi 6 Mart 1945 tarihinde de Amerika donanmasnn en byk zrhllarndan biri olan Missouriyi stanbula gndereceini aklamakla ran ve Trkiye zerindeki Sovyet basksn cevaplandrmaya62 almtr.

    58 lter Turan-Dilek Barlas, Bat ttifakna ye Olmann Trk D Politikas zerindeki Etkileri, Trk D Politikasnn Analizi, Der yay., stanbul, 1994, s.428. 59 Hseyin Bac, Demokrat Parti Dnemi D Politikas, mge Kitabevi, Ankara, 1990, s.8; ayrca bkz. Mehmet Gnlbol vd., Olaylarla Trk D Politikas, 1919-1990, Siyasal Kitabevi, Ankara, 1996, s.205. 60 Sever, a.g.e., s.s.39-40. 61 20 Aralk 1945 gn bir Tiflis Gazetesinde iki Grc profesrn ortak bir mektubu yaynland. Bu mektupta, Giresuna kadar Karadeniz sahilinin Grcistana ait olduu ve Sovyetler Birliine geri verilmesi gerektii biiminde yazlar Sovyet basnnda da yer almtr61. Tabii bu durum Trk yneticilerini olduu kadar Amerikallar da endielendirmitir. Bkz: Grn, a.g.e., s.302; Ayrca Sovyet basnnn iddialar iin bkz. aktaran Cumhuriyet, 21-31 Aralk 1945. 62 lman, a.g.m., s.13.

  • II. Dnya Sava Sonras Amerikan Missouri Zrhlsnn TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    261

    ABDnin bu uyarc davranlarna ramen Sovyetler Birliinin Trkiye zerindeki baskya son vermemesi, stelik bir yandan Sovyet basnnn Missouri konusundaki sinir sava devam ederken dier yandan Moskova Hkmetinin 7 Austos 1946 tarihli bir nota ile Boazlarda s isteini tekrarlamas, Trkiyeyi ABDye daha fazla yaklatrm; ayrca ABDyi de kesin bir ekilde Trkiyenin yannda yer almaya itmitir.

    Metin Tokerin yerinde bir ifadesiyle 1945 Kbusu, Sovyetlerin Boazlarda s ve Dou Anadoluda toprak istemesi ile balam, Trkiyeye Batdan gelen destekle; ubat 1946da ngilterenin 1939 ttifaknn yrrlkte olduunu ve saldrya uramas halinde Trkiyeye yardm etmekle ykml olduunu bir notayla bildirmesi ve 16 ay nce yaamn yitirmi Trkiyenin Washington Bykelisi Mnir Ertegnn naann Nisan 1946da Missouri zrhls ile stanbula getirilii ile balayan ABD destei, Trkiyenin bu kbustan uyanmasn salamtr63.

    2. Missouri Zrhlsnn Trkiye Ziyareti

    Missouri ve ona elik eden Providence zrhls 5 Nisan 1946 sabah stanbul Limanna gelmilerdi64. Filo Komutan Amiral Hewitt ve Trumann zel temsilcisi Veddell ayn akam trenle Ankaraya hareket etmilerdi. 6 Nisanda Cumhurbakan nn tarafndan kabul edilen zel konuklarn erefine Genelkurmay Bakan, Ankara Palasta bir ziyafet vermitir65.

    Ziyaretin resmi gerekesi, 11 Kasm 1944te vefat eden Trkiyenin Washington Bykelisi Mehmet Mnir Ertegnn nan, 5 Nisan 1946da stanbula getirmekti66. Missourinin Trkiye ziyareti, byk bir propagandaya dntrlm, Missourinin Cebelitarktan Akdenize geliine ve stanbula giriine kadar stanbul basn olay, byk bir dikkatle izlemi ve Trk kamuoyuna yanstmtr. rnein Cumhuriyet gazetesi bu sreci yle aktarmtr: Missouri zrhls, dn Cebelitarktan geerek Akdenize girdi. Dost memleketin harb gemileri, Cuma sabah limanmzda bulunacaklar67. O zamanki olanaklar dikkate alndnda, Missouri ile ilgili basnda yer alan haber, rportaj ve fotoraf gibi elerin Amerikallarn yardm ile saland anlalabilir68.

    63 Toker, a.g.e., s.s.104-105. 64 Dileri Bakanlnn 1.3.1946 tarihli ve 36875/41 sayl yazs zerine Bakanlar Kurulunun 7.3.1946 tarihli kararnda Missouri ve gelii ile ilgili u bilgiler yer almaktadr: Eski Vaington Bykelisi rahmetli Mnir Ertegnn cenazesini yurdumuza getirecek olan Amerika Birleik Devletleri Deniz Kuvvetlerine mensup 45.000 tonluk Missouri muhabere gemisi ile bu gemiye refakat edecek 2200 tonluk Power destroyerinin stanbul Limanna gelmelerine ve 5/Nisan 1946 tarihinden 9/Nisan/1946 tarihine kadar stanbulda kalmalarna izin verildii karar alnmtr. BCA, Bakanlar Kurulu Kararlar (1928 ve Sonras) Katalou, F.No: 030.18.01.02, Yer No:110.18.8. 65 Akaln, a.g.e., s.208. 66 Ulus, 24 Mart 1946; Missouri Zrhlsnn Akdeniz Seferine Byk Ehemmiyet Veriliyor, Son Posta, 11 Mart 1946. 67 Cumhuriyet, 1 Nisan 1946. 68 Akaln, a.g.e., s.s.207-208.

  • brahim BOZKURT TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    262

    nce yurtdnda yaynlanan gazetelerin bu konu ile ilgili deerlendirme yazlar ulusal basnda yer almtr: ngiltere de baslmakta olan Evening Standart Gazetesindeki haberde unlar yazlmtr: len diplomatlarn cenazelerinin harp gemileri ile memleketlerine iadesi hi phesiz diplomatik normal bir nezaket eserdir. Fakat bu i iin dnyann en byk zrhllarndan birinin seilmesi btn Vasington mahfillerini hayrette brakmtr69. Herald Tribune Gazetesi, bu ziyaretin amacn yle belirtmitir: Missouri zrhls, bara yardm etmek iin hakiki grevini ifa etmektedir. Amerikan kuvvet ve kudretini belirtmek iin Ortaark buhrannn en son haddine vard bu an semesinin sebebini ilgililere aklamak isteriz: Missourinin Akdenize seyahati, Amerikann bu evredeki menfaatleri, yalnz bir prensip meselesi ve bir nazariye olmadn gsterir. Bu gemi, siyasi tartmalarn nazari bir grme ve mnhasran bir fikir teatisi deil fakat ciddi bir mzakere konusu olduuna delildir70.

