Əsərləri: [6 cilddə]. ii cild

Download Əsərləri: [6 cilddə]. II cild

Post on 07-Feb-2017

302 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 1

  • 2

    MHMMD FZUL

    SRLR

    ALTI CLDD

    II CLD

    "RQ-QRB" BAKI-2005

  • 3

    Bu kitab "Mhmmad Fzuli srlri. Alt cildd, II cild" (Bak, "Azrbaycan " nariyyat, 1996) nri sasnda tkrar nr hazrlanmdr.

    Trtib edni: Hmid Arasl Redaktoru: Teymur Krimli 894.3611 - dc 21 AZE Mhmmd Fzuli. srlri. Alt cildd. II cild. Bak, "rq-Qrb", 2005, 336 sh. Orta srlr Azrbaycan dilind yksln erin n uca zirvsi Fzuli yaradcldr. Yalnz

    Azrbaycan xalqnn deyil, btn trk xalqlarnn dbiyyatna Nvaidn sonra qvvtli tsir gstrmi bu n byk sntkar doma dilin el imkalarn kf etmidir ki, ondan sonra dbiyyatmzda fars v rb dillrind yazb-yaratmaa bir ehtiyac qalmamdr. Azrbaycan eir dilinin mdrik, qanadl v ibrtli poeziya sviyysin ykslmsi n tarixi i grm Fzuli ana dilind yaratd srlri il trkcni d rqd hakim dil sviyysin qaldrmdr.

    Duyu dnyasnn sonsuz alarlarn yaaya-yaaya onun trk dilindki bnzrsiz ifadsini z xarm Fzulinin "Leyli v Mcnun"u - eq haqqnda dastan deyil, eq mqamna yksln, mcnunlaan erin zdr. Bu mvzu erimizd Fzuli il balamayb, amma Fzuli il qurtarbd. lmz bstkarmz zeyir Hacbyli 1908-ci ild yaratd ilk Azrbaycan operasn mhz bu poema zrind qurmudur.

    Fzuli srlrinin tqdim olunan ikinci cildind rqin bu n smimi, n hssas airinin "Leyli v Mcnun"undan baqa alleqorik poemalarndan "Bng Bad". "Shbt l-smar", elc d ana dilind yazd digr srlri - mmmalar, mhur ikaytnamsi, mktublar v .Camidn bdii trcmsi -"Hdisi-rbin" toplanmdr.

    ISBN 9952-418-51-2

    "RQ-QRB", 2005

  • 4

  • 5

    N SZ YERN

    Fzuli srlrinin ikinci cildin airin "Leyli v Mcnun" sri, alleqorik poemalarndan "Bng Bad" v "Shbt l-smar", ana dilind yazd mmmalar, mhur "ikaytnam"si, Qazi laddin, hmd by, Bayzid lbiy yazd mktublar v bdrrhman Camidn trcm etdiyi "Hdisi-rbin" daxil edilmidir.

    Bellikl, I v II cildlr Fzulinin qsidlrindn v "Hdiqt s-sda"dan baqa ana dilindki btn srlrini hat edir.

    "Leyli v Mcnun" Fzuli yaradclnn yksk zirvsidir. rq xalqlar irisind ox geni yaylm bu mvzunun qdim bir tarixi vardr. Hl qdim zamanlardan rb ifahi dbiyyatnda mvcud ola bu mvzuda ilk df 1188-ci ild Nizami Gncvi epik poema yazm, sonralar onlarca rq airi bu mvzuya mracit etmilr. "Leyli v Mcnun" trk dbiyyatnn da sevimli mvzularndan olmu v hl XV srdn balayaraq trk dilind bir ox "Leyli v Mcnun" srlri yaranmdr ki, bunlarn irisind geni hrt qazanb nadir snt nmunsi kimi bdiln Fzuli poemas olmudur.

    Fzuli znn hssas sntkar tbitin ox uyun olan bu mvzunu slflrindn frqli bir kild ilyrk, sr bir ox yeni epizodlar v mvzu il bal trk xalq dbiyyatnda yaylan rvaytlr lav etmkl insann mnvi zmti, insan gzlliyinin lviliyi v mhbbtin qdrtini trnnm edn lmz snt abidsi yaratmdr. Saf, tmiz eqin mnvi qlbsini tsdiq edn bu srind air bir sra ictimai msllr d toxunmu, sevgi azadl, mhbbt almind brabrlik, insan xsiyytin hrmt, vfa, sdaqt, fdakarlq, dyant kimi gzl siftlrdn bhs etmidir. Poemada Fzulinin flsfi-irfani dnclrin d geni yer verilir. V hm d bu problemlr burada da yen insan qlbinin bu ali hissil bal kild z bdii-fikri tutumunu tapmdr. air elc d nsan v tbit probleminin hllind bu zmindn x edir. Poemada "hnr v kamal hli" olan zka sahiblrinin msibti, mqdds arzular nn xan manelrin keilmzliyin etiraz da ba mvzu il ustalqla laqlndirilir.

    srd xsusi diqqti kn problemlrdn biri d orta sr qadnlarnn hquqsuzluuna, kl vziyytin etiraz v usyandr. srin qadn qhrman Leylinin dilindn deyilmi aadak stirlr diqqt edk:

    Mn gvhrm, zglr xiridar, Mnd deyil ixtiyari-bazar.

