azerbaycan tarixinden yuz shexsiyyet

Download Azerbaycan Tarixinden Yuz Shexsiyyet

Post on 12-Oct-2015

321 views

Category:

Documents

4 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 1

    SBUH HMDOV

    AZRBAYCAN TARXNDN YZ XSYYT

    Ayna Mtbu Evi Bak 2006

  • 2

    Tarix elmlri namizdi, Azrbaycan Milli Elmlr Akademiyasnn

    Azrbaycan tarixi Muzeyinin heraldika bsinin mdiri. Respublikann daxilind

    v xaricind ap edilmi 70-dn artq elmi v elmi ilrin mllifi.

    sas srlri: Aqoyunlu qounlar (2002-ci il), irvanahlar

    dvltinin hrbi dniz donanmas (IX-XIII srlr) (2003-c il rus v Azrbaycan

    dillrind, N.liyevl birlikd), Azrbaycan hrbi tarixi (n mhm hrbi-siyasi

    hadislrin xronoloji xlassi), (2004-c il, rus v Azrbaycan dillrind,

    N.liyevl birlikd), Azrbaycann orta sr silahlar (arxeoloji materiallar

    sasnda), (2005-ci il E.Cfrov il birlikd), Ak-Koyunlu-Osmanskaya voyna

    (1472-1473 qod) (2006-c il, Y.Aayevl birlikd) kitablar, Azrbaycan

    bayraqlar (2005-ci il, N.Vlixanl, Z.Dulayeva, R.Sfrova il birlikd) kataloqu,

    Azrbaycann hrbi ii tarixi (I cild) (2006-c il M.Sleymanov, Y.Aayev,

    S.Mmmdovla birlikd) hrbi mktblr n drs vsaiti.

  • 3

    Mllifdn

    Azrbaycan tarixind yzlrc parlaq xsiyyt olmudur. Onlarn hr birinin hyat, yaradclq yolu bugnk nsl rnk ola bilr. El bu kitab da yazmaqda mqsd vtnimizin grkmli xsiyytlri bard danmaq, Azrbaycann kemiini bu tarixi xsiyytlrin hyat v yaradcl prizmasndan gstrmkdir.

    Topluya Azrbaycann qdim kemiindn n yeni tarixdk kediyi uzun v kemkeli yolda izlrini qoymu xiyytlr haqqnda ycam mlumatlar daxil edilmidir. El xsiyytlr haqqnda ki tarixi hadislrd bilavasit itirak edib-etmmlrindn asl olmayaraq mllri il onlarn gediin tsir gstrmilr. Sultanlar v ahlar; syanlar v inqilablar; srkrdlr v mmurlar; rssamlar v ailmlr; hkimlr v airlr; fbstkarlar v xeyriyyilr - bu insanlarn oxucu qarsnda canlandrlan talelri Azrbaycann tarixini yani surtd tsvvr etmy imkan verir.

    tz baladqda trfimizdn topluya adlar salnacaq tarixi xsiyytlrin geni siyahs trtib edilmi v bu siyahda yzlrc (!) grkmli xsiyytimizin adlar qeyd olunmudu. prosesind biz tez-tez unudulmaz alim, gzl insan, professor krm Cfrin bu szlrini xatrlayrdq: "nsann ata-anas olmayanda ona yetim deyirlr. Daha byk flaktdir ki, millt yetim qalsn. Yetim millt kim deyrlr? z tarixini bilmyn milltlr yetimdir. z dahilrindn, byk adamlarndan xbrsiz yaayanlar yetim hesab edilir. Biz el xalqq ki, byk dahilr, dnya miqyasnda hrt tapan adamlar yetirmiik, amma baqa milltlr onlara sahib olmaq istyiblr".

    Toplunun mhdud hcmi biz siyahya adlar salnm btn azrbaycanllar bard danmaq imkan vermdi. Bu sbbdn d oxucunun diqqtin tqdim ediln topluda 100 byk azrbaycanl haqqnda mlumat vermk qrara alnd. Dz, mumi siyahdan 100 nfrin adn semk ox tin bir msl idi. Odur ki biz myyn bir prinsipl hrkt etmk qrarna gldik. Bu prinsip drd mhm rt saslanrd.