    Ulus Gazetesi, Missourinin stanbula geldii gnde Welcome Missouri balkl bir manet ile yaynlanmtr: Yeryznn en byk devleti Birleik Amerikann en byk zrhls Missouri bu sabah erkenden stanbula varm, orada demirlemi bulunacak. Ayrca kamuoyuna zrhlyla ilgili u bilgiler de aktarlmtr: Bu gemi, geen yl Uzakdou sularna gittii zaman orada gne memleketinin snmeyeceine inanlan gnei onun gvertesinde snm, onun iinde tarihin bir devri kapanp bir devri almt. Missouriyi gezecek olan Trk vatandalar, o byk tarihi olayn glgeleriyle izlerine de orada ziyaret edip sevin duyacaklardr. Sevin duyacaklardr nk o teslim treniyle mterek olduumuz bir davann sonuncu zaferi de gereklemi ve yeryznde saldrganlk canavarnn ikinci byk dii de orada sklmt71.

    Missouri zrhls iin zel bir karlama treni hazrlanm ve bu konuyla basn ok ilgilenmitir. Bu plana gre; Missouri, anakkele Boaz dnda deniz birliklerimiz ve Yavuz tarafndan karlanacaktr. Cenaze trenle Dolmabaheye karlacak ve burada askeri bir tren yaplacaktr. Trene Amerikan askerleri de itirak edecektir. 5 Nisan gn akam stanbul basn mensuplar gemiye davet olunacaklar, gemide Amerikan Basn Ataelii tarafndan bir kokteyl parti verilecektir. Ziyareti memleketimizde byk yanklar douran Missouri iin PTT tarafndan hatra pullar hazrlanmtr. nhisarlar daresi de Missouri adyla sigaralar hazrlatmtr. Missouri stanbulda drt gn kalacak datlacak kartlarla gnde iki saat halk bu dost gemiyi ziyaret edebilecektir. Misafirler erefine balo ve ziyafetler verilecektir. Amerikal subay ve erler btn nakil vastalarnda parasz seyahat edebileceklerdi. Herekede zel bir hal yaptrlm, bu halnn zerine stanbulun bir haritas kabartma olarak ilenmiti 72.

    69 Aktaran Ulus, 8 Mart 1946. 70Aktaran Ulus, 11 Mart 1946. 71 Welcome Missouri, Ulus, 6 Nisan 1946. Dnemin dier gazetelerinden bazlarnn balklar yle idi: Filonun Gelii Trkiye-Amerika Dostluunun Parlak Bir fadesidir, Cumhuriyet, 6 Nisan 1946; Ahmed Emin Yalman, Cennete Hangi Yoldan Gidilir, Vatan, 7 Nisan 1946. 72 Ulus, 28 Mart 1946. Herekede zel bir hal yaptrlm, bu halnn zerine stanbulun bir haritas kabartma olarak ilenmiti Dolmabahede Amerikallarn dolarlarn Trk parasna evirmek zere zel bir bro almt. Tekel, zel olarak yaptrd ve 50er adetlik zerinde Missouri yazan kutular iindeki sigaralar sata kard. Bu kutularn zerine Trk ve Amerikan bayraklar konulmu ve ngilizce olarak da Ho geldin Missouri yazlmt. Ayrca kutunun zerinde bir de Missourinin resmi vard. PTT, bir Missouri serisi pul karmt. stanbul Belediyesinin ayrd 12 otobs gece yarsndan bir saat sonraya kadar yalnz Amerikallarn emrinde olmak zere Dolmabahe ile Taksim arasnda ileyecektir. Dier taraftan btn tatlar Amerikallarn emrine amade olacak ve deerli misafirlerimiz hibir bilet almayacak ve cret vermeyecektir. sinemann balkonlaryla, tiyatrolarda 80 kiilik yer misafirlerimize ayrlmtr, Bkz. Ulus, 5 Nisan 1946, Cumhuriyet, 31 Mart 1946.

  • II. Dnya Sava Sonras Amerikan Missouri Zrhlsnn TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    263

    Altan ymen, ocukluk yllarn anlatt Bir Dnem Bir ocuk adl an almasnda, Missourinin geliinin o dnemin sosyal hayatnda baz deiikliklere yol atn ifade etmitir. Amerikan askerlerinin, ayn zamanda turist olduklarn, dolatklar yerlerde evreye biraz para braktklarn ve turist szcnn de o zamann Trkiyesinde henz yeni bir kavram olduunu belirtmektedir: Missourinin gelii bu adan sadece Trk d politikasnda deil Trk turizminde de bir dnemin balangc saylabilir. Bu askeri amal geziyi daha sonra Bat kkenli sivil gruplarn gelii izleyecek ve stanbulun otelleriyle stiklal Caddesinin mterisi yaps yava yava deimeye balayacakt. Bu ziyaretin etkisinden olacak ksa sre sonra Ankarada Missouri diye bir Lokanta alacakt. Ksa bir sre sonra da bakentin en iyi lokantalarndan biri ABD bakentinin adn alacak Washington Lokantas faaliyete geecekti. Deime bununla da snrl kalmad. erii ayn kalmakla birlikte Rus Salatasnn ad da Amerikan Salatas yaplmt. Tekelin kard Missouri sigaralar ok satlmt73. Yaanan bu sre ymene gre yle idi: 1946 ve sonraki yllarn Trkiyesinde Ruslara duyulan hiddet ne kadar ise, Amerikaya duyulan sempati de o kadar bykt. stanbul, Atlantikin tesinden gelen bu 270 metrelik ziyareti iin youn ve biraz da abartl bir hazrlk yapmt. Bu hazrlklarn bir ksm sonradan eletiri ve alay konusu olacakt. Ama o gnlerde bunlar pek yadrgayan yoktu. ehri gezecek olan denizcilerin iyi eyler grmesi isteniyordu74. Adeta bu ziyaret bir ulusal davaya dntrlm, Amerikaya iyi ve ho grnmek adna herkes zerine deni yapmakla grevli klnmt. Kimsenin bu konuda en ufak eletiriye tahamml yoktu ya da yaplanlar eletirmek kimsenin aklndan geirmedii bir olayd.

    Missourinin gelii nedeniyle stanbul Belediyesi tarafndan Karakyden Beiktaa kadar olan sahil ile Beyolunun bir ksm semtlerindeki evler ve dkknlar ayn renge boyanmtr75. Genelevler beyaza boyatlm, hayat kadnlar, Amerikan denizcilerinin sal gzetilerek doktor denetiminden geirilmi, barlar, pavyonlar kaplarna Welcome pankartlar asmlar, halk bu kadar byk bir gemiyi grebilmek, geceleri prl prl klarn izleyebilmek iin sokaklara dklmt. ABDli boylarda bu konuksever ulusun sunduu olanaklardan olabildiince yararlanmlard76.

    6 Nisan 1946de Babakan Saraolu Missourinin gelii nedeniyle unlar sylemiti: Minnettarlm tebarz ettirirken Derin bir zevk iindeyim Dnyann en mkemmel ocuu olan Amerika ve Amerikallar, ellerinde insanlk, adalet, hrriyet, medeniyet bayraklar olduu halde Salam ve metin admlarla yrmektedirler77.

