microsoft word - ++hidrolik devre projelendirme 2

of 51/51
T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKİ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) MOTORLU ARAÇLAR TEKNOLOJİSİ HİDROLİK DEVRELERİ PROJELENDİRME-2 ANKARA 2006

Post on 19-Mar-2016

305 views

Category:

Documents

3 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

• Basılmış modüller, eğitim kurumlarında öğrencilere ücretsiz olarak dağıtılır. • Modüller hiçbir şekilde ticari amaçla kullanılamaz ve ücret karşılığında satılamaz.

TRANSCRIPT

  • T.C. MLL ETM BAKANLII

    MEGEP (MESLEK ETM VE RETM SSTEMNN

    GLENDRLMES PROJES)

    MOTORLU ARALAR TEKNOLOJS

    HDROLK DEVRELER PROJELENDRME-2

    ANKARA 2006

  • Milli Eitim Bakanl tarafndan gelitirilen modller;

    Talim ve Terbiye Kurulu Bakanlnn 02.06.2006 tarih ve 269 sayl Karar ile onaylanan, Mesleki ve Teknik Eitim Okul ve Kurumlarnda kademeli olarak yaygnlatrlan 42 alan ve 192 dala ait ereve retim programlarnda amalanan mesleki yeterlikleri kazandrmaya ynelik gelitirilmi retim materyalleridir (Ders Notlardr).

    Modller, bireylere mesleki yeterlik kazandrmak ve bireysel renmeye rehberlik etmek amacyla renme materyali olarak hazrlanm, denenmek ve gelitirilmek zere Mesleki ve Teknik Eitim Okul ve Kurumlarnda uygulanmaya balanmtr.

    Modller teknolojik gelimelere paralel olarak, amalanan yeterlii kazandrmak koulu ile eitim retim srasnda gelitirilebilir ve yaplmas nerilen deiiklikler Bakanlkta ilgili birime bildirilir.

    rgn ve yaygn eitim kurumlar, iletmeler ve kendi kendine mesleki yeterlik kazanmak isteyen bireyler modllere internet zerinden ulalabilir.

    Baslm modller, eitim kurumlarnda rencilere cretsiz olarak datlr.

    Modller hibir ekilde ticari amala kullanlamaz ve cret karlnda satlamaz.

  • i

    AIKLAMALAR ....................................................................................................................ii GR ....................................................................................................................................... 1 RENME FAALYET- 1 .................................................................................................... 3 1. HDROLK DEVRE EMALARINI OKUMA................................................................... 3

    1.1. Hidrolik Sistemin Tantm ........................................................................................... 3 1.2. Bir Hidrolik Sistemin Yaps......................................................................................... 5 1.3. Hidrolik Devre emasn Okumaya Giri ..................................................................... 6

    1.3.1. Hidrolik Ekipmanlarn Devre emasnda Gsterimi ............................................. 7 1.3.2. Hidrolik Devrelerde Kullanlan Hatlar .................................................................. 8 1.3.3. Devre emasinda Hidrolik Elemanlarn Tanmlanmas: ..................................... 15

    1.4. Hidrolik Devrelerde Yol Adm Diyagram ................................................................. 16 1.5. Hidrolik Devrelerde Fonksiyon Diyagram ................................................................ 18

    1.5.1. Fonksiyon Diyagramnn izilmesi ..................................................................... 18 1.6. Hidrolik Devre emas in Hareket Aknn Gsterilmesi....................................... 19

    1.6.1. Ksa Yazm ekli ................................................................................................. 19 1.7. Hidrolik Diyagram Tipleri .......................................................................................... 21

    1.7.1. ematiin zellikleri ........................................................................................... 22 1.7.3. Nasl Bir ematik................................................................................................. 23 1.7.3. ematikleri Okuma Kurallar............................................................................... 24

    1.8. Basit Hidrolik Devrelerin Tasarm Ve Kumandas .................................................... 25 LME VE DEERLENDRME .................................................................................... 28

    RENME FAALYET- 2 .................................................................................................. 31 2. HDROLK DEVRELER ZLRKEN DKKAT EDLECEK HUSUSLAR................. 31

    2.1. Bir Hidrolik Problemin zmnde zlenecek Admlar............................................. 32 2.2. Hidrolik Devre emalarnn izimi ............................................................................ 32 2.3. Hidrolik Devre emas in Hareket Aknn Gsterilmesi....................................... 33 2.4. Hidrolik Devre izim Aletlerini Kullanma Yntemi.................................................. 34 2.5. Hidrolik Devre izim Uygulamalar........................................................................... 35

    CEVAP ANAHTARLARI ..................................................................................................... 46 KAYNAKA......................................................................................................................... 47

    NDEKLER

  • ii

    AIKLAMALAR

    KOD 525MT0016

    ALAN Motorlu Aralar Teknolojisi

    DAL/MESLEK Makineleri Bakm Onarm MODLN ADI Hidrolik Devre Projelendirme-2

    MODLN TANIMI Bu modl ,hidrolik devrelerin standartlara uygun olarak okunmasn, anlalmasn, izilebilmesini ve yorumlanmasn salayacak bilgiler ieren renme materyalidir.

    SRE 40/32

    N KOUL Hidrolik Devre Projelendirme-1 modl alnm olmaldr.

    YETERLK Hidrolik devreleri projelendirmek

    MODLN AMACI

    Genel Ama Gerekli ortam salandnda hidrolik devrelerin izimini okuyup yorumlayacak, standartlarna gre izilebileceksiniz. Amalar: Hidrolik devreleri ema zerinden prensiplerine gre

    okuyup yorumlayabileceksiniz. Hidrolik devreleri, emalarn standartlarna gre

    izilebileceksiniz. ETM RETM ORTAMLARI VE DONANIMLARI

    rnek devre elemanlar, deney setleri, bilgisayar, tepegz, projeksiyon cihaz, atlye ve laboratuvar

    LME VE DEERLENDRME

    Her uygulama faaliyetinden sonra test snav olacaksnz. Uygulamal sorular sorulacaktr. Snav sonucunda baarsz olduunuzda faaliyete batan balayacaksnz.

    AIKLAMALAR

  • 1

    GR

    Sevgili renci, Kk kuvvetlerle byk kuvvetlerin retimi ve kumandasn ieren hidrolik

    dnyasna ho geldiniz. lkemiz sanayinde ara bakm ve onarm konusunda alacak kalifiye eleman sknts ekilmektedir. Endstriyel alanda aralar zerinde hidroliin kullanlmas nedeniyle bu alanda yetiecek teknik elemanlarn temel seviyede hidrolik bilgisine sahip olmas gerekmektedir.

    Baz byk firmalar kendi bnyelerindeki elemanlara eitim seminerleri vermekte ve

    rettikleri aralarn bakm ve onarmn yapabilecek elemanlar yetitirmeye almaktadr.

    Bu modl ile hidrolik enerjinin etki ve gcn renmi olacaksnz. Hidrolik devre

    emalarn kolayca okuyabilecek ve anlayabileceksiniz. Ayrca hidrolik devre emalarn tasarlayp izebileceksiniz. Piyasa artlarnda, aranlan kalifiye bir eleman olarak saygn bir meslee ilk admnz atm olacaksnz.

    Bu modl size i hayatnda karlaacanz problemleri zebilmek iin gerekli bilgi

    ve uygulama becerisini kazandracaktr. Kazanacanz beceriler i hayatnn yan sra gnlk yaantnzda da sizlere rehberlik edecektir.

    GR

  • 2

  • 3

    RENME FAALYET- 1

    Hidrolik devreleri ema zerinden prensiplerine gre okuyup yorumlayabileceksiniz.

    evrenizdeki hidrolik sistemleri aratrnz. rnein ykama, yalama istasyonlar ve i makineleri bakm servislerine giderek i makineleri hakknda teknik servislerden bilgi alarak rnek devre emalar temin etmeye alnz.

    Bu bilgileri arkadalarnzla paylanz

    ekil 1.1: Hidroliin endstriyel uygulamalarnn aratrlmas

    1. HDROLK DEVRE EMALARINI

    OKUMA

    1.1. Hidrolik Sistemin Tantm Sistemin yap elemanlar, devre emasnda enerji ak yn dikkate alnarak ekil

    1.2de olduu gibi gsterilir:

    RENME FAALYET-1

    ARATIRMA

    AMA

  • 4

    ekil 1.2: Hidrolik sistemin yaps

    Hidrolik devrelerde kullanlan devre elemanlar standart sembollerle ifade edilir.