  • 6

    Dvran ki, mni mzada sald, Bilmn kim idi satan, kim ald. Olsayd mnim bir ixtiyarm, Olmaz idi sndn zg yarm.

    Bu stirlrd, elc d Leylinin ama, prvany, aya, sbaya, buluda

    mracitlrind air qvvtli bdii mumildirm il qadnn mnvi azadlq istyini ifad edir.

    Zmansinin ictimai drdlrini mahir sntkar qlmil gstrn bu poema hm ideya baxmndan, hm d bdii gzlliyi il klassik rq poeziyasnn misilsiz nmunlrindn biri kimi tannmaqdadr. Son drc maraql kompozisiyas, sad, zngin dili il seiln bu sri air lirik rictlr, ba vern hvalatlarn ruhuyla ssln gzl tbit tsvirlri il daha da znginldirmi, hadislr v qhrmanlarn hvali-ruhiyysin uyun ecazkar qzl nmunlriyl zintlndirmidir. Bdii sz zrgr dqiqliyi il yanama bacaran ustad sntkar doma dilin zngin ifad imkanlar v klassik poetikann qayda-qanunlarndan mhartl bhrlnmi, eirin mna tutumuna tsir edn v zahiri gzlliyini artran bdii vasitlri bir-biril vhdtd iltmidir. Poemada xalq danq ifadlri, xalq msllri, sad el deyimlri, xalq dbiyyatnn drin hikmtini znd ks etdirn aforizmlr ustalqla sas mzmuna balanr.

    Fzuli hl gnc yalarnda yazd "Bng Bad" srind d zmansinin ictimai drdlrin toxunmu, alleqorik kild da olsa Beng v Badnin timsalnda mlk-torpaq stnd gedn qanl kimlr, hrt, ad-san, mnmlik un aparlan qsbkarlq vurumalarna qar xaraq Bng il Badnin bir-birin meydan oxuyan hcum v thdidlrind dvrnn tarixi hadislrin iar vurmudur.

    Fzuli zmansind grdy ictimai atmazlqlara, ba vern bs kimlr elc d "Shbt l-smar" srind z mnasibtini bildirmi, yersiz qrur, mnasz ynmlrin fayda vermdiyini, bir-birinin eyblrini sylmkl z mziyytlrini triflyn meyvlrin mbahissind gstrmidir. Meyvlrin xasslri v onlarn hr birinin insan orqanizmin tsirini gzl biln airin bu sri zahirn uaqlar n yazlm sad sr kimi grns d z flsfi-nsihtamiz ruhu il diqqti clb edir. srd ictimai daltsizliy etiraz edn, dnyann vfaszlndan ikaytlnn air yazr:

    Dnya iinin mdar yoxdur, He kimsy etibar yoxdur. Eylr birisini sahibi-tac, Ol birisin eylr ona mhtac.

  • 7

    Anadilli Azrbaycan dbiyyati tarixind bdii nsrin ilk nmunlrini

    yaradan Fzulinin Sultan Sleymana yazd "ikaytnam" adl bdii mktubunda zmansinin vaqf ifadlrindki rvtxorluq va srndrmilik tnqid olunur. Xalq mal hesab ounan vqf pullarn mmurlar trfindn mnimsnildiyini, zbanalq v qanunsuzluu casartl aks etdirn bu srd eyni zamanda istedadl adamlarn qiymtlndirilmmisin ciddi etiraz ifad olunmaqdadr. Fzulinin zmansinin daltsizliklrini ifad edn bu sri bdii dyri, mntiqi kskinliyi v airin mhartl nmayi etdirdiyi bdii umumildirmlri il sevilir. El ona grdir ki, indi d z hmiyytini itirmmi, "Salam verdim, rvt deyildir dey almadlar. Hkm gostrdim faidsizdir dey mltfit olmadlar" - cmllri hyati mnasn saxlayaraq, zrbi-msl kimi ilnmkddir.

    Fzulinin Qazi laddin, hmd by v Byazid lbiy yazd mktublar da bdii nsrimizin yax nmunlri kimi adbiyyat tariximiz n hamiyytlidir.

    airin fars-tacik airi bdrrhman Caminin "Hdisi-rbain" srinin trcmsi bdii trcm tariximizd zunmaxsus grkmli yerlrdn birini tutur.

    Fuzuli mmmalar da yazm v Azrbaycan dilind bu janrn diqqtlayiq nmunlrini yaratmdr.

    Byk airin bu cild daxil olan srlri hllik n qdim v mtbr saylan lyazmalar, da basmalar v nrlri ssasnda trtib edilmidir.