    Amerikallarn gelii erefine verilen kokteylde konuan stanbul Valisi F. Kerim Gkay, Amerikallarn memleketimize sk sk gelmelerini isteriz. Biz de her vesileden istifade ederek Amerikaya gitmek isteriz78 diyerek bu ziyaretten memnuniyetini dile getirmitir.

    73 Altan ymen, Bir Dnem Bir ocuk, Doan Kitap, stanbul, 2002, s.s.514-516. 74 A.g.e., s.513. 75 Cumhuriyet, 5 Nisan 1946. 76 Arcayrek, a.g.e., 315. 77 Trkkaya Atav, Altnc Filo Defol!, Forum, XX/344, 1 Austos 1968, s.14. 78 Ayn Tarihi, No:149, (1-30 Nisan 1946), s.58.

  • brahim BOZKURT TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    264

    Amerikallar, Missourinin ziyaretinin Trkler tarafndan Sovyetlerin Trkiyeye ynelik isteklerine kar, kendilerinin kararl desteinin bir gstergesi olarak alglanmasn istemilerdi. Bakan Byrnesn Paristeki Trk Bykelisiyle konumasnda, Trk Hkmetinin Missourinin stanbula yapt ziyareti, kuru bir jest olarak dnmesini istemiyordu. Amerikan Hkmeti, Trkiyenin konumunun neminin farkndayd ve bu lkeye gsterdii ilgi kararllkla devam edecekti79.

    ABD Bykelisi Wilson, Bu denli byk gsterilerle Missourinin karlanmasndaki nedeni yle aklyordu: Trklere gre, ABDnin artk Ortadouda BM ilkeleri erevesinde bar ve gvenliin ABD karlarnn korunmasna ynelik bamsz bir d politika uygulamaya balamasnn bir sonucudur. Trkler, bu bamsz politikay ABDyi gerektiinde yanlarnda grecekleri biiminde yorumluyorlar80. Sovyetlere, Trkiyenin bamszln yok etmek ve burada kendilerine dost bir rejim kurmak iin gz yumulursa Sovyetlerin Sveye kadar inmelerine hibir engel kalmaz ki bu da yeni bir dnya atmasn nlenemez hale getirir81. Trklere gre Missourinin gelii bu politikann belirtisiydi. Wilsonun bu deerlendirmeleri pek de yanl deildi. Hatta artk Trkiyede hkmet ve kamuoyu, ABDnin Trkiyenin sorunlarn anlad biimde yorumlar yapmaya balamt. Missourinin gelii gibi gidii de ok aal gemitir. Halk yine sahillere dolumu, belediye vapurlarna doldurulan insanlar uurlama trenlerine katlmtr. Bu ziyaretle artk, yneticiler ve Trk kamuoyu, Trkiye ile Amerika Birleik Devletleri arasnda dostane, samimi bir ilikinin kurulmaya baladna inanmtr82.

    Missourinin gidii nedeniyle Cumhuriyet gazetesinde yaynlanan bir yazda, Amerikallarn stanbulda bulunduklar srete yaananlar yle ifade ediyordu:

    Drt gn sren ve halkmzn kalbinde pek tatl hatralar brakan ziyaretlerinden sonra, dost Amerikal denizciler dn sabah saat 10da limanmzdan ayrldlar. Gzel bir gne ve mavi bir gn altnda stanbul fevkalade gnlerinden birini daha yayor. Gemilerin geldii Cuma gnnden beri adeta bir bayram yerini andran ehir, misafirlerini ayn evk ve heyecanla uurluyor. Beylerbeyinden skdara, Beiktatan Sarayburnuna kadar btn sahiller kadn, erkek, oluk ocuk dolu. Bu yalnz bir devletin bir dier devlete kar gsterdii dostluk deil, btn bir milletin dier bir millete kar duyduu kardee hislerin en samimi ve en canl tezahrdr. Bugn stanbul halk iin balca i, drt gnden beri bamzn deil, kalbimizin stnde tadmz misafirlerimizi ayn konukseverlikle uurlamaktr. Bu kadar muazzam kalabala iini gcn braktran tek sebep ite budur. Misafir gemicilerin ehre k noktas olan Dolmabahe Meydan, sabahn yedisinden itibaren dolmaya balyor. Misafirlerin stanbulda kaldklar ksa mddet iinde edindikleri dostlar kendilerine hediyeler getirmiler. Trk gazetecileri de misafir meslektalarna hediyeler hazrlamlar. Geceyi ehirde geiren veya sabah erken karaya kan denizciler yava yava dnyorlar. Hepsinin yznde sevdikleri bir memleketten ayrlan insanlarn hzn okunuyor. Denizyollar daresi, dost Amerikan denizcilerini stanbul halknn daha rahata uurlayabilmesi

    79 Sever, a.g.e., s.41. 80 Arcayrek, a.g.e., s.s.315-316. 81 Toker, a.g.e., s.101. 82 Bkz. Ayn Tarihi, No:149 (Nisan 1946), s.s.64-74; Falih Rfk Atay, Amerika Artk Yolunu Bulmutur, Ulus, 8 Nisan 1946; Ahmet kr Esmer, Trk-Amerikan Dostluu, Ulus, 8 Nisan 1946; Abidin Daver, Amerika, Yakn ve Ortadounun Koruyucusu, Cumhuriyet, 8 Nisan 1946.

  • II. Dnya Sava Sonras Amerikan Missouri Zrhlsnn TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    265

    iin hususi vapurlar tesis etmi. stanbul halknn Amerikal denizcileri ne kadar sevdiini anlamak iin bu vapurlar dolduran kalabal grmek kfi. Saat 10a geliyor. imdi Missouri zrhlsnn da demir aldn ve Boaza doru bir kavis izdikten sonra Marmara istikametine yollandn gryoruz. Dnyann bu en byk harp gemisi, Yavuzun nnden geerken bandomuz Amerikan milli marn alyor ve denizciler filamalarla selamlayorlar. Sahillerde birken halk, gemileri hararetle alklyor, hayrl yolculuklar temenni ediyor. Denizyollarnn vapurlar, Sarayburnu ve Selimiye nlerinde bekliyor, ierlerindeki kalabalk, harp gemileri geerken mendiller sallyor ve uurlar olsun, gle gle diye sesleniyor. Yeilky aklarnda denizyollarnn on vapuru ddk alarak dostlarmz selamlyor ve dnyorlar. ki karde milletin, yeryznde ebedi bar kurmaktan baka gayesi olmayan donanmalarna mensup gemiler bir gelin alay halinde Marmarann berrak sular zerinde yava yava uzaklayorlar. Yolunuz ak olsun dostlarmz!83.

    2.1. Ziyaretin Kamuoyundaki Yansmas

    Kimilerince sava gemisi Missourinin stanbula gelmesi, Trkiyenin Amerikaya anlatmaya alt, Boazlarda s ve Dou Anadoluda toprak istemiyle kendisini ifade ettii ar Sovyet basksnn, Amerika tarafndan artk anlald ve Sovyetler Birliinin toprak taleplerine kar, Amerikann Trkiyeyi desteklediini sembolize etmesi biiminde yorumlanmtr84.