    Devre elemanlarnn iziminde gerek byklkleri dikkate alnmaz. ekil 1.3 te basit bir hidrolik devreye ait olan ve hidrolik devrelerin tantmn

    amalayan kesit resimler ve ematik resim yan yana verilmitir.

    Kesit resim ematik resim

    Devrede kullanlan hidrolik elemanlar 1. Hidrolik depo (tank) 2. Hidrolik filtre 3. Hidrolik pompa 4. Emniyet valfi

    5. Yn kontrol valfi 6. ek (ak kontrol) valfi 7. ift etkili silindir 8. Elektrik motoru

  • 5

    ekil 1.3: Kumanda devrelerinin yaps

    1.2. Bir Hidrolik Sistemin Yaps

    Hidrolik sistem denildiinde; bir elektrik motorunun tahrik ettii hidrolik pompa ile

    akkann belirli basnta ve debide basld ve bu hidrolik enerji ile dorusal, dairesel ve asal hareketin retildii bir sistem akla gelmelidir. Sisteme giri enerjisi olarak elektrik enerjisi verilir. Bu enerji ile hidrolik pompann mili kavramalarla bal olduu elektrik motorundan hareket alarak dner ve ya haznesinde statik durumda bulunan ya vakumlayarak emer ve sisteme basar. Elde edilen basnl akkan artk i yapabilme, hareket ve kuvvet retme zelliine sahip olduundan hidrolik enerji olarak tanmlanr.

    Hidrolik enerji, belirli basnta ve debideki akkandr. Bu enerjiyi hidrolik devrenin

    istenilen yerine ynlendirmek, basncn belirli snrlar arasnda tutmak ve akkann miktarn ayarlayarak hzn kontrol etmek gerekir.

    Kontrol ilemleri iin devrede basn kontrol valfi, yn kontrol valfi ve ak kontrol

    valfi kullanlr. Ancak bu ekilde bu enerji ile istenilen ii yapmak mmkn olur. ekil 1.4te hidrolik enerjinin hidrolik alclarla ie dnm temsili (kesit resim) olarak gsterilmektedir.

  • 6

    ekil 1.4: Hidrolik enerjinin hidrolik alclarla ie dntrlmesi Hidrolik enerji ile mekanik enerji retirken dorusal hareket iin hidrolik silindir;

    dairesel hareket iin hidrolik motor ve asal hareket iin de salnm motoru kullanlr. Hidrolik enerjiyi mekanik enerjiye dntren bu elemanlara "hidrolik alclar" denir.

    Hidrolik sistemde ya deposu ile hidrolik pompa arasndaki ak hattna emi hatt,

    hidrolik pompadan kan ve basnl akkann tand ak hattna basn hatt, grevini tamamlayan akkann ya haznesine dnd ak hattna da dn hatt ad verilir.

    1.3. Hidrolik Devre emasn Okumaya Giri

    Hidrolik devre emas bir hidrolik sistemin g blmnn yapsn gsterir. Semboller ve iaretler yardmyla her yap elemannn birbiriyle nasl bal olduu

    gsterilir. Devre emasnn iziminde yap elemanlarnn hacim itibaryla bulunduklar konum dikkate alnmaz.

  • 7

    1.3.1. Hidrolik Ekipmanlarn Devre emasnda Gsterimi Sistemin yap elemanlar, devre emasnda enerji ak yn dikkate alnarak aadaki

    gibi gsterilir: Tablo 1 Hidrolik sistemin yap elemanlar ve devredeki yerleri

    Sistemin yap elemanlar

    Sistemin yap elemanlarnnn enerji ak emasndaki yeri

    Enerji Besleme Birimi (tm yap elemanlar veya enerji kaynann sembol) Aada

    Enerji Kontrol Birimi ( yn kontrol valfleri, ak kontrol valfleri, basn kontrol valfleri vb. ) Ortada

    Tahrik Birimi (silindirler, motorlar, salnm motorlar ) Yukarda

    Ynlendirme valfleri mmkn olduu kadar yatay konumda, hatlar, dorusal ve

    kesimeyecek ekilde gsterilmelidir. Tm elemanlarn balantsnda balang konumunun esas alnmasna zellikle dikkat edilmelidir.

    Normal konum

    Sisteme enerji verilmi ve yap elemanlar nceden belirlenmi konumlarn almtr.

    Balang konumu

    Yap elemanlar, i aknn balamas iin gerekli olan konumdadr. Bu konum balang artlarnn yerine getirilmesi ile gerekleir.

    Balang art

    Bu art, sakin konumdan balang konumuna gelebilmek iin gerekli olan admlar

    ierir.

    Sistemin sakin konumu Sistemde enerji yoktur. Sistem elemanlarnn konumu ya sisteme bal olarak zoraki,

    ya da imalat firma tarafndan belirlenir.

    Yap elemanlarnn sakin konumu Bu konum, hareketli elemanlarn kumanda edilmeksizin, kendiliinden ald konuma

    denir.

  • 8

    1.3.2. Hidrolik Devrelerde Kullanlan Hatlar

    Hidrolik basn kayna Basn i dn hatt Kontrol hatt Boaltma hatt,kaak hatt Hat balants Kesien hatlar

    ekil 1.5. Hidrolik tesisat emalar

    Tablo 2: Hidrolik devre kontrol ve ekipman sembolleri

    Temel Semboller Daire Yarmdaire Aklama

    Daire- Enerji evrim makinesi (rnek; pompa, kompresr, motor)

    Daire - lm enstrmanlar

    Yarm daire - Rotary (Dner) Aktatr

    Kare - Dikdrtgen

    Kare - Kontrol bileenleri

    Drtgen

  • 9

    artlandrma aparatlar (rnek; filtre, seperatr, yalayc, s deitiricisi-eanjr)

    eitli Semboller

    Yay

    Kstlayc

    Kstlayc

    gen

    i dolu gen - Hidrolik akkann ak ynn gsterir

    i bo gen - Pnomatik akkann ak ynn gsterir

    Pompalar Mekanik enerjiyi hidrolik veya pnmatik enerjiye eviren makinelerdir. Sabit Deplasmanl Hidrolik Pompalar

    Tek ynl pompa

    ift ynl pompa

    Deiken Deplasmanl Hidrolik Pompalar

    Tek ynl pompa

    ift ynl pompa

    Motorlar Hidrolik veya pnomatik enerjiyi dner (rotary) mekanik enerjiye evirir. Sabit Deplasmanl Hidrolik Motorlar

    Tek ynl motor

    ift ynl motor

    Deiken Deplasmanl Hidrolik Motorlar

    Tek ynl motor

    ift ynl motor

  • 10

    Dner (Rotary) Aktatr

    Hidrolik

    Pnomatik

    Silindirler Hidrolik veya pnmatik enerjiyi lineer mekanik harekete evirir Tek Etkili Silindirler

    Harici gle geri dnen tipler

    Yay gc ile geri dnen tipler

    ift Etkili Silindirler

    Tek tarafl piston kolu ile ift etkili silindirler

    ift tarafl piston kolu ile ift etkili silindirler

    Frenli Silindirler

    Tek sabit

    ift sabit

    Tek ayarlanabilir

    ift ayarlanabilir

    Kontrol Vanalar Genel Gsterim

    Tek kare, ak veya basn kontroln gsterir (iletme koullarna, basn ve ak ekline gre ok eitli tiplerde olabilir)

    ki kare, kontrol vanasnn iki pozisyonlu olduunu gsterir

    kare, kontrol vanasnn pozisyonlu olduunu gsterir

    Kontrol vanasnn diyagramdaki basit gsterimlerinden birisidir

    Ak Ynne Bal Kontrol Ak ynne bal olarak, vanann ama veya kapama

  • 11

    Vanalar esnasnda tam veya kstl ak salar.. Ak Ynleri

    Tek ynl ak

    ki taraf kapal port (yol)

    ki ynl ak

    Biri kapal yollu, iki ynl ak

    apra bal, iki ynl ak

    ki kapal yollu, tek by-pass ak yn

    2 yollu 2 pozisyonlu vana

    3 yollu 2 pozisyonlu vana

    4 yollu 2 pozisyonlu vana

    4 yollu 3 pozisyonlu vana

    5 yollu 2 pozisyonlu vana

    5 yollu 3 pozisyonlu vana

    Kstl Yn Kontrol

    2 limit pozisyonu vardr. Kstlamann miktarna gre ara konumlarda alr

    2 limit pozisyonu ve ntr(merkez) pozisyonu bulunur

    2 yollu (birisi orifisli) rnek: yay geri dnl takip milli silindir

    3 yollu (ikisi orifis) rnek: yay geri dnl, basnla kontrol edilen vana

    4 yollu (drti orifisli) rnek: yay geri dnl takip milli silindir

  • 12

    Elektro-Hidrolik Servo Vanalar

    Tek aamal, direk etkili vana; analog sinyali ayn oranda akkan gcne evirir

    ift aamal, mekanik geri beslemeli, indirek pilot tesirli vana; analog sinyali ayn oranda akkan gcne evirir

