278-azerbaycan kitap medeniyeti tarihinden

Click here to load reader

Post on 27-Jan-2022

0 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Microsoft Word - 278-Azerbaycan Kitap Medeniyeti TarihindenÖz
Kültür mirasnn önemli ürünleri olan el yazmas eserler; tarih, din, dil, felsefe,
corafya, astroloji, fen bilimleri gibi çeitli konularda, yazld dönem ve yere ait temel
bilgileri bünyesinde toplayan, bilim ve sanat dünyasnn ilk elden kaynaklarn
oluturmaktadr. Tarih, Azerbaycan kitabnn tarihini, kitap kültürünü ve yaznnn ta kalem,
metal kalem, kemik kalem, çubuk kalem, kam kalem, frça gibi yaz aletlerinden
yararlandn göstermektedir. M.S. I.-II. binlerde Azerbaycan'da kil tabletler, ta levhalar
(inek, keçi, ceylan, srtlan derisi) gibi malzemeler kullanlmas da Azerbaycan Türklerinin
kitap ve yaz kültürünün zenginliinden kantlyor. Ebülfez Elçibey’in bu makalesinde ise
Azerbaycan kitap medeniyeti tarihi ele alnmtr.
Anahtar Kelimeler: Ebülfez Elçibey, Azerbaycan, El Yazmas, Yaz Kültürü, Kültür
∗ bülfz Elçiby,Azrbaycandan Balayan Tarix, Trtibçi v Redaktor:Mirclal Yusifli. Bak, "Adilolu" Nriyyat, 2003,s.60-76. ** Trt D likiler Dairesi Bakanl
Tarih Kültür ve Sanat Aratrmalar Dergisi (ISSN: 2147-0626)
Journal of History Culture and Art Research Vol. 2, No. 4, November 2013
Revue des Recherches en Histoire Culture et Art Copyright © Karabuk University
http://kutaksam.karabuk.edu.tr/index.php
271
Abstract
The major products of cultural heritage manuscripts, history, religion, language,
philosophy, geography, astrology, various subjects, such as science, writing period and place
that gathers basic information on the science and the art world is the first-hand sources.
History, history of Azerbaijan, book, books, culture, and literature of stone pen, metal pen,
bone pen, stick pens, reed pens, writing instruments, such as brushes are benefiting. A.D. I.-II.
Azerbaijan of thousands of clay tablets, stone slabs (cow, goat, antelope, hyena skin) or
Azerbaijani Turks in the use of materials such as books and writing attests to the richness of
the culture. Mr. Abulfaz Elchibey civilization of the book of Azerbaijan discussed in this
article.
GR
Azerbaycan halknn tarihinde elyazma kitaplarnn içtimai-medeni rolü oldukça
büyük ve çok yönlüdür. Halk zekâsnn en kymetli incileri-halk destanlar, air ve âlimlerin
eserleri srf onlarn sayesinde asrlarn derinliinden geçerek bizim devrimize kadar gelip
ulamtr. Hem de elyazma kitaplar sadece kendi mazmunlarna göre deil, her zaman
insanlarn bedii yaratclnn mahsulü gibi de çok kymetlidir. Bilinmektedir ki,
elyazmalarn yazs, ekilleri, cildi vb. onlarn ortaya çkt devrin ince sanat ile skca
baldr, srf buna göre de elyazma kitaplar maddi medeniyet tarihimizin kymetli
abideleridir. Kitabn ekli, hazrland materyal, kâtibin istifade ettii yaz materyalleri -
kalem, kât, mürekkep, miz vb.- ve yaznn onlara bal olan teknik usulleri belirli bir oranda
kitabn hazrland devirde istihsalin inkiaf seviyesini de aksettirir. Kitap basmnn
balanmasndan önce yaznn evrensel vasta gibi rolü hususiyle büyüktür. Metinin olduu
gibi yeniden tekrar için orta asrlarda yaz demek, yegâne vasta idi. Yazda ortaya çkan
deiiklikleri tespit eden hattatln inkiafna devrin estetik normlarnn tesiri de az
olmamtr. Hattatln kendisine orta asrlar ince sanatnn inkiafnda birçok mühim
meyilleri aksettiren bir amil gibi de baklabilir.