    Cumhuriyet Gazetesinin Missourinin stanbula geldii gn yaynlam olduu Welcome U.S.A balkl makalesinde yazlanlar kamuoyunun bu ziyaretteki tutumunu yle aklamtr: Bu korkun harb vastas, II. Dnya Harbinin sonu ve barn balangc demek olan Amerikan-Japon mtareke anlamasna da sahne olmutur. Onun iindir ki, Missourinin Akdeniz ve stanbul sularna gelmesinde derin bir siyasi mana vardr. Bu siyasi manay, devlet adamlar aklamasa da biz anlyoruz. kinci Cihan Harbine sebep olan azgn harb Tanrlarn yere sermekte en byk rol oynam ve bundan sonra dnya barnn liderliini stne alm olan Amerika, Akdenizde Yakn ve Orta arkta barn muhafazas, tecavz ve tahakkmn ortadan kalkmas iin btn o muazzam nfus ve kuvvetini kullanacan anlatmak istiyor85.

    Cumhurbakan nn, Missourinin ziyareti nedeniyle Trkiyeye gelen gazetecilere verdii demete; Amerikan donanmasna mensup gemiler bize ne kadar yakn bulunurlarsa, o kadar iyi olur diyerek bu ziyaretten duyduu memnuniyeti dile getirmitir86. Tokere gre Missourinin stanbula geliinin resmi nedeni bir cenazeyi getirmekti. Ancak Amerika bu ziyaretle, Ortadouya benim de elim uzanr diyordu87.

    Missourinin stanbul yolculuu, Amerikann tm blge ile ilgili duyarlln yanstmas bakmndan nemlidir. Yani ABD, Japonyay teslim alan anlamann

    83 Cumhuriyet, 10 Nisan 1946. 84 Bac, a.g.e., s.7. 85 Welcome U.S.A, Cumhuriyet, 5 Nisan 1946. 86 Vatan, 7 Nisan 1946, Missouri zrhls ile birlikte 12 Amerikan gazeteci de gelmiti. Bkz. Son Posta, 30 Mart 1946. 87 Toker, a.g.e., s.s.101-102.

  • brahim BOZKURT TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    266

    gvertesinde imzaland sava gemisini stanbula gndererek, tm Akdenizde bir gvde gsterisi dzenliyordu. Bu hareketin Rusyaya ynelik bir mesaj olduu akt88. ymen de ayn dnceyle; Truman, Missouriyi Trkiyeye yalnz deilsin mesajn vermek ve bir gvde gsterisi yapmak iin gnderdiini belirtmitir89.

    Bu ziyaretin gerekte, Sovyet Rusyaya kar Trkiyenin ABD tarafndan destei olarak alglanmasnn doru olmadn dnen Niyazi Berkes ise, bu konuda unlar aktarmtr: Nisan 1946da Missouri uak gemisinin stanbula gelii, Amerikann Trkiyeyi Rusyaya kar destekleme kararnda olduunun belgesi olarak grlmtr. Hlbuki o zamann Cumhurbakan olan Truman, henz daha sonrann Truman deildi. Bu Missouri geliinde geri Ruslara kar bir gsteri istei vard, ama Trkiyeyi destekleme amacyla olan bir gsteri deil. Trumann o zaman ki sevgili doktrini olan boazlarn mutlak serbestlii ve askerden arndrlmas grn anlatmak amacn gden bir gsteriydi. Onun bu grne Trkiyenin kar olduu kadar Rusyada karyd. Fakat bir yl kadar sonra, Mart 1947de nl Truman Doktrini yaynlandnda Truman, o eski grn tersine evirmi bir Truman olarak dnyann karsna kyordu90.

    Missouri zrhlsnn Trkiye ziyareti, Trk-Amerikan ilikilerinde bir dnm noktas olmutur. Bu ziyaret srasnda gazetelerde yaynlanan yazlardan Trk kamuoyunun Amerika iin neler dndn, o dnemde nasl bir Amerika imgesinin (imajnn) var olduunu anlayabiliriz. te bunlardan bazlarna rnekler:

    Missourinin ziyareti, Ulus Gazetesinin bir haberinde, Amerikann Akdenizde bir yardmc devlet olarak deil, mstakil bir devlet olarak tannmas91 Anlamna geldii belirtilmiti. Mmtaz Faik Fenik de ayn dnceyle gazetesindeki yazsnn baln Amerikann Hududu Akdenizdedir92 olarak koyacaktr.

    Falih Rfk Atay, Missouri balkl yazsnda Amerikan bayrandaki yldzlardan birinin de Trk ulusunun kendi talih yldz olduunu yazmtr: Amerikann ne istediini biliyoruz; hr, eit ve egemen milletlerin ortaklaa gvenliine dayanan harpsiz, saldrsz, sadece ahlak ve kanun balama ve antlamalarnn hkm srd bir dnya! Byle bir dnyada yaamak isteyen herkese, Amerikan bayranda kendi talih yldzn da grr93. Atay, Missourinin, Trk ve Amerikan dostluunun pekimesinde, bar ve hrriyeti Amerika ile Trkiyenin ayn yolda savaacaklarn belirtiyordu: Missouri zrhls ve yanndaki harp gemileriyle stanbula gelen Amiral, Sunay ve erler sabahtan beri Trk Milletinin, aramzda bulunular her yuvaya sevin ve enlik veren misafirleridir. Onlar karaya ktklarndan ayrlacaklar dakikaya kadar, Amerikann ne kadar sevildiini, gzlerin

    88 Grn, a.g.e., s.305. 89 Missouri zrhls, ABDnin en byk sava gemisiydi. Dnyann da, Japonlarn Yamato zrhlsndan sonra, ikinci byk sava gemisiydi. Uzunluu 270 metreydi. Arl 57.000 tondu. 1600 mrettebat vard. Amerikallarn Japonlara kar Pasifik savalarnda grev almt. Japonyann ABDye teslim oluunun treni, yedi ay nce bu zrhlnn gvertesinde yaplmt. Missouri Tokyo Krfezinde demir atmt. Silindir apkalaryla gemiye kan Japon heyeti mensuplaryla Gneydou Pasifikteki Amerikan kuvvetlerinin Komutan, General Mac Arthur, Japonlarn teslim belgesini karlkl olarak Missouride imzalamlard. Bkz. ymen, a.g.e., s.s.512-513. 90 Niyazi Berkes, Unutulan Yllar, letiim yay., stanbul, 1997, s.s.377-378. 91 Ulus, 11 Mart 1946. 92 Vatan, 5 Nisan 1946. 93 Falih Rfk Atay, Missouri, Ulus, 5 Nisan 1946.

  • II. Dnya Sava Sonras Amerikan Missouri Zrhlsnn TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    267

    baknda ve yzlerin neesinde grecekler, Trk fikrinin ve lksnn Amerikan insaniyetilii prensiplerinden ne kadar farksz olduunu grtklerinin her sznden anlayacaklardr94.