    Hmid Arasl

  • 8

  • 9

  • 10

    RBALR

    I

    Ey n'ti-hsni-eq t'sir qlan! Eqif binayi-kvni t'mir qlan! Leyli sri-zlfini girehgir qla! Mcnuni-hzin boynuna zncir qlan!

    II

    Tutsam tlbi-hqiqt rahi-mcaz, fsan bhansil orz etsm raz, Leyli sbbil vsfm etsm aaz, Mcnun dili il etsn izhari-niyaz.

    III

    Ltf il bi-midimi ruz eyl! qbalm tvfq il fruz eyl! Leyli kimi lfzimi dilfruz eyl! Mcnun kimi nzmimi cigrsuz eyl!

  • 11

    BU, HZRT-ZZTDN HMD L STMDAD-MTALBDR

    v

    ASAR-KR L STD'AY-STR-LABDR

    lhmd livahibil-mkarim, V-kr lisahibil-mrahim. V hvl-zliyy fil-bidayt, V hvl-bdiyy fin-nhayt. Qd a bi-snihi-byanl, Ma zm fil-bqai-nh. Sbhanllahi-zhi Xudavnd, Biibh rik misl mannd. Mateyi-nvrusi-alm, Gvhrkei-silki-nsli-Adm. Srrafi-cvahiri-hqaiq, Kafi-qvamiz dqaiq. Peydakoni-hr nan ki, bad, Ponhankoni-hr oyan ki, bad. Memari-binayi-afrini, Sirabkoni-riyazi-bini1. Ya Rb, mddi ki, drdmndm, Aftv zar mstmndm! z feyzi-hnr xbr ndarm, Cz bihnri hnr ndarm. li-cbi giriftm pi, Pi psi-u tmam tvi. Sngist brahm uftad, Bhrist mra hras dad. Tvfiqi-tom gr nbad,

    1Trcmsi: ziz v mrhmtli Allaha krlr olsun. O, zli v bdidir. Allah snti il tanmaq mmkn oldu. O n byk, n ykskdir! Bnzri, riki, misli v oxan olmayan Allah pak v mnnzhdir. Tz glin kimi gzl olan bu almi bzyn, insan nslini yaradan Odur. Hqiqt cvahirinin srraf, tin v anlalmazlqlar kf edndir. Yaran binasnn memar, dnya baasnn suvancsdr.

  • 12

    Vr ltfi-to rahbr nbad. Mkil ki, drin giriveyi-tng L'li bedrarm z dili-sng. Mkil ki, murad rox nmayd, Zin bhr dri bdstm ayd. An kon ki, dilm fru gird, Lvhm rqmi-sfa pzird. Ayineyi-xatirm vd pak, Rvn grdd irai-idrak. Qofli-dri-arizu betabm, Hr iz tlb konm beyabm. Bxd be riyazi-dvltm ab, bri-krmi-Rsul shab11.

    1 Trcmsi: Ey Allah, mn imdad et ki, drdliym, aqnam, zar v mhzunam. Hnr hrtindn xbrim, hnrsizlikdn baqa hnrim yoxdur. Qarma ox tin birml qoymuam, onun vvli v sonu qorxulu v qarqdr. O, yolun zrins dm bir da v mni qorxuya salan bir dnizdir. gr snin ltf v uurun mn rhbrlik etmes, bu dar drdki dan qlbindn bir llin xarlmas, bu dnizdn lim bir drrn yetimsi v mqsdimin glmsi tindir. ryimi iqlandran sinamin lvhsin saf yazlar nq etdiln ilri gr ki, xatirimin aynas pak, qlimin ra parlaq olsun. Dvltimin baasna Peymbr v onun shabnn nemt buludlar su versin.

  • 13

    BU, KUFEY-GLZAR-TVHDDR v

    NVBAVEY-BUSTAN-TMCDDR

    Ey munisi-hli-zvq yadn, bvabi-oral kilidi adn! Ey gnci-ta tilismi ismin, Sn gnci-nihan, cahan tilismin! Ey cudi vcudi-kvn vahib, Zati kimi e'tiraf vacib. Ey silsileyi-vcud nazim, Rzzaqi-razil azim. Ey prdkei-rmuzi-mbhm, Msthfi intizami-alm. Ey nqtrazi-sfheyi-xak, Sahibrqmi-xtuti-flak! Ey mhtsibi-chati-rkan, Kani-ghri-vcub imkan! Ey mbdi-feyzi-afrini, Sndn rvn irai-bini! Ey prdeyi-masiva niqabn, Sndn zg snin hicabn! Ey sirri-vcudun mri-mlum, Mvcud hmin sn, zg mdum! Ey yeddi gl doquz glstan Feyzi-krminl sbz xndan! Ey var yox eylyn, yoxu var, Yox varlnda znn inkar! Ey ahidi-qeyb prddari, Fikrin gli-m'rift bhari! Ey alm feyzi-cud sndn, Xlq rfi-vcud sndn! Ey cml cahan sn rizacu, Sndn xali, sninl m