nəbati. seçilmiş əsərləri

Download Nəbati. Seçilmiş əsərləri

Post on 23-Jan-2017

263 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • _____________Milli Kitabxana_____________

    1

  • _____________Milli Kitabxana_____________

    2

    SEYD BLQASIM NBAT

    SELM SRLR

    RQ-QRB BAKI2004

  • _____________Milli Kitabxana_____________

    3

    Bu kitab Seyid blqasim Nbati. srlri (Bak, Elm, 1968) v Seyid blqasim Nbati. Seilmi srlri (Bak, Yaz, 1985)

    nrlri sasnda tkrar nr hazrlanmdr Trtib edni: blfzl Hseyni n szn mllifi: Zaman sgrli 894.3611 - dc 21 AZE Nbati Seyid blqasim. Seilmi srlri. rq-Qrb, Bak, 2004, 216 sh. XIX sr Azrbaycan dbiyyatnn tannm simalarndan olan Seyid blqasim Nbati

    zngin dbi-bdii irs qoyub getmidir. srlrini hm klassik poeziya slubunda, hm d aq eri trzind yazm Nbati milli dbiyyatmz tarixin sufi-panteist fikirlri ictimai hyatla, maddi alml laqlndirn, klassik slubu ifahi xalq dbiyyat il birldirn grkmli sntkar kimi daxil olmudur. Onun poetik irsi hm ideya mzmun, estetik mtlb, hm d forma-sntkarlq keyfiyytlri baxmndan seilir.

    airin bu kitab klassik v xalq eri killrind yaratd hmin gzl nmunlrdn trtib edilmidir. Musiqililik, sadlik, smimi hisslr v dilin znginliklrindn mhartl istifad bacar Nbati eirlrinin sciyyvi xsusiyytidir.

    ISBN 9952-418-02-4

    RQ-QRB, 2004

  • _____________Milli Kitabxana_____________

    4

  • _____________Milli Kitabxana_____________

    5

    N SZ

    Trkdilli Azrbaycan erind Nsimi il balanan ictimai-flsfi, sufipanteist lirikan

    XIX srd yeni ideya-mzmun v bdii sntkarlq keyfiyytlri il znginlndirn, klassik poeziyadak ruhani, flsfi-estetik axtarlar yeni dvr dbiyyatnda uurla davam etdirib n uca zirvy yksldn, onu yekunladran sntkar Seyid blqasim Nbatidir. Milli dbi trqqi tarixind o, ms Tbrizi, Clalddin Rumi, hmd Ysvi, Yunus mr, hminin Nsimi, Xtayi, Fzuli kimi dahilrin adlar il tmsil olunan mnvi-xlaqi dyrlrin varisi, XIX srd son nmayndsidir. Klassik yazl v ifahi eir nnlrinin vhdti, triqt lirikas il folklor xalq poeziyasnn mhkm sintezi onun yaradcl n sciyyvi olan balca lamtdir.

    Seyid blqasim Nbati 1812-ci ild Qaracada mahalnn tibin qsbsind ruhani ailsind anadan olmudur. Onun sli qdim dvrlrdn bri rbistanda, randa v Azrbaycanda geni yaylm Nbatilr tayfalarndandr.

    Atas Seyid Mir Yhya Mhtrm tibind v yaxn kndlrd drvilik edir, mxtlif islami qidlri yayrd. air qomalarnn birind z silncbi haqqnda mlumat verrk yazr:

    Meydani-eq ir syirtdim at, Msxxr eyldim Rumu, Herat, Mhtrm oluyam, adm Nbati, Zatmz Haimi, slimiz rb. Mn etibaril rblr gedib xan bu tayfalarn irisind farslar v trklr d var idi.

    Trklr hm d xanobanllar ad il tannrdlar. El buna gr Nbati Gzlrim rdifli erind zn dair mlumat dqiqldirib yazrd:

    Beyi-trkm, dilim trki, klamm hcv-mcv Xanobani can alan cancan gzlr gzlrim. Nbatinin uaql tibind v Qaracadada kemidir. O, ilk thsilini atasndan alm,

    klassik poeziyan, xsusil Hafiz yaradcln v rq tsvvf ideyalarn drindn yrnmidir. Yeniyetm alarndan atasna qoulub qlndrlik edn Nbati Azrbaycann ox yerlrini piyada gzib- dolamdr. eirlrindki bioqrafik iarlrdn bilinir ki, o, Qaracadadan baqa Qarabada sgranda, Qrnda, Adamda, Hindarxda v Muanda, Salyanda, Lnkranda, habel Tbrizd, Xorasanda olmu, bu yerlrin dbi-mdni hyat il maraqlanmdr.

    Seyid blqasim bir mddt drvilik edib, mridlr arasnda nfuz v hrmt qazanandan sonra tibind mrid olmu, kramt sahibi kimi tannmdr.