    Nadir Nadi, Cumhuriyette Missouriyi, stanbul halk bu itibarla sevinle karlarken Yarn ki bar dnyasn gerekletirmeye alan lkclk sembol olarak grdn aklyor ve yle devam ediyordu: Amerika bugn yeryznn en kuvvetli bir milletidir. Fakat bu kuvvet; barn, adaletin ve milletler arasnda eitlik hakkn kurup yaatmak isteyen temiz bir idealin emrindedir Kt niyet beslemeyen her kuvvet gibi Birleik Amerikada muazzam endstrisini yllar boyunca yalnz insanlk ve medeniyet artlarna gre yrtmekten baka bir ey yapmamtr95.

    Ahmet kr Esmerin yazs, Trk kamuoyunun o dnem iin Amerikay nasl grdne gzel bir rnektir: Memleketimizde kaldklar gnler zarfndaki kabuln (Missouri ile gelen Amerikallarn) bu eit ziyaretlerde gsterilmesi mutat olan misafirperverliin erevesini aarak Trk-Amerikan dostluu namna samimi bir tezahr mahiyeti alm olduunu misafirlerimiz grm olacaklardr. Bunu da tabii grmek lazmdr. nk Trkler, Amerikallar hakknda daima hayranlk duygusu beslemilerdir. Amerika, Trkler iin iyi niyetli ve temiz duygulu insanlarn memleketidir. Uzun ve hareketli tarihimizde dier byk devletlere nazaran Amerikallarla temasmz az olmutur. Fakat btn mnasebetlerimizde Amerikallar doru ve drst insanlar olarak tandk ve kendilerini candan sevdik96.

    Falih Rfk Atay bir baka yazsnda tpk A.kr Esmer gibi, Amerikann bar ve hrriyeti olduunu, gcyle dnya barnn gvencesi olduunu dnmektedir: Dostluumuzun salaml duygusunu, Amerikallarn bar ve hrriyeti btn milletlerin tabii dostu olmasndan alyoruz. Amerika harpi deildir. Amerika son saniyeye kadar sadece bar vastalarn kullanmak azminde bulunan bir memlekettir Amerika, 1918de de bugnk gibi olsayd kinci Dnya Harbi olmazd. Amerika isterse yeni bir harp olmaz. Hrriyeti seven btn yurtlardaki Amerikan sevgisinin gerek kayna onun devaml bir bar inancas olmasdr. Harpsiz ve esaretsiz bir dnya lksnn dayana olmasdr97.

    Necmettin Sadak, Akam gazetesinde unlar ifade etmitir: lk defadr ki bu harpten sonra (kinci Dnya Sava) bir Amerikan donanmas bu mnasebetle Akdenizde yer almaktadr. Bu da Amerikann yalnz Pasifikte deil Avrupa ilerine hkim Akdeniz sularnda her tehlikeye kar hazr olacan gstermesi bakmndan bal bana ehemmiyetli bir hadisedir(Amerika Birleik Devletleri) Yeryznde hak, adalet, hrriyet prensiplerinin tatbik edilmesinden baka bir ideali olmayan, bu ideal urunda var kuvvetini ortaya koyan byk devletin, stanbul sularn ssleyen donanma karsnda halkn duyduu heyecan ve takdirin balca kayna, Trk Milletinin de yreinde tad ayn ideallerdir98.

    Cumhuriyette Abidin Daver, limanmza gelen Amerikan zrhls Missourinin yalnzca merhum bykelinin cenazesini getirmek iin yola kmadn, Amerikann Akdenizde bayrak gstermek istediini dnmektedir. Ayrca bu ziyaretle geminin bykl karsnda Gzleri ile dnen ve karar veren halk kitleleri iin Missouri gibi

    94 F.Rfk Atay, Missouri, Ulus, 5 Nisan 1946. 95 Nadir Nadi, Dost Amerikann Denizcilerini Karlarken, Cumhuriyet, 5 Nisan 1946. 96 A. kr Esmer,Trk-Amerikan Dostluu, Ulus, 8 Nisan 1946. 97 Falih Rfk Atay, Trkiyeden Amerikaya, Ulus, 9 Nisan 1946. 98 Necmettin Sadak, Aziz Dostlarmz Ho Geldiniz, Akam, 5 Nisan 1946.

  • brahim BOZKURT TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    268

    muhteem bir zrhl, bir teknik harikas yzbinlerce brorden daha kuvvetli ve daha tesirli bir propaganda arac olduunu Amerikan propagandasn nl Amerikan filmlerinin bile ayn derecede yapmasnn mmkn olmadn aklayarak, ziyaretin propaganda niteliine dikkat ekmitir99.

    Gazetelerde Missourinin gelii yle bir nemli olay haline getirilmiti ki Amerikal misafirlerin Trk geleneklerine pek uygun olmayan isteklerine de artk yer verilmeye balanmt: Konuuyor, glyorduk, bir bahriyeli uzaktan bana iaretler yaparak: Benim ikyetim var, dedi. Kzlarn ok skyorlar. Saat 6dan sonra eve gitmek mecburiyeti var. Hlbuki ben ancak drtte bete karaya kyorum, ahbap olduum kzlarla sadece iki saatik grebiliyorum100.

    Bir baka gazetede stanbul halk ile Amerikal denizcilerin ilikileri yle betimleniyordu: Trk-Amerikan Bahriyelileri, kolkola sokaklarda neeli gruplar, alveri yerleri de Trk-Amerikan renkleriyle yaplm uurtmalar. ki gndr Missouri zrhls ve dier Amerikan harp gemilerinin denizcileri stanbul sokaklarnda mekik dokuyor. Limanmzda bulunan kendi filomuzun mensuplaryla kolkola geziyorlar. Bir nee bir kyamettir gidiyor. Geliigzel karlarna karak konutuum Amerikallar, imdiye kadar bulunduklar limanlarda konukseverliin bu derecesini grmediklerini sylyor ngilizce levhalar (dkknlarda) birok yerlerde grlyor. Bir tanesi, memleketinize dndnz zaman burada da sizin gibi dnen insanlar olduunu tandklarnza anlatnz diye uzun bir cmle halinde idi. Geceleri Amerikal misafirler erefine elence yerleri sabaha kadar ak. Kibrit Amerikallarn balca hediyesi. Missouriyi gezenlerin hemen hepsine kk bir defter halinde kibritler datld. Bizim Tekel daresinin Missouri sigaralar da Amerikallar tarafndan keyifle tttrlyor. stanbul geceleri batanbaa elektrikle donand iin ereflerine yaplan bir ehrayini andran bu manzara ortasnda daha gn kaldktan sonra tekrar gemilerine ve oradan memleketlerine Trkiyeden ok neeli intibalarla dneceklerine kimse phe etmiyor101.