    Birinci rt. Biz gr, 100 nfr srasnda ad dillr zbri olan xsiyytlrl yana, bu v ya digr sbbdn adlar klgd qalm, faliyytlri sasn mtxssislr mlum olan xsiyytlr d nzrdn qarlmamaldr.

    kinci rt. Topluya yalnz mrn baa vurmu, hyat yolu tamamlanm xslrin adlar salnmaldr. Bel ki, yalnz haqq dnyasna qovumu insanlarn hyat yolunu tam nzrdn keirmk, tarixin gediind onlarn rolunu v yerini myynldirmk mmkndr.

    nc rt. Qeyd etdiyimiz kimi, mqsdimiz tarixi xsiyytlrin hyat v yaradcl prizmasndan Azrbaycann kemiini gstrmk olmudur. Bel ki,

  • 4

    topluya ad salnan tarixi xsiyytlrimizi xronoloji ardcllqla verrkn biz myyn tarixi dvr hat etmy almq. Baqa szl desk, hr tarixi dvr aid 1 - 2 dvlt xadimi v ya grkmli srkrd, 1 - 2 alim, I -2 mdniyyt xadiminin (yni hr dvrd 4 - 8 xsiyyt) olmas sas gtrlmdr. lbtt, riyaziyyat qoxusu gln bu cr yanama btn xsiyytlr barsind danmaa imkan vermmidir. Msln, XIX srin sonu - XX srin vvllrinin mdniyyt xadimlrinin siyahs trtib edilrkn onlarn srasndan Hsn by Zrdabi (ilk milli qzetimizin nairi) v Clil Mmmdquluzad (tkc Azrbaycanda deyil, Yaxn v Orta rqd tannan v seviln on populyar jurnaln nairi) seilmi, ancaq bir ox digr grkmli xsiyytlrimiz siyahdan knarda qalmdr.

    prosesind daha bir rt - drdnc rt ml etmk mcburiyyti yaranmdr. Bel ki, bu v ya digr sahni tsvir edrkn eyni vaxtda faliyyt gstrmi onlarca dahi xsiyytimizi grrdk. Msln, XX srin 20 - 30-cu illrinin dbiyyat bard mlumat vermk lazm gldikd 50-y yaxn (!) grkmli adlandrla biln xsin adlar z xd. Onlardan topluya 1 v ya 2 nfri salmaq mcburiyyti bu xslr srasnda n birincilrin v ya daha ox yenilik gtirnlrin seilmsin sbb oldu. Nticd onlarca grkmli xsiyytimiz topludan knarda qald. mid edirik ki, bu qbildn olan nvbti kitabda bu topluya adlar salnmam insanlar barsind mlumat vermk mmkn olacaq.

    100 nfrin siyahs trtib edildikdn sonra hr bir xs bard olacaq oerkin formas myynldirilmidir. Forma seilrkn kitabn sasn orta mktblrin son sinif agirdlrin nvanland nzr alnmdr.

    Deyirlr ki, "tarix - byk ustadn rsm sridir". Yuxarda sadaladmz rtlr nticsind biz bu rsm srinin tkc ayr-ayr fraqmentlrini ver bildik. nanmaq istrdik ki, bu fraqmentlr, azacq da olsa, gnc nsild Azrbaycann tarixi xsiyytlri haqqnda myyn tsvvr yaradacaqdr. Yalnz z kemiini biln, onunla fxr edn insanlar respublikada aparlan quruculuq ilrini milli zmind mvffqiyytl baa vurmaa qadirdirlr. Dahi bstkar, yaz, musiqinas-alim zeyir Hacbyli hl XX srin vvllrind demidir: "Binann son da he vaxt bnvr dan inkar ed bilmz; ets d, z yuxarlarda dayana bilmz".

    S..hmdov

  • 5

    Azrbaycan razisind yaranm ilk dvlt Manna dvlti hesab olunur. Manna bir dvlt kimi e.. IX srd formalamaa balasa da onu mrkzlmi dvlt evirn ranzu olmudur. Ciddi tdbirlr v keirdiyi islahatlar nticsind ranzu lkd separatln qarsn alm, daxili sabitliyi tmin etmi, iqtisadi inkiafa tkan vermi, gcl ordu yaratm v btn bu tdbirlrin z dvltini regionun n qdrtli dvltlrindn biriin evirmidir. Onu ad Azrbaycan tarixin mrkzlmi dvlr trfdar olan siyasi xadim kimi yazlmdr.

    ranzu (e..740-719)

    Azrbaycan razisind ilk dvltilik nnlri Urmiya gl trafnda yerln vilaytlrd formalamaa balamdr. Bu vilaytlr qonular hl e.. XIV srdn yrlr etmilr. al thlksi il zln Urmiyatraf vilaytlr - Zamua, Gilzan, Allabria, Messi, Manna, Parsua, Uidi, Qzlbunda, Andiya, Zikertu,

    Sanqibudu v Puluadi birlmk mcburiyyti qarsnda qalmlar. Vahid dvlt yaratmaq chdini ilk df Zamua vilaytinin balar hyata keirmilr. E.. 881-ci ild tayfa bas Nur-Adad Zamua vilayti daxilind btn tayfalar birldirmidir. Vahid dvlt "Manna dvlti" adn almdr.

    Lullubey-kuti tayfalarnn birindn z adn gtrm Manna dvlti cnub-qrbd Assuriya dvlti, qrbd Urartu dvlti, cnubda Zaqroelam qurumlar v cnub-rqd Maday vilayti il hmsrhd olmudur. Hrbi chtdn daha gcl olan Assuriya, Urartu v Babilistan Manna n byk thlk trdirdi. E.. IX srin 80-ci illrindn balayaraq assur qounlar, demk olar, hr il Mannann vilaytlrin yrlr tkil edir, lakin gcl mqavimtl zlirdi.