nsan hayatnda son derece mühim içtimai ve terbiyevi rolü olan kitabn ortaya
çkmas yaznn ortaya çkmas ile bilavasta baldr. Açktr ki, muayyen bir fikri, hadiseyi,
malumat bir yerden baka yere ulatrmak, onu orijinal ekilde saklayp, asrlar boyu
yaatmak için ifahi dil kifayet edemezdi. Yaznn ortaya çkmas zarureti de srf bundan ileri
gelmitir. Her bir halkn yazsnn ve alfabesinin ortaya çkmas, onun medeniyet tarihi ile
272
skca bal olmutur. Dünya medeniyet hazinesini güzel incilerle zenginletiren Azerbaycan
halknn medeniyet tarihi gibi, kitap tarihinin de kadim kökleri vardr. Hala M.Ö.dokuzuncu
asr evvel yazlmaya balam “Avesta” (Challaye, 1963: 98; Taplamacolu, 1966: 116;
www.kitapelinizde.com/urun.asp?k=AVESTA_kitabinin_yazari_ZERDU%C5%9ET_kitabini
mahsulü olan mehur “Kitabi-Dede Korkud” destan Azerbaycan’n çok kadim zamanlarda
bile görkemli medeniyet abidelerine malik olduunu kantlyor. Baz tarihi kaynaklarn tasdik
ettii gibi, 21 kitapta birlemi 815 fasldan ibaret olan “Avesta”nn ortaya çkt kadim bir
ülkede üphesiz ki, kitap medeniyeti yüksek seviyede olmutur. Kadim Azerbaycan
topranda Alban alfabesinde V.asrda kitap yazlmas gerçei da bu fikri tasdik ediyor.
VII. asrn ortalarndan Azerbaycan halknn içtimai-iktisadi ve medeni hayatnda yeni
bir devir balar. Araplarn Azerbaycan’ igal etmesinden sonra Yakn arkn birçok baka
ülkelerinde olduu gibi, Azerbaycan’da da yerli ahali slam dini ile beraber Arap alfabesini da
kabul etmeye mecbur olur. Araplar slam dininin geni teblii için ülkenin her yerinde
medreseler açar, talim-terbiye ilerini Arap dilinde yürütür ve bu dili devlet dili, ilim ve
edebiyat dili gibi kararlatrmaya çalrlar. Bu ise ilk srada Azerbaycan alfabesinin
deitirilmesini talep ediyordu. Böylelikle, Arap istilasna kadar Azerbaycan’da kullanlan ve
52 harften ibaret olan Alban alfabesi yasaklanr ve bunun yerine zor Arap alfabesi resmi
surette kabul olundu.
Sadan-sola doru yaz usulünü dikkate alan ve 28 harften ibaret olan Arap
alfabesinde saitler aslnda yazlmyordu. Buna ilave olarak Azerbaycan dilinde kullanlan “p,
ç, g” harfleri bu alfabede yok idi. Her zaman “e, ü ve ” seslerini ifa etmek için de bu alfabede
hususi iaretler yok idi. Bir dizi harfler muhtelif ekillerde yazlsa da, Azerbaycan
Türkçesinde onlar ayn telaffuz usulüne sahip idiler. Nihayet birçok harfler ise yalnz
noktalarda ve bazen noktalarn saysna göre bir-birinden ayrlyordu. Bütün bunlar Arap
alfabesinin yazln ve okunmasn çok zorlatryordu.
Kitabn ortaya çkmasnda ve inkiafnda mühim artlardan biri olan alfabe ile beraber
yaz materyallerinin da rolü olmutur. Baka halklarda olduu gibi, Azerbaycanllarn da en
kadim-kitaba kadar ki yazlan abideleri esasen ta, kemik, metal, kil, kaya üzerindeki yaz ve
1 Zend-Avesta, eski ran dini olan Zerdütçülüün mukaddes kitabdr.Bu dinin kurucusu Zerdüt, Gatalar denen dörtlükler yazmt.Bu dörtlükler Avesta´da toplanmt.Bu yazlar, Zerdüt´ün neye inandn ve Zerdütçülüün temellerini anlatan tek belgedir. Avesta dilinin "zaray"-sar manasnda eski Farsça ile ortak kelimeler mevcuttur.Hala da Zerdütlüü benimseyen az sayda fars bulunmaktadr. Avesta 21 kitaptan olumakta iken, skender'in igali srasnda yok olan kitaplardan sadece Yasna, Visparad ve Vendidad (veya Videvdat) kalmtr.