    Gazetelerde yer alan tm bu yazlar ve Amerikan Missouri zrhlsnn karlama trenleri sonucunda, Trk kamuoyunu ve onu ynlendiren yneticilerin amac gereklemiti. Trkiyede Amerika/ABD ryas balamt. Amerikal askerlerin gittiimiz hibir limanda byle karlanmadk102 szlerinden de anlalaca zere bu ziyaret, bykelinin cenazesini getiren bir askeri geminin karlanmasnn ok tesinde alglanm ve kamuoyuna da byle aksettirilmitir. O kadar ki halk, Amerikal misafirlere nasl davranacaklar konusunda terbiye edilmitir: Harp gemilerini gezmek baz ananevi esaslara dayanr. Bunlara riayet etmek hem bir nezaket ve hem de bir misafirperverlik borcudur. Halkmz gemileri gezerken gemilerde kendileri iin tahsis edilmi bulunan mihmandarlarn verecei direktife tamamen uyacaklar ve gruplar hibir sebeple bu mihmandarlarn yanndan ayrlmayacaklardr. Gemilere ilk ayak basldnda yaplacak ilk i geminin k tarafna dnerek geminin kndaki bayraa (ABD Bayrana) selam vermektir103.

    99 Abidin Daver, Biz de Bayrak Gsterelim, Cumhuriyet, 12 Nisan 1946, Daver, Missouriyi iki defa gezerek gemi ile ilgili ayrntlar uzun bir ekilde belirtmitir. Bkz. Abidin Daver, Missouride Neler Grdm, Cumhuriyet, 7 Nisan 1946; Deniz Devi Missouride Neler Grdm, Cumhuriyet, 9 Nisan 1946. 100 Sinan Korle, Conilerin Dnceleri, Vatan, 9 Nisan 1946. 101 Ulus, 7 Nisan 1946. 102 A.g.g. 103 A.g.g.

  • II. Dnya Sava Sonras Amerikan Missouri Zrhlsnn TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    269

    Ahmet Emin Yalman da stanbul halknn ve dilencilerinin, kendilerine retildii gibi, Amerikallara nasl davranlmas gerektii konusunda ne kadar baarl olduklarn, biraz da alayc bir dille yle ifade etmitir: Bugn btn stanbul ve btn Trkiye, Missouriden ve dier iki gemiden bahsediyor Bir tarafta bir gemici grlse derhal etrafnda mtecessislerden deil, seven dostlardan ve nazik ev sahiplerinden mrekkep bir halka peyda oluyor. Misafirlere yardm etmekte ve yol gstermekte herkes birbiriyle yaryor. Btn stanbul dkknclar ve esnaf szbirlii etmi gibi misafirlere kar tok gzl kesilmitir Dnyann her limannda grld gibi sokak ocuklar misafirlerin arkasndan koarak bir ey koparmaya almyorlar, dilenciler bile vekarl olmak lzumunu duyuyorlar104.

    Tasvir Gazetesi yazar Cihad Baban ise, Atatrkn milli kltrmz muasr medeniyet seviyesinin stne karacaz szn Missouri ve sonrasnda gerekleen Amerikan sava gemilerinin ziyareti sonrasnda oluan Trk-Amerikan yaknlamas ile gerekletiini ifade etmektedir. Atatrkn Trk Milletine Onuncu Yl Nutku ile gstermi olduu, Trkiyeyi muasr medeniyetlerin fevkine karacaz ideali stn medeniyeti ile muasr dnyay temsil eden Birleik Amerikaya yaknlamann onun sihirli elleri ile insanlk lemine getirmi olduu yksek medeniyete kucak amann Trk milleti iin zaruret olduuna en manal bir iaretti. Atatrkn bu istei bugn tamamiyle yerine geldi105.

    Bir iki istisna dnda tm basnn havas, yani Missourinin ziyaretinden duyulan memnuniyet havas aa yukar ayndr: Amerika, Trkiyeye dostluunu gstermek zere gelmitir, Hr Dnyann bir paras olan Trkiye artk Amerika tarafndan desteklenmektedir106.

    O dnemde ender grlen olumsuz tepkilerden birine rnek, Zincirli Hrriyette M.Ali Aybardan gelmitir: Tarihimizin en kritik anlarn yayoruz: stikllimiz tehlikededir. Ve iin korkun taraf udur ki, istikllimize kastedenler bu sefer ordularla deil, bir yardm teklifinin yaldzl paravanas arkasna gizlenerek zerimize yrdkleri iin Trk milleti kukulanmyor. Ve mhirane, mhirane olduu kadar hainne bir propaganda da bu kukusuzluu arttrmaa, istikllimize kastedenleri bir kurtarc gibi gstermee alyor. Bu gibi hallerde hakikati gren namuslu her Trke mukaddes bir vazife der: Her ne pahasna olursa olsun hakikatleri haykrmak107.

    Edebiyat-yazar Mina Urgan, Amerikallarn Missouri gemisiyle birlikte stanbula gelileri sonrasnda Trkiyede yaratlan ve yaanlan Amerikan hayranlna dikkat ekmi ve bu ziyaretin alkanlklarmz bile deitirecek etkileri olduunu belirtmitir: O grgsz Amerikallar, viskiye buzlu su yda soda katar Missouri gemisinin stanbul Limanna demir atmasyla birlikte, biz de onlara ykndk, rakmza su kattk. Zaten biliyorsunuz, bizim yaam biimimiz Missouriden nce, Missouriden sonra olarak ikiye blnr108.

    Missourinin geldii dnemde yaplmayan eletiriler, belki de deien dnya artlar ve ABDnin baz beklentileri karlayamam olmasndan tr, yllar sonra

    104 Ahmet Emin Yalman, Vatan, 8 Nisan 1946. 105 Cihad Baban, Birleik Amerika Filosu Trk Sularnda, Tasvir, 23 Kasm 1946. 106 Basnn tepkileri iin bkz. Ayn Tarihi, No:149 (Nisan 1946), s.s.64-74 107 Mehmet Ali Aybar, Hereyden Evvel ve Hereyin stnde stiklal, Zincirli Hrriyet, 5 Nisan 1947. 108 Mina Urgan, Bir Dinozorun Anlar, Yap Kredi Kltr Sanat yay., stanbul, 1998, s.15.

