Əsərləri: [6 cilddə]. i cild

Download Əsərləri: [6 cilddə]. I cild

Post on 23-Jan-2017

265 views

Category:

Documents

5 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 1

  • 2

    MHMMD FZUL

    SRLR

    ALTI CLDD

    I CLD

    RQ-QRB BAKI2005

  • 3

    Bu kitab Mhmmd Fzuli. srlri. Alt cildd. I cild (Bak, Azrbaycan nriyyat, 1996) nri sasnda tkrar nr hazrlanmdr Trtib edni: Hmid Arasl Redaktoru: Teymur Krimli 894.3611 - dc 21 AZE Mhmmd Fzuli. srlri. Alt cildd. I cild. Bak, rq-Qrb, 2005, 400 sh. Azrbaycan-trk erinin tacidar Mhmmd Fzuli rq xalqlarnn

    dbiyyatna qvvtli tsir gstrn dahi bir sntkardr. Xaqani, Nizami, Rumi, Nsimi, Yunus mr, Nvai kimi lmz airlr srasnda zmtl dayanan Fzulinin erimizd yeri ucalardan ucadr. Yaxn v Orta rq lklrinin he birind ondan sonra onun sviyysind air yetimmidir.

    Bu gn d erin dan yerind Fzuli ahndan bdi am yanr!.. sil airlr hl d ilham ran bu ahn, bu amn odundan yandrrlar.

    Fzulinin ad da ilahi haly brnn v Islamda mqdds saylan imzadan gtrlbdr Mhmmd; htta doulduu yer dnyada n byk ziyart nvanlarndan biridir Krbla. Qbri d Imam Hseyn trbsinddi...

    Eq beiyind paklqla trbiylnn, szn flsfi mnasnda mhbbt v dinin, dnya miqyasnda bnzrsiz bir eq tliminin banisi filosofu v airi olan Fzuli btn dvrlrin n byk aiqidir...

    srlrinin tqdim olunan birinci cildi XVI srin btn Yaxn v Orta rqind bdii nnd tkkl tapan mumi, vahid trk dili mkannn bu byk mllifinin azrbaycanca olan lirik irsini hat edir. Fzuli ana dilind yaratm olduu bu Divan boyu airliyindn yox, aiqliyindn bhs ar, byk slflrini airlrin deyil, aiqlrin arasnda tapr...

    ISBN 9952-418-50-4

    RQ-QRB, 2005

  • 4

  • 5

    FZUL DVANININ LYAZMALARI V

    NR HAQQINDA Fzuli srlrinin oxuculara tqdim olunan birinci cildi airin Azrbaycan

    dilind olan lirik irsini hat edir. Dahi airin oxchtli zngin yaradclnda lirika mhm yer tutur. Fzuli klassik

    erin, demk olar ki, btn nvlrind srlr yazm, flsfi-ictimai tutumuyla yana poetik dyri il d lmz snt nmunlrinin mllifi kimi tannmdr. airin xsusn ana dilind yaratm olduu Divan trk dili anlalan lklrd yaylm, mhbbtl oxunaraq trk xalqlarnn dbiyyatlarna qvvtli tsir gstrmidir.

    Fzuli znn qlb almindn xbr vern lirik eirlri, xsusil qzllrind saf, tmiz bir qlbin inc, kvrk duyular, lvi bir mhbbtin hycanlarn ifad edir, oxucusunu bdii szn qdrtil sehirlyib dnmy, z mnliyini, kainat, hyat gzlliklrini drk etmy arr, dostlua, mhbbt sslyir. Fzuli btn dnyaya aiq nzri il baxr, mhbbti kainatn yaranmasnn sas sanr. Shrin almasnda, gnin domasnda, baharn gliind, blbln nalsind bir mhbbt duyur, btn bunlar mhbbt dili il izah edir.

    Fzuli qzllri hm d flsfi-irfani sciyy dayr. lahi bir nginlik duyulan bu qzllrd hli-hqqin Tanrya mhbbti d zaman-zaman z ksini tapr. Btvlkd is mumi ruhu il Fzuli erind mhbbt insanlar bir-birin yaxnladran, dostluq, mehribanlq, fdakarlq, smimiyyt yaradan mqdds bir qvvdir. O, insana gzlliyi duyma, drk etmyi yrdir, daxiln tmizliy, xsi varlndan bel kemy, qorxmazla svq edir. Bu cht Fzuli qzllrind o qdr bdii, smimi v aydn ifad olunmudur ki, xalq hikmti v xalq zkasnn qdrti il alanm bu knl nmlrini oxuyan v ya dinlyn hr ks qlbind bir saflq, xeyirxahlq, hyata mhbbt, insana v onun maddi v mnvi gzlliyin hrmt duyularnn qvvtlndiyini hiss edir

    Tqdim olunan cild airin elm almin mlum olan trkc Divannn n qdim nsxsi sasnda hazrlanb, sonrak Divanlar v nrlrl mqayis edilmidir.