    Kontrol Metodlar Elle Kontrol

    Genel gsterim (kontrol tipini gstermez)

    Buton ile kontrol

    Kol ile kontrol

    Ayak pedal ile kontrol

    Mekanik Kontrol

    Takip edici mil

    Yay

    Bilyeli

    Bilyeli (tek ynl)

    Elektriksel Kontrol

    Solenoid

    Elektrik motoru

    Direk Tesirli Kontrol

    Basn uygulanmas ile kontrol

    Basncn boaltlmas ile kontrol

    Pilot Tesirli, Dolayl (indirek) Kontrol

    Basn uygulanmas ile kontrol

  • 13

    Basncn boaltlmas ile kontrol

    Birleik Kontrol

    Solenoid ve pilot vana ile kontrol, pilot vana solenoid tarafndan harekete geirilir

    Solenoid veya pilot vana ile kontrol, ayrca bamsz olarak kontrol edilebilir

    Geri Dnsz Vanalar, Shuttle Vanalar, Hzl Egzost vanalar

    Giri basnc k basncndan bykse kendiliinden aar.

    Pilot sinyali vanay kapatr

    Pilot sinyali vanay aar

    Kstlayc nite, bir yndeki aka izin verirken ters yndeki ak kstlar

    Shuttle Vana, giri portundaki yksek basn dier girii kapatarak k yapar

    Giri portu boalnca k taraf egzoza alr

    Basn Kontrol Vanalar

    1 normalde kapal orifis (genel sembol)

    1 normalde ak orifis (genel sembol)

    Basn Tahliye Vanas (Emniyet Vanas)

    Giri basnc yay kuvvetini yenince egzozt atmosfere alr

    Pilot tesirli emniyet vanas

    Ak Kontrol Vanalar Ksma Vanas

  • 14

    ktaki ak istenilen oranda ksar

    Ak Kontrol Vanas

    Sabit kl (giri basncndaki deimeler ktaki ak miktarn etkilemez)

    Sabit kl ve tahliye portlu (giri basncndaki deimeler ktaki ak miktarn etkilemez)

    Ayarlanabilir kl

    Ayarlanabilir kl ve tahliye portlu

    Ak Blme Vanas

    Gelen ak belirli bir oranda kstl iki ayr aka blnr

    Kapama (Shut-Off) Vanas

    Basitletirilmi gsterim Akmlatr

    Yay basks, arlk veya basnl gaz (hava, azot vs.) ile akkann basnl halde tutulduu aparatlara denir

    Filtreler, Su Tutucular, Yalayclar

    Yalayc

    inden geen akkana az miktarda ya ilave eder

    artlandrc nite Is Deitiriciler

    Scaklk Kontrolor

    Akkan scakl nceden belirlenmi iki deer arasnda tutulur

    Soutucu

    Soutucu akkan ak izgilerinin gsterilmemi hali

    Soutucu akkan ak izgileri sembolde oklar halinde gsterilir

  • 15

    1.3.3. Devre emasinda Hidrolik Elemanlarn Tanmlanmas:

    Rakamlarla:

    Srekli bir numaralandrma yaplr. Devre emas blmlere ayrlr ve blmler ierisinde numaralandrma yaplr.

    Sistemin blmlere ayrlmas ve numaralandrma:

    Gruplar 1,2,3,........... Tek tek kumanda (Kontrol) zincirlerinin tanmlanmas. alma elemanlar 1.O, 2.O, 3.0,...... Son kumanda elemanlar 1.1, 2.1, 3.1,...... leri hareketi etkileyen Btn elemanlar: 1. 2, 1.4, veya 2.2, 2.4,.. Geri hareketi etkileyen Btn elemanlar: 1.3, 1.5, veya 2.3, 2.5,.. Enerji salayan elemanlar 0.1, 0.2. . . . . Avantaj: rnein 2. silindirin kumanda zincirinde meydana gelen bir arzann

    aranmasnda sadece grup numaras 2 olan elemanlar kontrol edilir. Arza arama daha kolaydr.

    Harflerle:

    alma elemanlar byk harflerle A, B, C,..... ve alma elemanlar ile aO, bo, cO'.. .giri son konumu uyarlan snr anahtarlar a1, b1, c1'... k son konumu Dier elemanlara bir grup numaras verilebilir. Avantaj: rnein B silindiri dar kp, kalmsa arzann hemen b snr

    anahtarnda aranaca sylenebilir. Kontrol zincirleri de, srasyla 1, 2, 3, vs. eklinde numaralanr.

    Birden fazla i elemanndan oluan kontrol sistemlerinde, her bir i eleman ayr bir

    kontrol zinciri eklinde ele alnabilir. Bu zincirler mmkn olduu kadar hareket srasn takip edecek ekilde yan yana izilmelidir. ekil 1.6 bir kontrol zinciri grlmektedir.

    Bir i eleman ve buna ait enerji kontrol birimi bir kontrol zinciri oluturur. Geni

    kapsaml kontrol devleri birok kontrol zincirinden meydana gelir. Bunlarn devre emasnda yanyana yerletirilmesi ve bir sra numaras ile iaretlenmesi gerekir.

  • 16

    ekil 1.6: Kumanda zinciri

    Enerji besleme birimi, birok kontrol zincirini beslediinden herhangi birine dahil

    edilemez. Bu nedenle daima sfr sra numaras ile iaretlenir.

    1.4. Hidrolik Devrelerde Yol Adm Diyagram

    Yol-adm-diyagramnda alma elemanlarnn admlara bal olarak hareket durumlar gsterilir. Doru fonksiyona sahip kumandalar gelitirmek iin nce yol-adm diyagram izilmelidir.

    Yatay eksen admlar gsterir. Dey eksende ise alma elemanlar ve sahip olduklar durum (ieride, darda)

    izilir. Ayrca silindirIerin bir pozisyondan dier pozisyona hareketleri (dardan ieriye veya ieriden darya) bir adm olarak kabul edilir ve bu eik izgi ile gsterilir.

    Sistemde hareket eimli ilev izgileri ile temsil edilirken, yatay izgiler ise hareketsiz

    hali gsterir. eitli eim alar ise farkl hzlar belirtmek iin kullanlr. Bir hidrolik motor da ayn ekilde tanmlanabilir.

    Kontrol zinciri Kaldrma silindiri

    Kontrol zinciri Eme silindiri

    Kontrol zinciri Merkezleme

    silindiri

  • 17

    1

    1 0

    Adm

    Yol

    Silindir A Yol iin 1=Silindir darda 0= Silindir ierde 0

    rnek:

    ekil 1.7: Yol adm diyagram ekil 1.7 deki diyagramda: nce A silindiri dar kyor. A silindiri tamamen dar ktktan sonra B silindiri dar kyor. Ardndan ktklar srayla nce A silindiri sonra B silindiri geri geliyor. Yol-Adm diyagramlar zamana bal olarak da izilebilir.

    ekil 1.8: Yol adm diyagram (zamana bal)

  • 18

    ekil 1.8 deki yol adm diyagramnda bir silindirin yer deitirmesi zamana baI

    olarak gsterilmitir. Zamana bal yol- adm diyagramnda t zaman lee ilenir ve hareket ak srasnda elemanlar arasndaki zaman ilikisi gsterilmi olur.

    Devre emasnda iaret giri elemanlarnn ve iaret ileme elemanlarnn aIma

    durumlar ise ekil 1.9da gsterildii gibi admlar zerine yazlr. Anahtarlama sreleri burada dikkate alnmaz.