273
eylerinin üzerindeki yazlardan ibaret olmutur. Daha sonralar ise halkmzn ulu ecdatlar
pergament2 adl daha salam ve uzun müddet yaayabilen yaz materyallerinden istifade
etmitir. Ancak hayvan derisinden hazrlanan bu materyal çok pahalyd. Sadece bunu
göstermek kifayettir ki, Azerbaycan’n ilk yazl abidesi olan “Avesta” e göre 12.000 inek
derisine yazlmtr.
Yakn ve Orta arkn baka ülkelerinde olduu gibi, Azerbaycan’da da elyazma
kitaplarnn çokça yaylmas ve bunun da neticesinde ilmin daha süratle inkiaf yalnz bu
ülkelerde kât istihsaline balanmasndan sonra mümkün olmutur.
Bilindii gibi, kât istihsaline ilk defa bizim M.Ö. I. asrda Çin’de balanmtr. Kât
hazrlanmasnn Çinliler tarafndan uzun müddet gizlenen srr ise VIII. asrn ortalarnda
açlr: 751’de Badat halifesinin Semerkand'da ki komutan Ziyad ibn Salih, Çin’i Talas nehri
yaknlarnda yener ve onlardan 20 bin kiiyi esir alr. Esirlerin içerisinde olan kât
mütehasssnn nüshas esasnda tezlikle Semerkand'da kât istihsaline balanr. ki asr
içinde kât istihsali Semerkand'n inhisar gibi kalr. X. asrn ikinci yarsndan balayarak
hilafetin baka ehirlerinde, o cümleden Dmak'da, Suriye Trablus’da da kât
hazrlanmasna balanr. XI-XIII. asrlarda ise Tebriz, Kahire, Five-Msrda, Fas'da-spanya
kât fabrikalar açlr. Daha sonra ise kât istihsali spanyadan baka Avrupa ülkelerine
yaylr. Mehazlar henüz Arap istilasna kadar Azerbaycan halknn elyazmas hakknda hayli
kitap servetine malik olmasn demeye hak verse de, ayn servetler bizim günlere dek gelip
ulamam, tarihin kemekelerinde mahv olup gitmitir. Arap hilafeti slam dinini, Arap
dilini ve alfabesini kabul ettirmekle kifayetlememi, ayn zamanda halkmzn kadim
medeniyet abidelerini, Azerbaycan alfabesi ile yazlm kitaplar mahv etmitir. Cemiyetin
umumi inkiaf, her zaman daha ucuz ortaya çkan ve yaz için daha elverili olan kât
istihsalinin ortaya çkmas ile alakal olarak sonraki asrlar medeni yükseli yönden daha
sorumlu olmutur. Kât istihsalinin benimsetilmesi zamannda Azerbaycan edebiyat ve
ilminin çiçeklenmesi devrinin balangcna tesadüf etmitir.
Ola bilir ki, nispeten ucuz ortaya çkan yüksek keyfiyetli yaz materyali ile elyazma
kitaplarnn kütlevi istihsali, teknik yeniliklerle edebiyat ve ilmin inkiafndaki
muvaffakiyetler arasndaki karlkl alaka henüz tamamyla örenilip, tetkik edilmemitir.
Yalnz evrensel ve ideal yaz materyali olan kât geni hacimli ve mürekkep anlaml, çok
ciltli ve birçok nüshalardan ibaret kitaplarn yaylmasna imkân verdi. Azerbaycan halknn
bedii dehas tarih boyu onun poeziyasnda daha parlak aksini bulmutur.
Ouzlarn X-XI. asrlarda yaratt, asrlarca dilden-dile, nesilden nesile geçen, el
âklar-ozanlarn ad ile bal olan “Dede Korkud” destanlar mütehassslarn fikrine göre
2Parömen, üzerine yaz yazmak veya resim yapmak için kullanlan özel hazrlanm hayvan derisidir.Parömen ismi Bergama'dan gelmektedir ve Bergama Kad anlamnda Latince Charta Pergamena'dan türemi ve bütün dillere de buradan geçmitir.