  • brahim BOZKURT TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    270

    yle sorgulanmtr: Nevzat stn, Missourinin geliiyle yaanan olaylar yle betimlemiti: Mnir Ertegnn cenazesi, kinci Dnya Savandan sonra Amerikann Ortadou politikasnda az bulunur bir bahane olmak niteliini kazanmt. Trkiye, Washingtonda len Bykelisinin cenazesini deil, Ortadouda at koturmaya hazr bir Amerikay karlamaya hazrlanyordu. Tramvaylar, otobsler, taksiler ykanp temizlenmiti. Dostlara incelik olsun diye Amerikan askerlerinden para almayacaklarn gazetelerle duyuruyorlard. Ke bucakta esnaf uyarlyor, Amerikan askerlerinin para vermeye zorlanmamas, hesaplarn hkmet tarafndan denecei syleniyordu. Polislere Amerikan askerlerine kar nazik davranma dersleri veriliyordu. Derslerin amac ksayd. Polisler yalnzca her eye evet demesini reneceklerdi. Yoksul mahallelerin elektriinden ksnt yaplarak Taksime byk bir Missouri resmi yaplmt ampullerle. Kimi yazarlar, Missourinin geliini insanln kurtuluuna bir iaret sayyorlard. Trkiyedeki mitlerden birisi de Yavuz zrhls idi. Yavuzu getirip Missourinin yanna koydular. Trk halknn kafasndaki koca Yavuz birden bire Missourinin yannda boynu bkk yoksul bir ocua dnmt. Bebelere adn veren, trklerin kahraman Yavuz, artk o eski Yavuz deildi109.

    etin Yetkin, Kardevrim adl almasnda, Missourinin lkemize gelmesi ile grevi gerei askeri trenle karlanmasnn gayet doal olduunu; ancak Amerikal askerleri arlamak ve onlar elendirmek iin yaplanlarn lsnn karldn belirtmitir. Bu durumla birlikte alt okun cumhuriyetilik dndaki tm oklarnn krldn ve ileriye ynelik olarak da lkenin adeta Amerika Birleik Devletlerinin bir uydusu durumuna drldn ifade etmitir110.

    Dnemin gazetelerini deerlendiren Yaln Kk, Missourinin gelii nedeniyle stanbul basnnn tutumunu, Yz kzarmadan nakletmek mmkn grnmyor. Sanki Trkiyenin en byk bayram111 diyerek basnda yazlanlarn ve karlama adna yaplanlarn olduka abartl bir ekilde gerekletirildiini belirtmitir.

    Haluk Gerger, Missouri zrhlsnn geliini bir kkrtma olarak nitelendirmi ve sonrasnda yaananlar yle deerlendirmitir; Sovyetler Birlii, 17 Temmuz2 Austos tarihleri arasnda Potsdam Konferansnda ABD, ngiltere ve Sovyetler Birlii arasnda tartlm ve taraflar arasnda nemli bir gr ayrlnn kmad Boazlardan geiin dzenlenmesi sorununun zmne ilikin olarak, Boazlarda Karadenize sahildar devletlerin gemilerine gei stnl istiyor ve sava srasnda Trkiyenin, boazlardan Alman ve talyan sava gemilerini geirdiine dikkat ekiyordu:

    Bu arada baz Sovyet gazete ve radyolarnda, Kars ve Ardahana ilikin olarak iki lke arasnda bir snr dzeltmesi gerei de sz konusu yaplm ve bunlar da Trk-Sovyet ilikilerindeki krizin deyim yerindeyse tuzu-biberi olarak kullanlmtr. Bu arada gerginleen havann sorumlusu olarak Sovyetler Birliini ve komnizmi telin mitingleri dzenlenmi, yetkililer sert demeler vermeye balam, gazetelerde hamasi yorumlar yaplmaya balanmtr. Bu resmi kampanya Trkiyenin Amerikan kampna kararl yneliinin demagojik bahanesi, sosyo-psikolojik hazrlamas, meruiyet kayna yaplmtr. Bu ayn zamanda hi kukusuz, tehdit abartmas yoluyla dikkatlerin Trkiye

    109 Nevzat stn, Trkiyedeki Amerika, Var yay., stanbul, 1969, s.s.25-27. 110 etin Yetkin, Kardevrim, 19451980, Otopsi yay., stanbul, 2003, s.s.265-266. 111 Yaln Kk, Trkiye zerine Tezler 1908-1978, II, Tekin yay., Ankara, 1984, s.362.

  • II. Dnya Sava Sonras Amerikan Missouri Zrhlsnn TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    271

    zerine ekilmesi iin Amerikaya kar bir tr antaj olarak da kullanlmtr. Bu arada ABDde anti-demokratik duruma dayanarak, Trkiye ile ilikilere souk bakan muhalefet evrelerinin, abartl bir Sovyet tehdidi ve komnizm tehlikesi ile etkisizletirilmesinin ince taktii de ortadadr112.

    Gnmzde yaplan deerlendirmelere gre ise; Missourinin stanbula gelii, Amerikann Orta Douya yerleme plannn ilk adm, Yeni Dnya Dzeninin uygulamaya geirilmesi idi.

    Sonu

    ABD, kinci Dnya Sava sonrasnda Trkiyeye olan ilgisini, 1946 Martnda gsterme olana elde etmitir. Yaklak 16 ay nce lm Trkiyenin Washington Bykelisi Mnir Ertegnn na, Amerikan donanmasnn en byk zrhls Missouri ile stanbula getirilmitir. Bu olay Trk kamuoyunda Boazlar sorununun yaand gnlerde SSCBye Trk Boazlarnn statsnn kendi izni olmadan deitirilemeyecei mesajn veriyordu113. Missourinin ziyaretinden sonra Trk-Amerikan ilikileri, daha da scak bir dneme girmi; 7 Mays 1946da imzalanan bir anlamayla; ABD, Trkiyenin kinci Dnya Sava srasnda dn Verme ve Kiralama Yasas ile ald borlarnn tamamn silmitir114.

    Missouri, Akdenizde bayrak gsteren tek Amerikan gemisi olmad. 1946 lkbaharndaki ziyaretini Sonbaharda bir baka filonun ziyareti izledi. 23 Kasm 1946 tarihinde Amerika Birleik Devletleri donanmasna ait Randolph Uak gemisi ile Perry, Fargo ve Donner adl gemiler, zmir limanna gelmilerdir115. Moskova Radyosu bu ziyaretleri, Sovyetler Birliine kar giriilmi bir tahrik kampanyas olarak deerlendirmitir116. Sonraki yllarda da Amerikan ve ngiliz gemilerinin Trkiye limanlarn ziyaretlerini, Sovyetler Birlii bir askeri gsteri olarak eletirecektir117.

    zellikle Truman Yardm Yasasnn onaylanmasndan sonra Amerikan Yardm Heyetinin Trkiyeye geliini izleyen gnlerde ngiliz sava gemileri ve Amerikan askeri heyetlerinin Trkiyeyi ziyaretleri olduka younlamtr118. Amerikan Altnc Filosunun ziyaretleri, Amerika ile imzalanan Kltr Anlamas119 ve bu lke

    112 Gerger, a.g.e., s.49. 113 Bkz. ar Erhan, ABD ve NATOyla likiler, Trk D Politikas, (Editr: B. Oran), letiim yay., stanbul, 2002, s.s.524-525. 114Erhan, a.g.m., s.525. 115 Anadolu, 24 Kasm 1946. 116 Toker, a.g.e., s.116. 117 Rusya, Trkiyeye bu konuda nota vermitir. Bkz. Cumhuriyet, 22 Temmuz 1953. 118 Bkz. Cumhuriyet, 4, 9, Temmuz 1947; Cumhuriyet, 5, 11, 20 Nisan 1947. 119 Anlama, Amerikann Trkiyeye harb yllar iinde verdii 10 milyon dolarlk malzeme borcunun Trkiyede Amerikallarn yardm ile yaplacak kltr hizmetlerine ayrlmas ile denmesi esasna dayanmaktadr. Bylece oluturulacak fondan Amerikada yetitirilecek renci ve uzmanlarn masraflar ile Trkiyeye gelecek Amerikal retmen, profesr ve uzmanlarn aylklar ile dier kltrel hizmetlere ait harcamalar karlanacak. Bkz. Cumhuriyet, 14 Mart 1950.