    Burada elemann normal konumu nemlidir (ak, kapal, O veya 1) ve kontrol

    emasnda belirtilmelidir. Kontrol emasnn, hareket emas ile balant1 olarak hazrlanmas tavsiye edilir. Kontrol emas

    ekil 1.9: Bir giri elemanna ait yol adm diyagram

    1.5. Hidrolik Devrelerde Fonksiyon Diyagram

    Aslnda fonksiyon diyagramlar yol-adm diyagramlarnnn daha kapsaml eklidir.

    Fonksiyon diyagramlarnda hidrolik sistemdeki btn elemanlar izilir. Birbirlerini nasl etkiledikleri etki izgileri ile gsterilir. rnek uygulama ( ekil 1.10 ).

    Byk hidrolik devreler iin fonksiyon diyagram olduka karmak ve yorucudur.

    Bunun yerine basitletirilmi fonksiyon diyagramlar yeterli olmaktadr. Basitletirilmi fonksiyon diyagramlarnda sadece alma elemanlar ve bunlara ait

    son kumanda elemanlar izilir. Dier sinyal elemanlar sadece etki izgileri ile gsterilir. 1.5.1. Fonksiyon Diyagramnn izilmesi

    Dey eksende btn elemanlar numaralaryla birlikte yazlrlar. Bu elemanlarn

    durumlar (rnein bir valf iina veyab konumu) ve fonksiyonlar tanmlanmtr.

  • 19

    Yatay eksende ise admlar gsterilir. Hidrolik sistemler iin bir adm, alma elemanlarnn (silindirlerin) bir durumdan dier bir duruma gemeleridir.

    Silindirlerin hareketi adm boyunca eik bir izgi ile dier elemanlarda konum

    deitirmesi ise dey izgilerle gsterilir. Ayrca yatay eksende elemanlarn yukardan aaya doru sralanmasnda belirli bir

    kural vardr. lk nce silindirler ve her silindirin hemen altnda o silindire ait son kumanda eleman bulunur. Daha sonra da dier sinyal elemanlar gelir.

    Fonksiyon diyagramlarnn izilmesinde aslnda devrenin almas adm-adm izlenir. rnein bir hidrolik devre almaya elbette ki start sinyali ile balar. Daha sonra bu

    sinyal baka bir eleman etkiler ve ilgili elemann konum deitirmesini salar. Bu, bir evrim sonuna kadar devam eder. yleyse bir evrimde meydana gelen olaylar, karlkl etkileimler izim kurallarna baml kalnarak diyagram zerinde gsterilir. Fonksiyon emas (diyagram)

    ekil 1.1: silindire ait fonksiyon emas

    1.6. Hidrolik Devre emas in Hareket Aknn Gsterilmesi

    Ama: ok sayda alma ve sinyal elemanna sahip hidrolik bir devrede sistemin

    fonksiyonunun devre emas ile kolayca anlalmas mmkn deildir. Anlalrl salamak iin eitli yntemler kullanlmaktadr. 1.6.1. Ksa Yazm ekli

    Bu yntemde silindirlerin ileri hareketi +, geri hareketi ise - ile gsterilir. Her adm, ilgili silindirin harf olarak gsterimi ve hemen yannda hareketin yn

    belirtilerek yaplr.

  • 20

    rnek: A + , B + , A - , B - Yukardaki rnek aklanrsa : nce A silindiri daha sonrada B silindiri dar kar. B silindirinin dar kabilmesi

    iin A silindirinin hareketini tamamlam olmas gerekir. B silindiri dar ktktan sonra srasyla A ve B silindirleri ieri girer.

    Ayn admda birden fazla silindir hareket ediyorsa bu silindirler alt alta yazlr. rnek: A + , B + , A - ,.. C - Kontroln gerekletirilebilmesi ve almasnn test edilebilmesi iin kontrol

    devinin tam olarak anlalmas gerekir. Bunun iin aadaki sorulara cevap aranmaldr: Hangi tr hareket - dorusal veya dner hareket - isteniyor? Gerekli olan admlarn says nedir veya ka tane i eleman kullanlacaktr? Hareketlerin birlikte etkisi ne olacaktr? Gerekli olan elektrik elemanlar hangileridir? Hangi hareketlerin gerekli olduu ak olarak biliniyorsa sistemin boyutlar

    belirlenebilir. Gerekli kuvvetleri veya momentleri, hzlar veya devir saylarn, hacimsel debileri veya basnlar tespit etmek iin tketiciden (i eleman) hareketle geriye doru enerji besleme birimi hesaplanr.

    Bu dnceleri gerekletirmek ve devin anlalmasn salamak iin gerekli olan

    teorik bilgiler edinilmelidir. Hareketlerin akn anlalr bir ekilde gsterebilmek iin grafik diyagramlar

    kullanlr. Yol-adm diyagram i elemanlarnn hareketini ilgili admlara bal olarak gsterir. Yol-zaman diyagramnda, i elemanlarnn hareketi zamana bal olarak gsterilir. VDI-Talimatnamesi 3260 a gre hazrlanan fonksiyon diyagram, kontrol tekniindeki hareketlerin birbiriyle balantl olarak ileyiini gstermede kullanlr ve fonksiyon plannn (DIN 40719 BL.6) hazrlanmasnda esas alnabilir.

    Bundan sonra, kontrol sisteminin yapmnda nemli bir yeri olan elektrik ve hidrolik

    devre emasnn hazrlanmas gerekir. Devre emasnn hazrlanmasnda, VDI-Talimatnamesi 3260 dikkate alnmaldr.

    Devre emas hazrlandktan sonra gzden geirilir. Bu ekilde devre emas ile

    belirtilen kontrol sisteminin, amalanan fonksiyonlar tam olarak gerekletirdiinden emin olunmaldr.

    Hidrolik sistemlerde arza tespitinin yaplabilmesinde hidrolik emalar okuyabilmek

    nemlidir. Bu blmde ematik resimlerin grnd kadar zor veya karmak olmadn greceksiniz. Bu blm altktan sonra, uygulama ve tecrbe ile herhangi bir hidrolik sistemi kolayca okuyabileceksiniz.

  • 21

    Hidrolikte bakm ve arza ararken, btn sistemi ve ne yapmak iin tasarlandn

    bilmelisiniz. Sistemi anlamak iin ise sistemdeki her elemann grevinin ne olduunu bilmelisiniz. Bu bilgi ile arzaya neyin sebep olduunu, neyin bozuk olduunu ve nasl dzelteceinizi dneceksiniz.

    Hidrolik devrede ilemin balamas iin bir start eleman (sinyal vericiler) kullanlr.

    Tablo 3de bu ama iin kullanlan sinyal elemanlar gsterilmektedir.

    Tablo 3:Elle kumandal sinyal vericileri temsil eden grafik semboller

    1.7. Hidrolik Diyagram Tipleri

    Resimli diyagram: Bir devrenin elemanlarn gstermek iin resimlerin kullanld tek izgili resim

    Kesit diyagram: Bir devredeki elemanlarn konumlarn ve nasl altklarn gsteren ift izgili resim

    ematik diyagram: Sistemin nasl altn, balant hatlar ve semboller kullanarak gsteren tek izgili resim.

    ematik sembol: Bir eyi grafik olarak gsteren veya neren iaret veya ara

  • 22

    ekil 1.1: Hidrolik diyagram tipleri

    Bir hidrolik sistemin yapt ii, devre elemanlarn ve aralarndaki bantlar kolay

    anlalr bir biimde balant izgileriyle gsteren 3 tip diyagram (ekil 1.11) vardr. Sistemlerin almas farkl diyagram tipleriyle ifade edilmekle birlikte daha ok

    ematik diyagramlarn tercih edilmektedir. ematik bir diyagramn en nemli stnl ema okumasn bilen herkes tarafndan

    anlalmasdr. Kullanlan semboller ve izgiler standart olduundan sistemde neyin niin yaptn anlayabilmek iin emaya ilave yazl bilgi ya ok az gerekir ya da hi gerekmez. 1.7.1. ematiin zellikleri

    Bir hidrolik ematii, ayrc zelliklerinden dolay her zaman tanyabileceksiniz.

    Hidrolik ematikler tanmladklar sistemlerdeki farklardan dolay farkl olsalar da btn ematiklerin iki temel zellii vardr: izgiler ve semboller.

    izgiler Hidrolik ematik diyagramlarda ekil 1.11 de grld gibi pek ok eit izgi

    kullanlr. Her bir izgi tipinin anlam her zaman ayndr. rnein dz bir izgi daima basn ya da dn hatt gibi alan bir boruyu gsterir. Srekli kesik izgi ise her zaman tahliye hattn temsil eder. Eer herhangi bir sebepten bir izgi standart kullanmndan farkl bir ama iin kullanlmsa, izim zerine ayr bir not dlerek bu durum aklanr. Bununla beraber bir izginin standart anlam dnda bir eyi ifade etmesine pek sk rastlanmaz.