    Mlumdur ki, Fzulinin z lyazmalar biz glib atmamdr. Htta air trtibisi olduu Divanda bel btn qzllrini toplaya bilmmidir. Bunu airin z Divanna yazd dibadn aydn grmk mmkndr.

    Fzuli srinin dibasind yazd qzllri bir Divan klin salmaq istdiyini qeyd etdikdn sonra, mxtsr Divan trtib etdiyini gstrir: Naar mhmili-etibarimd bu ibar lazmdr dey, zmani-tfuliyytimd sadir olub, mtfrriq olan qzllrdn bir mxtsr Divan cm etmk slahin grdm. V ol vqtd mndn iltimasla alanlardan iltimasla alb surti- cmi ixtisar zr itmam yetirdim.

    airin hrti, srlrinin srlr boyu sevil-sevil oxunmas xsusil, qzllr mcmusi olan Divannn saysz-hesabsz adamlar trfindn krlm nsxlrl yaylmasna sbb olmudur. Odur ki, rq lyazmalarnn saxland dnya muzey v kitabxanalarnn hamsnda Fzuli srlrinin mxtlif lyazmalar vardr. Lakin Fzulinin z xtti il yazlm srin hllik tsadf edilmmidir.

    Fzulinin z xtti il yazlm klliyyat XVII srin vvllrind Sfvilrin saray kitabxanasnda varm. Bunu ah Abbasn (1587-1629) kitabdar Sadq by farn (Sadiqinin) Mcml-xvas srind verdiyi mlumata sasn txmin etmk olur.

  • 6

    Sadiqi Fzulidn bhs edrkn: Txminn otuz bin beyt ar bar kim, bu hqir z xtti bil mtali qldm1 deyir ki, bu da Fzuli srlrinin saray kitabxanasnda olduunu txmin etmy imkan verir.

    Dnya muzeylrind olan Fzuli Divanlar irisind qdim tarixi olan bitkin nsxlr ox azdr. Fzuli lyazmalar haqqnda mlumat vern prof. Y.E.Bertels mhur muzeylrd olan lyazmalarn bel tsvir edir:

    Fzuli srlrinin lyazmalar olduqca oxdur. Demk olar hr bir byk kitabxanada onun srlrindn bir ne nsx vardr. Msl yalnz bu lyazmalarnn keyfiyytinddir. Mn, demk olar ki, btn Avropa kitabxanalarnn kataloqlarn gzdn keirmi v aadaklar mahid etmim. Avropada airimizin yeddi srinin 41 lyazmas vardr: zahirn bu say oxdur, lakin bunlardan 13- nqsanl v yalnz 9-u tarixlidir; bel ki, hmin lyazmalarndan XVII sr, biri XVIII sr v ikisi XIX sr aiddir.

    Sonra Bertels Sankt-Peterburq rqnaslq Institutunda olan yeni Fzuli klliyyatnn tsvirini verir v hicri 997-ci (miladi 1589-90) ild yazld tsdiq olunan bu klliyyatn dnya muzeylrind olan Fzuli lyazmalarnn n qdimi v n mkmmli olduunu sylyir.

    Bu mlumatdan aydn olur ki, mhur muzeylrd saxlanlan Fzuli lyazmalar irisind n qdimi Sankt-Peterburq nsxsidir. Bu nsxni tsvir edn Bertels eyni zamanda katibin rb v Azrbaycan mtnlrini farscaya nisbtn yanl krdyn d qeyd edir. Buna gr d elm almin mlum olan Fzuli Divanlarnn n etibarls hesab edilck bu nsxni d tnqidi mtn hazrlamaq n sas gtrmk mmkn deyildir.

    Lakin Azrbaycan Elmlr Akademiyasnn lyazmalar nstitutunda saxlanlan bir Fzuli Divan elm almin mlum Fzuli lyazmalar irisind n qdim nsxdir. Hmin nsx fonda mrhum Salman Mmtaz trfindn balanmdr.

    2062 -li bu lyazmas 65 vrqdn ibartdir; hcmi 26,2 x 15, 2 sm-dir. Hr shifd 20 misra vardr. Qaln, sarmtl kazda yazlmdr. Mtn zr haiy irisin alnmdr. Nstliq xttildir. Diba v qzllr birbirindn ayrlr. Hr ikisi kiik, zrif naxl bzkl balanr.

    ox mkmml olan bu nsx yax saxlanmdr. Lakin bir sra shiflrd bzi yerlr tin oxunur. Iki yerd tarix vardr. Birinci tarix dibanin, ikinci tarix is Divann sonundadr. Dibanin sonundak tarix beldir:

    Tmam od dibaeyi-divani-Fzuli fi yovmis-salisi hri mhrrmlhram min huri snyi sbi tisini tismi (trcmsi: Fzuli Divannn dibasi doqquz yz yetmi yeddinci ilin mhrrml-hram aynn nc gn tamam oldu).