  • brahim BOZKURT TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    272

    basnnn nde gelen temsilcilerinin120 Trkiyeye gelii ve onlarn, buradaki resmi ve resmi olmayan aklamalar ile Amerika, Trk kamuoyunda Demokrasi Cephesinin ya da Hr Dnyann lideri olarak Trkiyeyi Rusyaya kar koruyan, savunan, bir lke olarak grlmeye balanmtr.

    KAYNAKA

    I- Resmi Yaynlar

    Babakanlk Cumhuriyet Arivi

    Bakanlar Kurulu Kararlar (1928 ve Sonras) Katalou, F.No: 030.18.01.02, Yer No:110.18.8.

    Ayn Tarihi

    No:136, (Mart 1945); No:137, (Nisan 1945); No:144, (Kasm 1945); No: 145, (Aralk 1945); No:149 (Nisan 1946); No:153, (Austos 1946); No:154, (Eyll 1946); No:155, (Ekim 1946).

    kinci Dnya Sava Yllar (19391946), Trkiye D Politikasnda 50 Yl, T.C Dileri Bakanl yay., Ankara, 1973.

    II. Sreli Yaynlar

    Akam Son Posta

    Anadolu Tasvir

    Cumhuriyet Ulus

    Forum Zincirli Vatan

    Hrriyet

    120 rnein 16 Mart 1950de Trkiyeye geldii bildirilen Amerikada en ok satlan gazetelerin ve radyolarn sahibi olarak belirtilen McCormick, Sovyet Rusya ile Trkiyenin giriecei olas bir sava durumunda Amerikann gemileri, denizaltlar ve uaklar ile nasl yardma geleceine dair bir aklama yapmtr. Bkz. Cumhuriyet, 20 Mart 1950. Amerikal askeri yetkililerden duyulmayan bu szlerin, gnmz deyiiyle bir medya patronundan gelmesi, Trk kamuoyunda Amerikann koruyucu ve himayeci bir devlet olarak yerlemesine katkda bulunmutur.

  • II. Dnya Sava Sonras Amerikan Missouri Zrhlsnn TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    273

    III- Aratrma-nceleme Eserler

    AKALIN, Cneyt, Souk Sava, ABD ve Trkiye-1, Kaynak yay., stanbul, 2003.

    ARCAYREK, Cneyt, eytan geninde Trkiye, Bilgi yay., Ankara, 1987.

    ARMAOLU, Fahir, 20.Yzyl Siyasi Tarihi, (1914-1980), I, T. Bankas yay., Ankara, 1994.

    AYDIN, Mustafa, Sovyetlerin Montreuxde Deiiklik Talepleri, Trk D Politikas 1919-1980, (Editr: B.Oran), I, letiim yay., stanbul, 2002.

    BACI, Hseyin, Demokrat Parti Dnemi D Politikas, mge Kitabevi, Ankara, 1990.

    BERKES, Niyazi, Unutulan Yllar, letiim yay., stanbul, 1997.

    BLGE, A.Suat, G Komuluk, Trkiye Sovyetler Birlii likileri, 1920-1964, T. Bankas yay., Ankara, 1992.

    ERHAN, ar, ABD ve NATOyla likiler, Trk D Politikas, (Editr: B. Oran), letiim yay., stanbul, 2002.

    ERKN, Feridun C., Trk-Sovyet likileri ve Boazlar Meselesi, Banur Matbaas, Ankara, 1968.

    GERGER, Halk, Trk-D Politikasnn Ekonomi Politii, Souk Savatan Yeni Dnya Dzenine, Belge yay., stanbul, 1999.

    GNLBOL, Mehmet vd., Olaylarla Trk D Politikas, 1919-1990, Siyasal Kitabevi, Ankara, 1996.

    GRSEL, Halk F., Tarih Boyunca Trk-Rus likileri, Ak yay., stanbul, 1968.

    GRN, Kamuran, Trk-Sovyet likileri (1920-1953), TTK yay., Ankara, 1991.

    HALL, Ali, Atatrk D Politika ve NATO ve Trkiye, Gerek yay., stanbul, 1968.

    KSSNGER, Henry, Diplomasi, (ev: brahim H. Kurt), Bankas Kltr yay., stanbul, 2004.

    KK, Yaln, Trkiye zerine Tezler 19081978, II, Tekin yay., Ankara, 1984.

    YMEN, Altan, Bir Dnem Bir ocuk, 7. bask, Doan Kitap, stanbul, 2002.

    SARAY, Mehmet, Trkiyenin NATOya Girii (III. Cumhurbakan Celal Bayarn Hatralar ve Belgeleri), Atatrk Aratrma Merkezi yay., Ankara, 2000.

    SEVER, Ayegl, Souk Sava Kuatmasnda Trkiye, Bat ve Ortadou, 1945-1958, Boyut Kitaplar, stanbul, 1997.

    SEZER, Duygu B., Souk Sava Dnemi ve Trkiyenin ttifaklar Politikas, (Haz: smail Soysal), ada Trk Diplomasisi: 200 Yllk Sre, TTK yay., Ankara, 1999.

    SNMEZOLU, Faruk, Trk D Politikas, Der yay., stanbul, 2006.

  • brahim BOZKURT TTAD, VI/15, (2007/Gz)

    274

    TELLAL, Erel, SSCByle likiler, Trk D Politikas 1919-1980, (Editr: B.Oran), I, letiim yay., stanbul, 2002.

    TOKER, Metin, Trkiye zerinde 1945 Kbusu, Akis yay., Ankara, 1971.

    TRUMAN, S. H., Hatralarm, (ev: Cihad Baban-Semih Turul), Ulusal Basmevi, Ankara, 1968.

    TURAN, lter - BARLAS, Dilek Bat ttifakna ye Olmann Trk D Politikas zerindeki Etkileri, Trk D Politikasnn Analizi, (Der: F. Snmezolu), Der yay., stanbul, 1994.

    TURAN, erafettin, smet nn, Bilgi yay., Ankara, 2003.

    URGAN, Mina, Bir Dinozorun Anlar, Yap Kredi Kltr Sanat yay., stanbul, 1998.

    LMAN, A. Halk, Trk Amerikan Yaknlamas ve Sovyetler Birlii, Forum, XIII/165 (15 ubat 1961).

    STN, Nevzat, Trkiyedeki Amerika, Var yay., stanbul, 1969.

    YETKN, etin, Kardevrim, 1945-1980, Otopsi yay., stanbul, 2003.