  • 23

    Grld gibi ak ynn gstermek iin bazen izgilere ok veya oklar eklenir. Hatlarn birine birlemekten ziyade birbirinin zerinden getiini gstermek iin bir bkm veya "x" kesimesi kullanlr. Hatlarn birletii durumlarda ise bu bir noktayla gsterilir. Hatlarn birletiini gstermenin bir baka yolu da hattn dierinde bittiini gstermektedir.

    Semboller

    Bir ematiin ikinci ana zellii sistem elemanlarn gstemek iin kullanlan sembollerdir. Sembol bir eyi grafik olarak gsteren ya da bir eyin yerini tutan bir ara veya iarettir. Bilinen ticari markalar aslnda bir firmay ya da rn temsil eden sembollerdir. Baarl bir marka rnn tantmak iin ayrca szlere ihtiya duymaz.

    Alfabenin harfleri sembollerdir. Her birinin ne anlama geldiini biliyorsunuz, fakat bunlar birleip kelimeleri oluturana dek bir anlam ifade etmez. Kelimeler, ematik sembollerden farkl olarak birden fazla anlam ierebilir. ematik sembollerin stnl her zaman ayn eyi temsil etmeleridir.

    Sembolleri dikkatle inceleyiniz. Sembollerin, cismin gerek grnlerini gstermediklerini, onlar temsil ettiklerini aklnzdan karmaynz.

    ematik diyagramlarn dier nemli bir zellii de sembollerin sistemin ak ynn gstermek zere izgilerle balanmasdr. Bir diyagramda sembollerin konumu, fiziksel sistemdeki elemanlarn konumlarndan farkl olabilir. Yine de sistemin akn gstermek ve bir aksamn dierine gre ilevini tanmlamak iin sembollerin konumlar en iyi ekilde tesbit edilecektir. Bunu anlamak hidrolik emalar anlamak iin nemli bir anahtardr.

    1.7.3. Nasl Bir ematik

    ematik diyagramlar eit sistemi gstermek iin kullanlr; elektrik tesisat, boru tesisat, ve akkan gc ( hidrolik ve pnmatik ). Nasl bir ematiiniz olduunu tesbit ediniz. Genellikle emalar arasnda ayrm yapmak kolaydr, nk elektrik sembolleriyle, boru tesisat sembolleri birbirinden farkldr ve her izimin balnda "Elektrik diyagram veya boru tesisat diyagram" gibi eidi yazldr. Hidrolik ve pnmatik sistemlerdeki fark da hem sembollerin biraz farkl oluu (hidrolik emalarda kesiksiz veya ii dolu oklar, pnmatik emalarda ise ii bo oklar kullanlr) hem de pnmatik bir diyagramn bir pompadan ziyade hidrolik sistemlerde bulunmayan bir kompresr iermesi nedeniyle kolay anlalr.

    Her ne kadar elektrik, hidrolik ve boru tesisat sembollerini ayn anda ieren bir diyagrama rastlamanz mmkn olsa da, diyagramn anlalmasn ok zor hale getirdiinden bunlar birletirmek iyi bir uygulama deildir. En iyisi bir diyagramda yalnz bir eit sistemi gstermektir. Elinizde eitli sistemleri bir arada gsteren bir diyagram varsa hidrolik devre elemanlarn renkli kalemle iaretleyerek daha kolay izleyebilirsiniz. izimde ne tr bir sistemin gsterildiini anlamak iin izim elemanlarna dikkatle baknz. izimde hidrolik elemanlarn m yoksa elektrik elemanlarnn m kullanldna dikkat ediniz.

  • 24

    1.7.3. ematikleri Okuma Kurallar

    Bir ematii okumann en verimli ve kolay yolu sizi sonuca abucak ulatracak baz

    kurallar uygulamanzdr. Ak eitlerini aratrnz. Klavuzlara baknz. Diyagramlar dikkatle okuyunuz. Sembolleri dikkatle okuyunuz. Adm adm ilerleme metodunu kullannz. Sembollerin hepsi temsil ettikleri aksamlara benzemeseler de, ksa zamanda, iyi bir

    semboln, aksamn fotoraf ve yazl aklamalar verilmi gibi, size bilmek istediinizi abuk ve kolay bir biimde gsterdiini fark edeceksiniz. Aslnda semboller, fotoraf ve yazlanlardan daha da kolay kullanlr.

    Diyagramlar Dikkatle Okuyunuz

    Bir diyagram dikkatle okumann ne kadar nemli olduu herkese bilinse dahi ou zaman bu noktaya yeterince dikkat edilmez. Bu adm ihmal etmekten dolay ortaya pek ok sorun kar. Bir hidrolik emay ilk kez elinize aldnzda incelemek iin gerekli zaman kendinize ayrnz. Bunu yapmanz hem gereksiz iler yaparak zaman kaybetmenizi engelleyecek hem de hatalara ve kazalara engel olacaktr.

    Sembolleri Dikkatle Okuyunuz

    Semboller kk bir alanda pek ok bilgi verirler. Her sembol dierinden

    farklysa da pek ou ilk bakta birbirine benzer. Aada iki valf iin semboller gsterilmitir.

    Uzaktan kumandal valf Basn tahliye valfi ekil 1.12: Valf sembolleri

    Semboller benzer de olsalar temsil ettikleri iki valf birbirinden farkldr.

    Okumaya devam etmeden nce aralarndaki fark bulmaya alnz. Soldaki sembol de okun valften kan hatt dorudan iaret ettiine dikkat ediniz. Ok valfin normalde ak olduunu gsterir. Sadaki sembolde ise kutudaki ("zarf" diye de adlandrlr) ok, kutunun yan tarafndadr ve hatt dorudan iaret etmez. Bu valfin normalde kapal olduunu gsterir. Bu fark anlamamak devreyi ya da devrenin bir parasn yanl yorumlamak demektir.

  • 25

    Adm Adm ilerleme Yntemini Kullannz

    nemli bir detay atlamamak ve sorunlarn zmne daha kolay ulaabilmek iin bu ematik diyagram metodik olarak okuma yntemini gelitiriniz. Atlacak iki nemli adm vardr. Bunlar; o Sistemin genel grnne sahip olmak o Diyagramdaki yerel blmleri incelemek

    Bir devrenin nelerden olutuunu ve nasl yerletirilmi olduunu gsteren bir genel

    grne sahip olduunuzda, sistemin hangi amala tasarlandn ve nasl altn abucak anlayacaksnz.

    Diyagramdaki yerel blmleri inceleyerek, her bir aksamn sistemdeki yerini ve

    sistemin almasna nasl bir katkda bulunduunu renebilirsiniz. Bylece arzann muhtemel sebebini zmleyebilir ve hatay dzeltmek iin

    gerekenleri yapabilirsiniz.

    1.8. Basit Hidrolik Devrelerin Tasarm Ve Kumandas rnek Uygulama 1

    Aklama: Silindirin ileri hareketi 3/2 valfin konum deitirmesi artna baldr. Valf

    basma dmeli olduundan basl olduu srece silindir ileride kalr. Buton braklr braklmaz silindir geri hareket eder.

    ekil 1.13: Tek etkili silindirin kumandas

  • 26

    ekil 1.14: Tek etkili silindirin kumandas

    rnek Uygulama 2: Silindirin ilerde kalmas, istee bal olarak geri hareket edebilmesi iin kullanlacak valfin kol kilitlemeli olduuna dikkat ediniz.

    ekil 1.15: ift etkili silindirin 3/2 valfl kumandas

  • 27

    Hazrlk sorusu-1: ift etkili bir silindirin 3/2 valfle kumanda edildii yandaki

    ekilde silindirin her iki tarafna da basnl akkan etki ettii halde silindirin ileri hareketi gerekletirmesinin nedenini dnnz.