274
henüz XI. asrda yazya geçirilmitir. Bu destanlar halk arasnda çok kütlevi olmu ve XV.-
XVI. asrlarda “Kitab-i Dede Korkud” ad ile yeniden yazya geçirilmitir.
uan da bu kudretli abidenin Dresden ve Vatikan kütüphanelerinde saklanlan iki
nüshas malumdur.
onun ortaya çkma tarihini, tam olarak göstermek mümkün deildir. Baz kaynaklardan
aldmz malumata esasen ihtimal ki, Azerbaycan’da elyazma kitab sanat en az XI. asrda
mevcut idi. Bu devir Hatib Tebrizi, Getran Tebrizi (Kemalolu,2012:164-165)3, Behmenyar,
3 Tebriz yaknlarndaki adiabad köyünde, bir köylü ailesinde doan Getran Tebrizi hayatn Gence ve Tebriz’de sürdürmütür. lk tahsilini adi-abad alm, sonra Tebriz'de okumutur. O zaman Azerbaycan'da birkaç feodal devlet vard. Bunlardan biri de bakenti Gence olan eddadiler devletiydi. Arap hilafetinin çiçeklendii dönemlerde Gence Müslüman aleminin kuzeyinde büyük kültür merkezine dönüüyor. Burada üniversiteler, okullar, bireysel ve toplumsal kütüphaneler, gözlemevi ve tp merkezleri faaliyet gösteriyor. Müslüman kültürü komu Hristiyan devletlerine ite buradan yaylyor. Dou'nun bir çok ülkelerinden akademisyenler, airler, mimarlar, sanatçlar Gence'ye akar. Getran da eitimini tamamladktan sonra buraya geliyor. O, ksa sürede Gence'de eddadilerin sarayna davet olunur ve az zamanda büyük nüfuz kazanyor. Ayn dönemde ülkenin banda Ebdülhesen Lekeri dururdu ve tabii ki, Getran da bir çok iirlerini ona ve onunla ilgili olaylara adyor. Bu iirlerden hareketle, Getran n Gence'de yaad dönemi tanmlamak mümkündür. iirlerinden birinde Getran Revvadiler devletinin bakan Ebu Mansur Vehsudann Ebdülhesen Lekerinin konuu olarak Gence'ye geliinden söz ediyor. Getran yaratcln inceleyen akademisyenlerin göre, bu görü 1035-1040 yllar arasnda ortaya bilirdi. 1042 ylnda ise air artk Tebriz'de ehrin yarsn yerle bir etmi korkunç depremin ahidi olmutu. Demek, Getran Tebriz'e bu doal felaketten önce dönmütü . Fakat bir çok aratrmaclar Getran n Gence'ye depremden sonra geldiini iddia ediyorlar. Görünür, airin yeniden Gence'ye dönüünü de istisna edilemez. 1046 ylnda Getran Tebriz'de büyük ran airi ve filozofu Nasr Hosrovla görüür. Nasir Hüsrev kendisinin ünlü "Sefername" eserinde Getran adl güzel bir airle görütüünü kayt eder. Getran bir süre Nahçvan'da, yerel yargçlarn saraylarnda yaadktan sonra memleketi Tebriz'e döner. Getran Tebrizi henüz salnda iken yetenekli air, bilge filozof ve âlim gibi bir çok ülkede öhret kazanyor. Kendisinin yazdna göre, onu Horasan'da ve Irak'ta iyi tanyor ve seviyordular. Getran "Tövsname", "Quname", "Vamiq ve Ezra" adl eserlerin yan sra esasen kasidelerden oluan büyük hacimli divann müellifidir. XII yüzylda yaam Orta