    E.. IX srin sonlarndan balayaraq Manna iki cbhd mbariz aparmaa mcbur olur: Assuriya qounlar il brabr, Mannaya Urartu qounlar da yrlr edir. Mannada gcl mrkzi hakimiyytin olmamas, tayfa balarnn davti onlara qar mbarizni zifldirdi. Mxtlif xarakterli istehkamlar olan mannallar dmn gcl zrblr vururdular.

  • 6

    Manna arlar z mstqilliyini qorumaq v razi btvlyn tmin etmk mqsdi il diplomatik sylrini d davam etdirirdilr. Txminn e.. VIII srin 40-c illrind Manna dvlti Assuriya il mttfiq olub Urartuya qar mhariby balamdr. Bu yolla o ninki z mstqilliyini saxlam, htta Urartu qounlarn ial olunmu torpaqlarndan qovmudur.

    Manna dvltinin on qdrtli dvr ar ranzunun hakimiyyti illrin tsadf edir. ranzu hl gnc yalanndan xarici dmnlrl toqqumalarda itirak etmi, mahir dy v srkrd kimi zn gstrmidir.

    O hminin bir sra qiyam hakimlrin nc arna qar xlarnn ahidi olmu, bel xlarn yatrlmasnda itirak etmidir. E.. 740-c ild ar elan ediln ranzu anlayrd ki, lknin mvcudluuna n byk thlk ayr-ayr tayfa v vilayt balarnn separatlq meyillridir. lkd olan prakndlik n iqtisadiyyat inkiaf etdirmy, n d dmn qar mbariz aparmaa imkan verirdi.

    ranzu separatln qarsn almaq n nc btn vilaytlr z caniinlrini ba qoyur. Caniinlr arn sadiq mmurlar srasndan tyin edilir v daim mrkzi hakimiyyti dstklyirdilr. Caniinliklr sisteminin ttbiq edilmsi mrkzlmi dvlt qurulmas yolunda ilk addmlardan hesab olunur.

    lkd sabitliy nail olduqdan sonra ranzu iqtisadi laqlri gclndirir, kinilik, maldarlq, sntkarlq v ticarti inkiaf etdirir. O, sad xalqn hyat il yaxndan tan idi v odur ki iqtisadi tdbirlri il onlarn gzrann yaxladrmaa alr. Tsadfi deyil ki, Mannada iqtisadiyyatn btn sahlri srtl inkiaf edir.

    Mrkzlmi dvlt aparatnn qurulmas savadl insanlara olan ehtiyac artrrd v odur ki ranzunun hakimiyyti illrind Manna dvltind yzlrc mmur hazrlanmd. Qonu razilrd olduu kimi, Mannada mixi yazlardan, bzn d heroqliflrdn istifad olunurdu.

    qtisadi inkiaf saysind dvltin glirlrini artran ranzu gcl qoun yaratmd. Manna ar ranzu qounlarn Assuriya nmunsi sasnda tkil etmi, at arabalar v piyada dstlri trtib etmidi. Manna dvltinin qounlar ayr-ayr vilaytlrdn gtiriln dstlrdn ibart idi. Dstlr silah nvn gr deyil, hans vilayt mnsub olduqlarna gr blnrdlr; yni bir dstd hm dy arabalar, hm svarilr, hm d piyadalar olurdu. ranzu piyada dstlrin hmiyytini artrm, onlar ar silahlanm v yngl silahlanm dstlr blmd. Lakin daimi qounlarn olmamas v dvltin hrbi qvvsinin razi yma dstlrindn tkili mhariblri qsamddtli edirdi: dylri kin sahlrin qaytarmaq vacib idi. Bu amil hm d ranzunun bir srkrd kimi byk insan tlfatna gtirn irimiqyasl dylr girimmsinin sas sbbi idi. ranzu

  • 7

    sasn srtli reydlrdn ibart mliyyatlar keirmyi v dayaq mntqlri olan qalalar ina edilmsini stn tuturdu.

    Mrkzi hakimiyytin gclnmsi v iqtisadi inkiaf lk razisind hr v qalalarn saynn artmasna sbb olurdu. Dvltin paytaxt zirtu hri regionun n iri snt v ticart mrkzlrindn saylrd v Mannann hrbi-inzibati v siyasi mrkzi idi. Hr bel yaay mntqsi arn ayr-ayr vilaytlrd dayaq mntqsi olmaqla yerli hakimlri nzart altnda saxlamaa v xarici dmn qar mbariz aparmaa imkan verirdi. Artq bu dvrd od siqnalizasiyas sistemi yaradlmd: dmnin yaxnladn grn srhd qalasnn dylri hndr yerd tonqal qalayr v lkn