    Gerekirse Hidrolik Devre Projelendirme-1 modlndeki temel fizik konularn

    bavurunuz. Hazrlk sorusu-2: Silindirin her iki yndeki hznn ayn olmas istendii durumlarda

    hangi silindirin kullanlmas gerektiini aratrnz.

    ekil 1.16: ift etkili silindirin 4/2 valfle kumandas

    rnek Uygulama 3

    Aklama: ift etkili bir silindirin 4 /2 valfle kumanda edildii yandaki ekilde silindir normal konumda geride duruyor 4/2 valf kumanda edildiinde silindir ileri kyor. Sistemde yksek basn nedeniyle oluabilecek zararlara kar basn snrlama valfinin kullanm grlmektedir.

  • 28

    LME VE DEERLENDRME

    lme Sorular- 1 Aadaki oktan semeli sorular dikkatlice okuyunuz. Doru dndnz cevab

    kkn zerini daire iine alarak iaretleyiniz. Bunu tek banza yapnz.

    1. Bir resimli diyagram neyi gsterir?

    A) Her bir elemann i ileyiini B) Aksamlarn genel numaralarn ve grnmlerini C) Aksam hakknda tm bilgileri D) Aksamlarn tam yerlerini ve konumlarn

    2. Aadakilerden hangisi ematik diyagramn nemli zelliklerinden biridir? A) Akkann akn gstermez. B) Akkann akn izlemenize yardm eder. C) Aksamn tam konumunu gsterir. D) Resimli diyagramdan daha az detay gsterir

    3. Hidrolik ema zerindeki bir izgi aadakilerin hangisini gstermez? A) alma hatt B) Basn hatt C) Dn hatt D) Tahliye hatt

    4. Aadakilerden hangisi bir hattn zerinden getiini gsterir

    A)

    B)

    C)

    D)

    5. Aadakilerden hangisi bir hidrolik aksam gsternmek iin kullanlr. A) Szge B) Hat an

    C) Depolar D) Dorusal hereketlendiricileri(silindir)

    LME VE DEERLENDRME

  • 29

    6. ematik bir diyagramdaki ii bo oklar size bu izimin ne tr bir izim olduunu syler?

    A) Pnomatik sistem B) Elektrik sistemi C) Hidrolik sistem D) Boru sistemi

    7. Aada gsterilen diyagramda bir hidrolik devrede olmas gereken hangi eleman eksiktir?

    A) Depo B) Alclar C) Valf D) Tayc

    8. Aadaki modl neyi gsterir?

    A) Solenoid valf B) ki ynl motor C) Pilot tarafndan altrlan valf D) Elle altrlan hareketlendirici alclar

    Verdiiniz cevaplar modln sonundaki cevap anahtar ile karlatrnz.

  • 30

    lme Sorular- 2

    Aadaki testte size yneltilen sorular cevaplarn kapal tutarak cevaplaynz. Doru cevap saynz 7nin altnda ise faaliyeti yeniden inceleyiniz ve testi tekrarlaynz. 1. Bir hidrolik devre plann gstermek iin kullanlan ana eit diyagram saynz. 2. Bir hidrolik emada kesik izgiler her zaman . hattn gsterir. 3. Hidrolik emada ak ynn gstermek iin hangi sembol kullanlr? 4. Hidrolik izimlerde kullanlan semboller sistemin akn gstermek iin.. balanr. 5. ematik diyagramdaki sembollerin konumlar her zaman bu elemanlarn devredeki fiziki yerlerini mi gsterir? 6. emalarda gsterilen eit sistem saynz. 7. Bir hidrolik emada ak yolunu bulmaya alrken ilk bulmanz gereken aksam 'dur. 8. ematikleri okuma metodunun iki temel admn syleyiniz. DEERLENDRME

    Yanl yaptnz sorular ile ilgili konular tekrar ederseniz bunlar da renmi olacaksnz.

  • 31

    RENME FAALYET- 2

    Hidrolik devreleri emalarn standartlarna gre izilebileceksiniz.

    Temin ettiiniz devre emalar zerinde hidrolik elemanlarn yerleim plann ve

    devredeki kullanm amalarn inceleyiniz Hidrolik enerjinin ak ynn takip ediniz.

    Bu bilgileri arkadalarnzla paylanz

    2. HDROLK DEVRELER ZLRKEN DKKAT EDLECEK HUSUSLAR

    Bir hidrolik devre resmi izilirken resmi okuyan kiinin anlamasn kolaylatrmak ve

    herkesin ayn resimden ayn bilgileri anlamasn salamak gerekir. Bu nedenle izilen devrelerde baz ortak zellikleri olmaldr. Bunlar;

    Hidrolik devreler mutlaka T.S.E 1306, ISO 1219, DIN 24300 standartlarna

    uymaldr.

    Hidrolik devrelerdeki elemanlar standartlara uymaldr. Hidrolik devre izimleri yatay ve dey izgilerden olumal, eik izim ve

    ifadelerden kanlmaldr.

    Devre elemanlar birbirlerine gre lekli izilmelidir. Birbiri ile birleen ve kesimeyen devre hatlar iyice belirtilmelidir. Elektrik sinyallerle kontrol edilen hidrolik sistemlerin devre resimleri izilirken

    elektrik sinyal hatt ile hidrolik devre hatt birbirine kartrlmaldr.

    Hidrolik devreler bas hatt ile dn hatt birbirini kesmeyecek ekilde devreler planlanmaldr.

    Hidrolik devre izimleri lekli olmal mmknse ablon kullanlmaldr. Hidrolik devre izimleri yaplrken sisteme enerji verilmemi gibi dnlmeli

    ve valfler normal konumlarnda bulunmaldr.

    Birilikte ya da grup halinde ifade edilmesi gereken devre elemanlar birbirine yakn izilmelidir.

    izimler yaplrken teknik resim kurallarna uyulmaldr.

    RENME FAALYET- 2

    ARATIRMA

    AMA

  • 32

    Valfler izilirken valflerin konumlarn gsteren kareler birbirlerine eit olarak izilmelidir.

    Hidrolik devreler numaralandrma yaplacak ise aadan yukarya doru yaplmaldr.

    Devre resimlerinde basn ve dn hatt srekli kaln izgi ile izilir. Sinyal ve uyar hatt kesik izgi ile izilir. Borulardaki akkan balant yerleri resim zerinde nokta konularak belirtilir. Resim zerinde kesiiyormu gibi grnen fakat gerekte birbirleriyle balantl

    olmayan hatlar kpr iareti ile ( ) birbirlerini kesmedikleri gsterilir.

    Birka elemandan meydana gelen grup devre elemanlar srekli ince nokta izgi ile (eksen izgisiyle) belirlenir.

    2.1. Bir Hidrolik Problemin zmnde zlenecek Admlar l- Problemin tannmas : Her eyden nce problem tam olarak anlalmaldr.

    Yaplacak kumandann fonksiyonu bilinmeksizin zmn gelitirilmesi olanakszdr. 2- Yol-adm-diyagramnn oluturulmas: Problem anlaldktan sonra alma

    elemanlarnn says ve yapacaklar hareket sras belirlenir. Bunun iin yol-adm-diyagram oluturulur.

    Gerekli tasarmlar yapldktan sonra yol-adm diyagram fonksiyon diyagram olarak

    gelitirilebilir. 3- Sabit elemanlarn devre emas zerinde izilmesi: Her hidrolik devresi

    kumanda zincirinin ksm dnlmeksizin izilebilir. Bunlar alma, son kumanda ve sinyal elemanlardr. Gerekli izim kurallarna uyularak devre emas zerinde bu ksmlar tamamlanr. Artk geriye sadece kumanda zincirinin ileme blm kalmtr. Aslnda bu ksm da zlmesi gereken esas problemdir.

    4- leme blmnn izilmesi: Kumanda ierisinde sinyal akmas olup olmad

    aratrlr ve renilen yntemlerden birisiyle zme gidilir. 5- Devre emasnn kontrol ve kurulmas: Gerekli kontroller yapldktan sonra

    devre kurulur.

    2.2. Hidrolik Devre emalarnn izimi Hidrolik devre emalarnn iziminde aadaki kurallar geerlidir: eitli cihaz sembollerinin birbirlerine balanmalar bu elemanlarn kumandada ki

    gerek konumlarna gre deil kumanda zincirindeki sinyal ileme ynne gre yaplr. Silindirler devre emasnn en st ksmnda, eik olarak ve piston kolu saa doru

    olacak ekilde izilir. Silindirlerin altnda yukardan aaya doru srasyla:

  • 33

    o Son kumanda elemanlar o Kumanda elemanlar ve o Sinyal elemanlar izilirler

    Snr anahtarlarnn gerek konumu, ilgili silindirde kk dikey bir izgi ile gsterilir.