Asya airi Reit Vetvat, o ömrü boyunca tek gerçek air tanmdr, o da hekim (bilge) Getran Tebrizidir. Getran iir ile genç yalarndan uramaya balam ve bu alanda büyük yaratclk baarlar kazanmt. iir yaratclnda önemli yeri dönemin çeitli hükümdarlarn tarif eden kasideler tutuyor. Bu eserler modern okuyucu ve aratrmaclar için kasidelerde medh edilen kahramanlarn saraylarnda yaanan tarihi olaylar örenmek ve anlamak açsndan çok deerlidir. Örnein, Getran Tebrizi'nin erlerinde ouzlarn Azerbaycan'a birkaç seferi yer bulmutur ki, bu bilgiler imdi bizim için büyük önem tayor. Onun Tebriz zelzelesine ilikin iiri Getran öhret getirmidir. Orta ça kaynaklarna dayal Azerbaycan aratrmaclar, Getran Tebrizi fars leksikografiyas tarihinde Fars dilinin ilk izahl lügatinin yaratcs olmutur. Bu konuda "Lügat-fürs" (Fars sözlüü) yazar air ve tertibçi Esedi Tusi (XI. yüzyl), "Sihahül-fürs" müellifi Muhammed bin Hinduah Naxçvani (XIII. yy) ve bakalar yazmlar. Orta ça yazarlarnn çou bu sözlüü yaratcsnn adyla sadece "Lügat-Getran ", yahut "Ferhengi-Getran " (her iki ifade "Getran n sözlüü" anlamna gelir) gibi kaydeder. Sonralar ise bu sözlük "Tefasir fi lüatül-fürs" (Farsça kelimelerinin açklamalar), ya da ksaca "Tefasir" (izahlar) olarak adlandrlr. Getran Tebrizi Azerbaycan ve ran halklarnn iir ve leksikografiya tarihinde derin izler brakmtr. 1042 yl Tebriz depremini anlatt büyük kasidenin ve zengin tabiat tasvirleri ile dolu çok sayl iirlerin müellifi olarak tannmaktadr. Getran Tebrizi’nin Fars dilinde yazm olduu iirlerinde Türk, güzellik ve kahramanlk simgesi olarak kullanlr. Fars dilinde yazan çadalar içerisinde Getran ilk defa olarak, iirlerinde Azerbaycan Türkçesi’nden bir çok kelimeler ve deyimler kullanmtr. Kasidelerinin birinde “nsanlarn hepsi sanki dikendirler. Ben bo yere bu dikenlerin arasnda çiçek aryorum” diye zamana ve insanlara ac ac sitem etmesine, ramen Getran’n iirlerinde insan sevgisi, insana, onun hayrseverliine inanc kuvvetlidir. Dou Rönesans’nn bir parças olarak Azerbaycan Edebiyat esas itibariyle Arap ve Fars dillerinde oluturulurdu. Ayn dönemde faaliyet gösteren Mümkan Tebrizi, Hattat Nizami Tebrizi, Ali Tebrizi, skafi Zencani, Kafi Zafer Hemedani, Mansur Tebrizî gibi kudretli Azerbaycan airleri söze, onun tanr kudretine sonsuz sayg besleyerek onu baya ve çou zaman anlamsz karakter tayan medhiyyeçiliye sarf etmekten kaçmaya çalyorlard. Onlar sanat edebiyatn gerçek, adalet ve insanlk, hümanizm konumundan çk yapmas ilkesini temel alyor ve kendi kalemlerini de
275
Ebülüla Gencevi4 gibi Azerbaycan’n görkemli air, âlimlerinin yaad devirdir ki, üphesiz
onlarn bize gelip ulamam eserlerinin kopyalar henüz salklarnda kopyalanmtr.