    Bu, katibin Divan 1569-cu il iyun aynda baladn aydnladrr. Son tarixd katibin ad da mlum olur: Tmmt hzl-kitab bivni inayti mlikil vhhab la ydi Mhmud ibni Davud-l-Uluyvi, hir bis-Sidi qfr-l-lah v li-valideynihi v hsn ileyhima v alihi fi vaxiri rcbilmrccb, snti smanin v tisi mi-980 (trcmsi: Bu kitab Allahn mrhmtindn rcbl-mrccb aynn axrnda, doqquz yz skkizinci id Sidi lqbil mhur Mahmud ibn-Davud lunyvi li il qurtard.

    Allah onu v onun valideynini balasn v onlara cr versin). Bu stirlr hm d lyazmasnn 1572-ci ilin noyabrnda bitdiyini gstrir.

    1 Sadiqi. cl-xvas, sh.21. Sankt-Peterburq rqnaslq Institutunda olan lyazasnn fotosurti.

  • 7

    Demli, hmin nsx elm almin mlum olan Fzuli Divanlarnn n qdimi olub, airin vfatndan 16 il sonra yazlmdr. Lakin bu nsx tkc qdimliyi il deyil, z mkmmlliyi v dzgnly il d dnyada n nadir nsxdir. Bu nsxnin hmiyytini daha aydn tsvvr etmk n onu Fzulinin ap olunmu Divanlar v foto surti limizd olan Sankt-Peterburq nsxsi il mqayis edk.

    Fzuli srlri stanbul , Tbriz, Daknd v Misird dflrl ap olunmudur. Bu kitablarn oxu Klliyyati-divani-Fzuli, bzilri Divani-Fzuli, Divani-Fzuli m Leyli v Mcnun adlar, bzn d tkc Leyli v Mcnun ad il nr edilmidir. Lakin biz bunlarn hamsn deyil, n son v tannm bir nsxni nzrdn keircyik.

    Bu nsx 1924-c ild M.F.Kprlzadnin mqddimsi il ap olunmu Mshhhi-klliyyati-divani-Fzulidir. Mqayisdn vvl bel bir chti d qeyd etmk lazmdr ki, 1328-ci (1910-cu) ild lbizad Mhmmd Mnir Dastaninin nr etdiyi klliyyatn mtni sla dyidirilmdn bu apda tkrar olunmudur. Ona gr d ap n gstrcyimiz nqsanlar eynil lbizad nrin d aiddir. Baqa nsxlri is yeri gldikc xatrlatmaq lazm glckdir. Bizim nsxd olan qzllrdn 30-u Sankt-Peterburq nsxsind, 11-I stanbul apnda, 5-i Tbriz v 32-si Daknd apnda yoxdur.

    Gstrdiyimiz tkc bu xsusiyytlr limizdki nsxnin elm almin mlum Fzuli Divanlar irisind mkmml nsx olduunu tsdiq edir.

    Biz mqayisd ap v lyazma nsxlrindki thriflrin hamsn nzrdn keir bilmrik. Bu halda Fzuli Divan boyda baqa bir sr yarana bilrdi. Odur ki, yalnz bir ne sas thrifi gstrmkl, geni yaylm ap nsxlrinin dyrini myynldirib, onlar haqqnda yrtdymz fikri saslandrmaa alacaq .

    stanbul nrindki thriflrin myyn hisssi airin iltdiyi qdim Azrbaycan szlrini yeni szlrl vz etmk meylindn irli glmidir. Bel thriflr bzn mnaya tsir etms d, airin hqiqi dil ehtiyatn myynldirmy imkan vermir; tarixi gerkliyi pozur, dil tariximiz n hmiyytli olan xsusiyytlrin itirilmsin gtirib xarr. Msln, 140-c shifnin 14-c strind oxuyuruq:

    Dil ks nola can tni xaki-kuyin, Xar xs artar onda ki, qu aiyan tutar.

    Bu beytin ikinci misrasndak artar klmsi bizim nsxd iltrdir. Iltr

    aparar demkdir. Bu halda beytin mnas aydn olur: rk can v bdni snin kuyin kir, nec ki qu yuvasna r-p aparr. Demk, qdim Azrbaycan sz iltrin artarla vz olunmas beytin mnasn itirir.

    Yaxud 151-ci shifnin 11-ci strind oxuyuruq:

    Mqimi-kuyi-drd eylr mni ahi-cigrsuzim, Bu ahngi-mlalfzay bundan xo mqam olmaz.

    kinci misrada ilnn xo klmsi bizim nsxd yeydir. Yax mnasnda

    olan yey burada daha mnasibdir. Yen stanbul nsxsind oxuyuruq: Mgr qan imk adt eylmidir nrgisi-mstin, Bsi mey nu ednlr grdm, olmaz byl qan srxo.

    Beytd misralar arasnda mntiqi mnasibt yoxdur. Bizim nsxd is ilk misra

    beldir:

  • 8

    Mgr qan imk il srm nrgislri