    Eer snr anahtar sadece bir ynde sinyal veriyorsa bu yn ok ile gsterilir. rnek:

    Gerek durum: Devre emasnda gsterim:

    ekil 2.1: Devre elemanlarnn yerletirme plan

    2.3. Hidrolik Devre emas in Hareket Aknn Gsterilmesi Ama: ok sayda alma ve sinyal elemanna sahip hidrolik bir devrede sistemin

    fonksiyonunun devre emas ile kolayca anlalmas mmkn deildir. Bu problemi yok etmek iin eitli yntemler kullanlmaktadr. Ksa yazm ekli:

    Bu yntemde silindirlerin ileri hareketi +, geri hareketi ise - ile gsterilir. Her adm,ilgili silindirin harf olarak gsterimi ve hemen yannda hareketin yn

    belirtilerek yaplr. rnek: A + , B + , A - , B -

  • 34

    2.4. Hidrolik Devre izim Aletlerini Kullanma Yntemi Teknik resim kitaplarndan izgi ve izgi eitleri blmn inceleyiniz.

    izginin izimdeki nemi izgi kalnlk lleri izgi eitleri ve kullanld yerler

    o Srekli kaln izgi o Srekli ince izgi o nce dalgal izgi o Noktal kesik, ince izgi o Kesik, orta izgi o Noktal kesik, kaln izgi o Noktal kesik, ince, ular kaln izgi

    Eer izim alannz standart kt ise devrenizin kt zerine aktaracanz

    blmnn byklne (kontrol zincirlerini dikkate alarak bir ya da daha ok kt kullanacanza) nceden karar vermi olmalsnz.

    Cetvel kullanma yntemlerinde izginin tanmas ile ilgili cetvel kaydrma metodunu

    ska kullanacanz hatrlayarak Teknik resim kitaplarndan Cetvel kullanma yntemlerinde izginin tanmas ile ilgili blmleri inceleyiniz

    Hidrolik devre elemanlar ablonu ile seri ve doru izimler yapabilmeniz iin n

    hazrlk almas yapnz. alma masanzn zerini dzenleyiniz ve serbest alma alannz oluturunuz. Standart izim aletlerinizi kolayca ulaabileceiniz noktaya yerletiriniz. Eer izim alannz bilgisayar ortam ise simlasyon programlarndan birini

    kullanyorsanz program hakknda n bilgiler edinmeye alnz. Gerekiyorsa retmeninizden yardm isteyiniz.

    Yaptnz izim ve simlasyonlar kendinizi test ederek sonularn grmeye aln

    gerekli dzenlemeleri yaptktan sonra durumu retmeninizle ve arkadalarnzla deerlendiriniz.

  • 35

    2.5. Hidrolik Devre izim Uygulamalar Konu:Kap kontrol sistemi renim amac: Dur al ilemi ile kontrol edilecek ift etkili bir silindirin hidrolik

    devre emasnn izilmesi ve kurulmas.

    ekil 2.2: Tav frn

    Bir tav frn kapsnn ( 3 ton arlnda ) dur-al ilemi ile iletilmesi ve btn ara

    konumlarn elde edilebilmesi istenmektedir. ift etkili bir silindirin kumanda ettii kapnn arl nedeniyle hidrolik olarak desteklenmesi istenmektedir. Devre emasn iziniz ve devreyi kurunuz.

    Gerekli elemanlarn belirlenmesi Hidrolik devre emasnn izilmesi Balantlarn belirtilmesi Elemanlarn numaralandrlmas Eleman listesinin hazrlanmas

    ekil 2.3: Tav frn devre emas

  • 36

    Konu: Kepe kumanda sistemi renim amac: 4/2 valfle kontrol edilecek ift etkili bir silindirin hidrolik devre

    emasnn izilmesi ve kurulmas

    ekil 2.4: Hidrolik kepe Sv haldeki alminyum, scak frndan bir oluk yardmyla basnl dkm makinesine

    iletilmek istenmektedir. Bunun iin, bir kepe mekanizmas gerekmektedir.

    ekil 2.5: Kepe kumanda devresi

    Kepe mekanizmasnn istenilen hareketi yapabilmesi iin, ift etkili bir silindir

    kullanlmas gerekmektedir. Bylece ileri ve geri hareketler mmkn olur. Silindir kontrol 4/2- valfi ile gerekletirilmektedir. Burada kepenin frna daldrlmas, ancak valfe kumanda etmekle mmkn olaca dikkate alnmaldr.

  • 37

    Kepenin olduka hafif olmas gerekir. Kepenin ar olmas durumunda, piston kolunun dar (kepenin frna) doru hareketi srasnda hz msaade edilmeyen bir deere ykselebilir ve kepe sv haldeki metale istenmeyen bir hzla daldrlm olur. Bu durum, B hattna valf ile silindirin arasna, bir tutucu valf takmak suretiyle eken yk nlenebilir. Bilgi Konular

    lem Basamaklar neri

    Hidrolik devre emalarn okuma Hidrolik devre emalar Hidrolik devre emalarn

    okuma

    Hidrolik Devre Projelendirme-1 modln gzden geirininiz .

    rnek devre emalar temin edinz. Kullanlan elemanlarn devredeki grevlerini

    aratrnz.

    Hidrolik devre emalarnn izimi Hidrolik devre izim

    aletlerini kullanma yntemi

    Hidrolik devre izim kurallar

    Teknik resim izim aletlerini hazrlaynz Hidrolik devre elemanlar ablonunu hazrlaynz. Resim kdn hazrlaynz. Hidrolik devre izim ve simlasyon programnz varsa

    anz. Simlasyon ve devre plan oluturmaya giri

    Modln renme faaliyetinde yer alan ilk blmndeki hidrolik devre izim kurallarn

    okuyunuz.

    Teknik resim kitaplarndan izgi ve izgi eitleri blmn inceleyiniz. izginin izimdeki nemi

  • 38

    izgi kalnlk lleri izgi eitleri ve kullanld yerler o Srekli kaln izgi o Srekli ince izgi o nce dalgal izgi o Noktal kesik, ince izgi o Kesik, orta izgi o Noktal kesik, kaln izgi o Noktal kesik, ince,ular kaln izgi

    Deerlendirme Sorular I 1. ift etkili bir silindirin kumandasnda istenen artlar unlardr:

    Silindirin hareketi kademeli olmal. Basn ykselmesine kar pompa korunmal. Dmenin serbest braklmasyla geri dnsn. Silindirin giri ve k basnc okunabilsin. Sistem basncmz 60 bara ayarlamsak alma basncmz yaklak ka bara

    ayarlanmaldr? Devre emasn izerek deney setinde kurunuz.

    2. Bir tek etkili silindirin kumandasnda; ek valf, kapama valfleri, debimetre, basn snrlama valfi elamanlarnn alma prensibi ile ilgili devre tasarlayarak kurunuz

    3. Bir torna tezghnda imdiye kadar elle yaplan ilerleme hareketi hidrolik olarak gerekletirilmek istenmektedir. lerleme hareketinin ayarlanabilir olmas ve takm etkiyen kuvvetlerin deiiminden etkilememesi istenmektedir. (Etkiyen kuvvetlerin deimesi halinde sabit bir ilerleme hz isteniyor). Ak valfi geri dnte etki etmemelidir. Devreyi tasarlayarak kurunuz.

    4. Bir kapnn alp kapatlmas iin ift etkili bir hidrolik silindir kullanlacaktr.Pilot uyarl valf kullanarak dur al eklinde ilerletilerek ara konumlar elde edilmelidir. Ara konumlarda silindir hidrolik olarak desteklenmeli ve ileri hz yava olmaldr (4/2 selenoid uyarl geri dn yayl olacak). Uzaktan kumanda mmkn olmaldr. Bu durumu salayan devreyi tasarlayarak kurunuz.

    5. Bir ift etkili silindirle ar ykler kaldrlacaktr. Ykn sabit bir hzla, emniyetli bir ekilde kaldrlp indirilmesi isteniyor (Ykn ini ve k hzlar eit olacaktr). Dorultma fonksiyonu ile devreyi tasarlayarak kurunuz.