Azerbaycan’da ilk elyazmalar Meraga, Sultaniyye, Tebriz, amah, Gence ehirlerinde
ortaya çkmaya balar. O zamanlar bu ehirlerin adlar bütün Douda tannyordu. Fars dilinin
geni bir alana yaylmas Yakn Dou ülkeleri arasndaki alakalar ve karlkl tesiri gittikçe
daha da artryordu. Bu dilin iir dili gibi mehurlamas baka halklardan olan airleri de
farsça yazmaya sevk ediyordu. lmi edebiyat ise ananeye esasen hala da Arap dilinde
yazlyordu. Halkn geçmiine dayanan Azerbaycan medeniyeti XI-XII. asrlarda yeni
kitaplarla zenginleir. Bunlardan XI. asrda yaayan görkemli Azerbaycan alimi Behmenyar
ibn Merzban’n (Corbin, 1994: 310; Seyyid Hüseyin Nasr: 293, 301)5, “Meratib el-
bu yönlerde kullanmaya daha çok tercih ediyorlard. Azerbaycan edebiyatnn ünlü temsilcilerinden biri olan Getran Tebrizi'nin yaratclk miras, "Divan" ve Fars dilinin izahl sözlüüne adanm "Et-tefasir" adl bilimsel eserden ibarettir. Onun iiri yüksek iir teknii, ince zevk ve keskin gözlemin rengarenk fikir -estetik ifade ve üslup benzersizliyi özeldir. airin eserlerinde hayatiyet, doallk, insan duygularnn realist ifadesi tercih olunur. Hayattaki bütünlüüne, doann esiz, renkli ve zengin güzelliklerinden yararlanarak onlar iirsel bir dille tavsif etmek kudreti, insanln, saf akn kadrini bilip bu ahlaki meziyetleri takdir ve tebli mahareti Getran Tebrizi iirinin karakteristik özelliklerindendir. O, akta vefay ister. Getran Tebrizi, Tebriz'de dosa da, onun hayat ve faaliyetinin temel parças Gence'de(1991'de Azerbaycan'n bamszln kazanmasndan sonra bu ülkenin ikinci büyük ehridir. ehrin isminin yaranmas ile ilgili iddia Azerbaycan Türkçesinde Gence (Türkiye Türkçesinde "geni", "geni yer", "geniçe") sözünden ortaya çkmasdr. Bu söz sonradan "Gence" olarak kullanlmaya balanmtr.) geçmitir. Bu durum airin yaratclnda vatan hasretinin, gurbet iirinin de ortaya çkmas ile sonuçlanmtr. Bu tesir ise iirsel sözün malzemesi gibi ortaya çkyor, kendisinin fikir- estetik ifadesini buluyordu. Getran Tebrizi 'nin iirindeki hayatiyet airin nesnelliinin yan sra, tarihi ve toplumsal olaylara ilgi ve merakndan, onlar iir diliyle tarif etmek eiliminden de kaynaklanr. airin 1046 yl Tebriz zelzelesine adad kaside ve dier eserleri bu fikri söylememize neden olur. Onun kaside, rubai ve gazellerinde çaltrd epitetler(Herhangi bir türün isminde, cins isminden sonra yazlan, türün adn belirleyen sfat ya da isim. Pinus (cins ismi) nigra), mukayese ve mübâlaalar da gerçek hayattan, doann kendisinden gelir. Getran’n yln mevsimlerine ve onlara uygun olarak doada yaanan deiikliklere adad iir örnekleri kendisinin esiz zarafeti, içerik zenginlii, anlam derinlii, sanat-estetik güzellii ile dikkati çekiyor: Cemaat büründü büsbütün Xeze(haza), Aaçlar üstünden esdikçe hazan. Havalar tutuldu, sular duruldu Dünya hiddetlendi, qocald(yaland) delikanl. Almayla, heyvayla(ayva), narla dolu ba, Bo kald laleden, gülden gülüstan. Kekik qaqqlts(gülmesi) kesildi dadan, Qrqovul(sülün) soluu gelmiyor tarladan. Hayatiyet, düündürücülük, nasihatçlik, sosyal-felsefi derinlik Tebrizi'nin iirine özgüdür. Onun yaratcl Ebu'l-Ula Gencevi, E. Xaqani, Felek irvani, Nizami Gencevi vb. airlere derin etki etmekle yeni edebi yönün ve gelenein temelini atmtr. Bunun sonucudur ki, Getran n yaratcl çadalar, yakn halefleri ve sonraki yüzyllarn ilim ve sanat adamlar tarafndan yüksek deerlendirilmitir. Getran 1088 ylnda Tebriz'de dünyasn deimi ve Surxab mahallesindeki ünlü airler kabristanlnda defin edilmitir. 