    Gnclik illrind o, hr gedib, dvrnn grkmli, byk triqtisi olmu eyx Mahmud ihabddinin mqbr v ziyartgahnda guniinlik etmi, riyaztl mul olmudur. Nbatilik triqtinin balarndan olan air dnya ilrindn knarda qalb, sufi

  • _____________Milli Kitabxana_____________

    6

    hyat keirmi, hcrd tnha yaamaqla haqqa, hqiqt almin yetiib gizli sirlrdn xbrdar olmaq istmidir.

    air eirlrinin birind guniinliyi triflyrk yazmdr: Gueyi-vhdt n cb ca imi, Sirri-nihan onda hveyda imi. Aiqi-divanlrin mnzili Rtby bax, ri-mlla imi. Qafil idim bu dili-virand, Dil dem, olan, bu ki drya imi. Masirlrinin dediyin gr Nbati ox sxavtli, mrd v ncib bir insane olmudur.

    Ibadtdn ayrlb camaat arasna xan zaman onun simasnda xsusi bir gzllik, iq, nur grnrmi; zg bir hala drmi v bzn vq glib eq, mey v mhbbt dair eir oxuyarm. Aydn v irin dand n dinlynlri valeh edrmi. Masirlrinin oxu onunla hmshbt olma zlrin rf bilrmi.

    Nbati orta srlrin byk mtfkkiri Nemtullah Vlinin i triqtinin davamlarndan olmu, srlrind onun sufi-triqt ideyalarn tbli etmidir. Nemtullahi triqtin gr Allaha atmaq istyn zn (maddi almi) unutmal, fnaya uramal, bu yolla haqqa qovumaldr. Yalnz daxiln tmizlnib saflaan insan nlhqq deyib zn haqqa atm hesab ed bilr. Nbati d bu yolu davam etdirmk, insann mnvi kamillm yolu il Allah sviyysin yksl bilcyin inanmdr. O da byk

    Azrbaycan airi madddin Nsimi kimi nlhqq dey Allah insann znd grmdr. Nbati eirlrinin birind deyir: Btn yaradlm bizdn baqa bir ey deyildir. Yerd, gyd, dniz v mdnlrd bizdn baqa he bir ey yoxdur.

    Lakin Nbati dnyagr, hyata baxlar etibaril ziddiyytli xsiyyt olmudur. O, bir trfdn dini ehkamlar, xurafat pislyir, xalq ibad- t, mvhumata sslyn zahidi kor gzl uzunqulaq adlandrr. Mmkn olduqca eyi irt ql, frsti salma ruzi-miad dey masirlrini hyatdan zvq almaa, n, dey-gl yaamaa arr, ikinci trfdn is xalis dindar kimi x edir. z d bir din qail olmur: gah islam, gah atprstliyi tqdir edir, gah da islam atb xristian olduunu, xaa sitayi etdiyini sylyir. Htta bzn zn qat kafir adlandrr: gr bu ruzigar hli mndn xbrdar olsalar, yqinimdir ki, Snann kfrn min yol kr edrlr. air farsca eirlrinin birind znn daxili ziddiyytlrini, bir-birini ksn yollar ayrcnda mtrddid qaldn, mvcud hyat, varl axra qdr drk ed bilmdiyini etiraf edib yazr:

    Gah all, gah divan oldum, Gah abad, gah viran oldum, Gah xrabat iind sufi, Gah da meyxan sprgisi oldum... Gah abid oldum, gah brhmn. Gah mscid, gah btxan oldum,

  • _____________Milli Kitabxana_____________

    7

    Gah drvi oldum, gah qlndr, Gah mst, gah da mstan oldum. Hyatn maddi yoxsulluq v mnvi ziddiyytlr irisind keirn, gah qlndrlik,

    gah da drvilik edn Nbati ahl yalarnda Knci-vhdtd tbah oldu ziz mrm, heyf dey sufiyan mr srmsin tssflnir, peimanlq kir. air hyatn mnas, dnyann vvl-axr haqqnda ox dnb-dansa da, yaradln gizli sirlrindn xbrsiz qalr:

    Yetdi mrm axir, sn bir Nbati bilmdin, Kimdi bu gzdn baxan, ya dild bu guya ndir. Od tutub canm srasr yand, amma bilmdim Dil ndir, dilbr ndir, bamda bu sevda ndir. Bilmdim mrmd he bir kfr iyman hansdr, hmd Mahmud kimdir, Msv sa ndir. Nbatinin hyat ziddiyytli v ar kemidir. air rastlad tinliklri aradan

    qaldrmaq n mxtlif vasitlr l atsa da, dvran, zman onu hmi myus etmi, kdrlndirmidir. eirlrinin birind znn qmli, tutqun hvali-ruhiyysini ifad edn air lirik qhrmann dilindn bu szlri vermidir:

    N mddtdir mni-biar, yarb, yarsz qaldm, Pozuldu rvnqim, dald ev, prkarsz qaldm. Kim izhar edim drdim, han bir mhrmi-srar? Qmim ox, qmksarm yox, cb qmxarsz qaldm. Nbati 1873-c ild tibind vfat etmi v orada knd qbristanlnda dfn

    olunmudur. Masirlri airin divann qoruyub saxlam, srlrini adalarmza atdrmlar.