  • 39

    Cevaplar 1)

    2)

    A B

    P T

    100%

    P

    T

    100%

    7.1 4.1

    7.2

    4.2

    6.1 6.2

  • 40

    3)

    4)

  • 41

    5)

    A B

    P T

  • 42

    lme Deerlendirme

    1. Ak ksma valfi (3)nulu eleman iin ve basn snrlama valfi (2)nulu eleman iin

    tabloya gre ayarlaynz. 2. Pe1 ve Pe2 basnlarn karlatrmal olarak(saysal deerlerle ifade ediniz), ayn

    ekilde 5.1 ve 5.2 debimetrelerindeki ak durumunu ak var(evet) ve ak yok (hayr) eklinde tabloya yaznz.

    Not : sistem basnc 60 bara basn emniyet valfi ise 54 bara ayarlanmtr

    Ak ksma valfi Basn snrlama valfi direkt Pe1

    (bar) Pe2

    (bar) 5.1 5.2

    Ak Bask yay ak 5 2

    Kapal Bask yay ak

    Kapal Bask yay 1 tur kapal

    Kapal Bask yay 2 tur kapal

    Kapal Bask yay 3 tur kapal

    Kapal Bask yay 4 tur kapal

    Ak Bask yay 4 tur kapal

    Kapal Bask yay 4 tur kapal

    Kapal Bask yay 4 tur kapal

    Kapal Bask yay 4 tur kapal

  • 43

    Cevap Anahtar

    Ak Ksma Valfi Basn Snrlama Valfi Direkt Pe1

    (bar) Pe2

    (bar) 5.1 5.2

    Ak Bask yay ak 5 2 Evet Evet

    Kapal Bask yay ak 7 2 Hayr Evet

    Kapal Bask yay 1 tur kapal 8 2 Hayr Evet

    Kapal Bask yay 2 tur kapal 16 2 Hayr Evet

    Kapal Bask yay 3 tur kapal 35 2 Hayr Evet

    Kapal Bask yay 4 tur kapal 60 2 Hayr Evet

    Ak Bask yay 4 tur kapal 8 2 Evet Hayr

    Kapal Bask yay 4 tur kapal 12 2 Evet Hayr

    Kapal Bask yay 4 tur kapal 38 2 Evet Hayr

    Kapal Bask yay 4 tur kapal 55 2 Evet Evet

    Sonu:

    Ayarlanan basnca ulalmasyla ya, basn snrlama valfi (2) zerinden tanka gider. Basncn daha fazla artmas bylece engellenmi olur.

    Basn snrlama valfi bir snr deerine kadar kademesiz olarak ayarlanabilir.

  • 44

    Uygulamal lme Aralar (Performans Testleri) Bir hidrolik devre plann gstermek iin kullanlan ana eit diyagram saynz.

    Resimli Kesit ematik

    Bir hidrolik emada kesik izgiler her zaman hattn gsterir.

    Tahliye

    Hidrolik emada ak ynn gstermek iin hangi sembol kullanlr?

    Ok

    Hidrolik izimlerde kullanlan semboller sistemin akn gstermek iin balanr.

    izgilerle

    ematik diyagramdaki sembollerin konumlar her zaman bu elemanlarn devredeki fiziki yerlerini mi gsterir?

    Hayr

    emalarda gsterilen eit sistem saynz.

    Elektriktesisat Boru tesisat Hidrolik tesisat

    Bir hidrolik emada ak yolunu bulmaya alrken ilk bulmanz gereken aksam 'dur.

    Depo

    ematikleri okuma metodunun iki temel admn syleyiniz.

    Genel grn sahip Olmak

    Performans Testi

    1-Bir kapnn kumandasnda ift etkili hidrolik silindir kullan-lacaktr.Pilot uyarl valf kullanarak dur al eklinde ilerletilerek ara konumlar elde edilebilmesi istenmektedir.Ara konumlarda silindir hidrolik olarak desteklenmelidir.Yn kontrol valfi( 4/2 selenoid uyarl yay geri dnl ) olacaktr . Bu durumu salayan devreyi tasarlayarak iziniz .

    Sre Toplam 40 dakika (devre kurulumu 30 skm 10)

    Kullanlacak Malzemeler

    1-Basn retim nitesi 2-Yn kontrol grubu, - Basn emniyet valfi, - 4/2 yn valfi, 3/2 yn valfi 3-Alclar, ift etkili silindir 4-Pilot uyarl ek valf 5-Manometre

  • 45

    Kontrol Listesi

    Uygulama Ad ift etkili silindirle kumanda edilen frn kapsnn kumandasnn, ara konumlar elde edilecek ve emniyet gzetilecek ekilde tasarlanmas (izilmesi) ve kurulmas

    Ama

    Hidrolik devreleri projelendirilme, ift etkili silindirde ara konumlar 4/2 valf ile pilot uyarl ekvalfi birlikte kullanarak gerekletirebilme ve silindirin hidrolik olarak destekleyebilme (emniyetli ekilde konumlandrlmas)becerisi kazanacaksnz.

    Aklama

    Uygulamay gerekletirirken gzlemlediiniz davranlarda EVET, gzlemlemediiniz davranlarda HAYIR seeneini iaretleyiniz.

    Gzlemlenecek Davranlar

    EVET HAYIR

    1 rnek problemi okuyup sizden istenileni tam olarak anladnz m?

    2 Devrede enerjinin ak ynn dikkate alarak devre elemanlarnn yerlerini genel hatlaryla belirlediniz mi?

    3 Basn retim nitesi devre tasarm iin uygun yere yerletirdiniz mi?

    4 Silindirin hidrolik olarak desteklenmesi (emniyetli ekilde konumlandrlmas ) iin hangi valfe ihtiya duyduunuzu belirlediniz mi.?

    5 Basn snrlama valfini devre tasarm iin uygun yere yerletirdiniz mi?

    6 Yn kontrol valflerini (4/2 yn valfi, 3/2 yn valfi) uygun yere yerletirdiniz mi?

    7 ift etkili silindiri uygun yere yerletirdiniz mi?

    8 ift etkili silindiri hidrolik olarak desteklenmesi istenen pilot valfi uygun ekilde yerletirdiniz mi?

    9 pilot valfi sinyal hattndaki basn leri uygun yere yerletirdiniz mi?

    10 ift etkili silindirin basn ,dn (tank) hatlarn doru ekilde baladnz m?

    11 Yn kontol ve basn kontrol valflerini eksiksiz olarak balant birletirdiniz mi?

    DEERLENDRME

    Yukardaki maddelerden tamamna EVET seeneini iaretlediyseniz modl baaryla tamamladnz demektir. HAYIR olan cevaplarnz iin ilgili konular tekrar gzden geiriniz.

  • 46

    CEVAP ANAHTARLARI

    CEVAP ANAHTARI-1

    1 B

    2 B

    3 D

    4 A

    5 C

    6 A

    7 D

    8 C

    9 B

    10 A

    RESIML KEST EMATK TAHLYE OK iZGLERLE HAYIR ELEKTRK TESSATI BORU TESSATI HiDROLK TESSATI DEPO GENEL GRNE SAHP OLMAK YEREL ALANLARI NCELEMEK

    CEVAP ANAHTARLARI

  • 47

    KAYNAKA KARTAL, Faruk, Hidrolik ve Pnmatik, Modl Yaynlar, Manisa,1998.

    D, MERKLE, B. SCHRADER, M. THOMAS. Festo Hidrolik Temel Seviye retim Kitab TP501, stanbul,1993.

    D. Merkle, B. SCHRADER, M. THOMAS. Festo Hidrolik leri Seviye retim Kitab TP501, stanbul,1994.

    KARACAN smail, Pnmatik Kontrol, Ankara, 1988.

    KARACAN smail. Endstriyel Hidrolik, Ankara,2000.

    KARTAL Faruk. Hidrolik ve Pnmatik Seminer Sunumlar, 2002.

    ZCAN Fatih Hidrolik Akkan Gc, Mert Eitim Yaynlar.

    DEMIRTA Fayk Hidrolik ve Pnmatik Ankara,1999.

    Mannesmann Rexroth GmbH. Michael J. Pinches, John G. ASHBY, G Hidrolii, Milli Eitim Bakanl

    Yaynlar, 1994 Ankara.

    Temel Hidrolik, Milli Eitim Bakanl Yaynlar, Ankara, 1994.

    NORGREN rn Tantm Katalou.

    www.desteknik.com.tr. www.bmil.com.

    www.festo.com.

    www.modulteknik.com.

    www. Norgren.de.

    KAYNAKA