4 XI.XII.yy. Azerbaycan’nda saray edebiyat olarak adlandrlan bir edebiyat dourmutu.Saray airleri irvan’da irvanahlar’n, Tebriz’de ise ldenizlerin saraylar etrafnda toplanmt.Saray airlerinin, eserlerinde ele aldklar konular snrl idi.Hükümdarlar ve asilzadeleri öven methiyeler, hükümdarn akrabalarnn ve saraya yakn kimselerin ölümü halinde mersiyeler yazar, devlet hayatndaki önemli olaylar iirle anlatrlard.irvanahlar saraynda airlerinden oluan bir edebî meclis olumutu.Bu meclisin banda devrinin istidatl airi Ebül üla Gencevi (10961159) vard.Gence’de domu Ebülüla 44 yanda irvan’a göçmü ve burada Melikü’ üera (airler sultan) unvann kazanmt.Ebül üla üslûp güzellii ile seçilen kasidelerin yazardr.Hakani irvani’nin bir air gibi yetimesinde ve ün kazanmasnda onun rolü olmutur. 5 Azerbaycanl Mecusi filozof (öl.1066). bn-i Sina’nn örencisi.bn-i Sina’nn yaptlarn açklayan Arapça kitaplar yazarak büyük ün kazand. Balca yaptlar: Risale fi Meratip-i Mevcudat (Varlklarn Mertebeleri Üstüne Risale), Risale fi Mevzu’-il-lm-il-Maruf-bi-ma-Ba’dait-Tabi’a (Ma-Ba-d-it-Tabiat [Tabiat Sonras]
276
Mevcudat”, Varln Katlar, “Mabed et-Tabiyyat”, “Metafizik”, “El-Behcet va es-Seadet”,
Güzellik ve Saadet eserlerini, ayn devrin baka bir görkemli alim ve airi Hatib Tebrizi’nin6,
1030-1108, felsefe, mantk, dil ve edebiyata dair yazd “erhi-Divani Ebu Temam”, “erh
el-Hamase, “erhi-Sigt ez-Zend” vb. eserlerini gösterebiliriz. Tabiat, astronomi, corafya,
tarih ve felsefe ile megul olan âlimlerden Mekki ibn Ahmed Berdei, Seid ibn Eluri el-Ezdi,
Ebu-l-Aziz ibn Hasan Berdei, Ebdu-l-Kerim irvani, Ebu-l-Hasan Meragai, Nizameddin
Ahmed Nahcivani vb. mehur idiler.
XII. asrda ehirlerin büyümesi, ticaret ve sanatkârln inkiaf ilim, edebiyat ve kitap
sanatnn de inkiafna tesir ediyor. Ayn devirde Azerbaycan’n ehirlerinde medreseler ve
mahalle mektepleri vard. Bu mekteplerde dini talimle beraber, gramer, mantk, edebiyat,
tabiat, felsefe vb. ilimler de tedris olunurdu. Yeni-yeni saray ve mektep kütüphanelerinin
ortaya çkmas kitapçlk iine olan talebi daha da artrd. Mescitlerin yannda da kitaplarn
kopyalanyor ve kütüphaneler kuruluyordu. amah'da Hakani’nin (Caferolu, 1988: 61)7
days Kefiyyeddin Ömer ibn Osman’n rehberliyi ile medrese ve büyük kütüphane tekil
edilmiti. Ayn devirde Azerbaycan’n baka ehirlerinde, o cümleden Tebriz ve Meraga'da da
böyle kütüphaneler var idi.
XII. asr Azerbaycan edebiyatnn inkiaf ve çiçeklenmesi sahasnda hususi bir
devirdir. Bu dönem Azerbaycan’n muhtelif ehirlerinde ehabeddin Sühreverdi (ehabeddin,
1945: 464; Sühreverdî, 2002: 170; Sühreverdî, 1949: 23)8, Eynelguzat Miyaneci9, Yusuf
Hoylu, Mehseti Gencevi10, Efzeleddin Hakani, Feleki irvani11, Mücireddin Beylegani ve