    XIX sr Azrbaycan lirikasnn n grkmli yaradclarndan olan Nbatinin poetik irsi, hm ideya-mzmun, estetik mtlb, hm d forma-sntkarlq keyfiyytlri baxmndan zngindir. Lakin airin yaradclnda iki istiqamt aydn seilir: 1. saf, tmiz insan duyularnn, dnyvi mhbbt hisslrinin v real gzlin trnnm; 2. sufi-flsfi fikirlrin v panteist grlrin tblii. Buna uyun olaraq onun srlri forma baxmndan da birbirindn frqlnir. Bu srlrin bir qismi heca vznind, qoma, grayl, arpa v tcnis janrlarnda, ikinci qismi is ruz vznind, qzl, qsid, mxmms, mstzad, rbai, trcibnd janrlarnda yazlmdr.

    airin heca vznind yazd eirlrinin sas ideya xttini real mhbbtin, gzlin trnnm tkil edir. Nbati sevn gncin daxili almini, hiss v duyularn, sevinc v kdrini sntkarlqla ar. Onun lirik qhrman hyat aiqi, gzllik vurunudur. Bir qdr romantik ruhda olmasna baxmayaraq, bu gnc real dnyan, hyat nemtlrini yksk qiymtlndirir, xobxtliyi hqiqi sevgid grr. Mhbbt yolunda zab-ziyyt dmyi,bla kmyi tbii sayr v btn cfalara vfa gstrcyini bildirir:

  • _____________Milli Kitabxana_____________

    8

    Aiq olan xof elmz bladan, ncimz yar edn cvr cfadan, Nbati, l kn kimdir vfadan? Qoymuam bam mn bu meydan! Gzlliyi inc bir zvql duyan v qiymtlndirn Nbatinin qoma v grayllarnda

    hsrt motivlri, aiqin keirdiyi sxnt v iztirablar yksk sntkarlqla canlandrlr. air sevgilisindn ayr dm gncin zablarn, daxili tlatmlrini tbii boyalarla verir. Hicrandan sbri tknn, taqti ksiln, nalsi da-da bryn bu gnc bzn kdiyi ziyytlrdn bezib, zn bxti qara des d, cfakelikdn l kmir:

    Dem Nbatinin yoxdur dvam. Cvrm tab etmz, kmz cfam, ahid olsun alm cml, tmam, N qdr istrsn k sinm da. Nbatinin qoma v grayllarnda muq surti d tbii boyalarla gstrilir. airin tsvir etdiyi gzl real hyat adam, canl insandr. Onun simasnda cazibdar

    Azrbaycan qzn grmk tin deyil: htta gzlin konkret mkan da mlumdur: Gzl ox ruyi-zmind, Xsusn in Maind. Sni d bu tibind Bir mahi-taban yaradb. Qoma v grayllarnda air gzlin zahiri grkmini, simasn, geyimini, bdn

    quruluunu, baxn, duruunu, yeriini byk ustalqla trnnm edir. Bana ab rngli tirmdn ar rtn, al-lvan geyinn, camal gndn gyk olan bu gzllr mehriban Azrbaycan qzlardr. Nbati onlar ox tbii, z yerli xsusiyytlri v milli geyimlri il tsvir edir. Yaradb rdifli graylsnda air, htta gzlin canl portretini kir. Bu portretd onun btn cazibdarl grnr:

    Maallah, qadir Allah Gr nec dilbr yaradb! Gl znd fan-fan Zlfi-mnbr yaradb Az qn, lbi pst Beli inc, boyu bst, Tklbdr dst-dst, N gzl tellr yaradb! Qa fitn, gz adu, z lal, xal hindu, Mina grdn, sa qarqu, Gl buxan tr yaradb.

  • _____________Milli Kitabxana_____________

    9

    Dili almas, dii inci, At sinsi gvhr gni. Vsf glmz nazu nci. Bunu fsunkar yaradb. airin Gzlrin, Olur, Dnd, Ey snm, Mndn, Gen rdifli

    qomalarnda da muqnin gzlliyi cazibdarl, zahiri v daxili keyfiyytlri odlu bir lirika il trnnm olunur. Lirik qhrmann dilindn sylnn bu eirlrd hminin tmiz m