büyük Nizami gibi mütefekkirler ve airler yazp yaratmtr. Srf buna göredir ki, ayn Adyla Bilinen Bilimin Konusu Üstüne Risale), Kitab-ül-Mubasahat’ bn-i Sina (bn Sina ile Söylei), Kitab-ül- Tahsil der Mantk ve Tabiiyat ve lahiyat (Mantk, Doa ve Din bilim Üstüne Bilgi Veren Kitap) 6 Büyük filozof Hatib Tebrizi de bu devirde yaam ve eserlerini yazmtr.O, felsefe, mantk, ve edebiyata dair birçok eserin sahibi olmutur.Hatib Tebrizi (1030-1108) Tebriz’de domu, Badat'ta, am'da ve Msr'da örenim görmütür.O, Ebu'l-üla Maarif gibi mehur Arap filozofunun talebesi olmu, Badat'taki "Nizamiyye Medresesi'nde hocalk yapmt.Müslüman arknda o, iradeli ve istidatl alim olarak öhret bulmutur.Onun eserlerinin bir ksm, Avrupa dillerine de tercüme edilmitir. 7 Efdalt'd-Din-; brahim Badil b.Ali irvanî, (Hakan) (1126 1199)Azerbaycan'da Selçuklular çanda yetimi bir baka air de Efdalü'd Din-i Hakani'dir.Hakani (ll20-i 199) amah'da sanatkar bir aileye mensup olarak domutur.tk tahsilini de alim bir ahs olan amcasndan almtr.Hakani geçliinde ilme büyük ilgi duyard.O, Arap ve Fars dillerini çok iyi bildii gibi, dilcilii, felsefeyi, mant, ilm-i nücümu, riyaziyeyi, slam fkhn ve iiri çok iyi bilirdi.Cokun yaps ve airlik yetenei Ebu'l-ula Gencevi'nin dikkatini çektiinden, Efdalü'd-Din, irvanahlar sarayna davet olunmu ve hemen "Haklin;" lakabn kazanmtr.. 8 ahabeddin Sühreverdî Maktûl veya tüm isim ve künyesiyle Ebu'l-Fütûh ahabeddin Yahya bin Habe bin Emîrek Sühreverdî Maktûl (1115-1191), ünlü slam filozofu ve irakilik isimli fikrî akmn kurucusu. 9 Eynelquzat Miyaneci’nin Asl ad Eynelguzat Abdulmeali Abdullah ibn Muhammed Miyaneci Hemedani'dir.(1099-1131)1099de Hemedan'da domu. Aslen Azerbaycan Türkü olup ehri Miyane’dir.Ahmed Gazali, Cüveyni, Ömer Hayyam ve baka alimlerden ders almtr. 10 XII.asrda Azerbaycan'da saray dnda gelien halk edebiyatnn mehur ahsiyetlerinden biri air Mahsetl-i Gencevi'dir.Onun irticalen söyledii rubailer, muasrlar ile karlkl iir okumas uzun müddet halk arasnda azdan aza söylenerek adeta bir destana dönümütü.Mahseti hanm, devrinin istidatl airesi olmakla halk içerisinde büyük bir itibar ve hürmet kazand.Onan sosyal ve ahlaki mevzularda yazd rubailer, sadece Azerbaycan'da deil hatta Yakn ark ülkelerinde dahi yaylmt. 11 XII yüzyln I yarsnda yazp yaratm Feleki irvani döneminin etkili müneccimlerinden biri olmutur.Ftrî istidat ve kabiliyeti sayesinde bu ilmi mükemmel ekilde örenmitir.htisasna uygun olarak «Feleki» müstear ismini kabullenmitir.Bir süre irvanahlar saraynda yaam, irvanah Menuçöhre methiyeler, yazmtr.
277
devirden bize gelip ulam eserler içerisinde bizim edebiyat üstünlük tekil eder. Dünyann
muhtelif kitap koleksiyonlarndan en kadimleri XIII. asrn evvellerinde yazya geçirilmitir.
Dini ve dünyevi mevzuda yazlm bu kitaplarn çou Tebriz, Meraga, Erdebil vb. ehirlerde
yazlmtr. O zaman Avrupa’dan Asya’ya geden kervan yollar bu ehirlerden geçtiinden
onlar büyük ticaret merkezlerine döndürülmütür. Buna göre de XIII. asrdan balayarak,
Tebriz ülkenin mühim medeni ve iktisadi merkezine döndürülmütür. Burada sanatkârlk,
hususiyle ipekçilik yüksek inkiaf seviyesine ulamtr. XIII. asrn sonlarndan itibaren ehir
bütün Asya’da en büyük medeniyet ve tasarrufta merkezine çevrilir.
XIII-XIV. asrlarda Tebriz’de yerli sanatkârlarn eli ile kendi güzelliyi ile bütün
Asya’da seçilen birçok mimarlk abideleri dikilmitir. Hülagular-lhanlar zaman dikilmi
böyle abidelerden Kazan Han’n ant mezarn, Taceddin Aliah mescidini göstere biriz.
Hülagu lhanlarn Tebriz ve Meraga…