sinh kÕ vïng cao vµ hç trî ph¸t triÓn - mekonginfo · 2011-11-14 · sinh kÕ vïng cao vµ...

of 69/69
Sinh kÕ vïng cao vμ hç trî ph¸t triÓn Lª ThÞ Phi, Tèng V¨n Chung, Lª B¨ng T©m 6-2003 Môc lôc ViÖn khoa häc l©m nghiÖp ViÖt Nam Trung t©m Nghiªn cøu L©m ®Æc s¶n ViÖn nghiªn cøu M«i trêng vμ ph¸t triÓn quèc tÕ (IIED) 1. Lêi më ®Çu 2. Ph¬ng ph¸p vμ ph¹m vi nghiªn cøu 2.1 Ph¹m vi nghiªn cøu 2.2 Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu 3. KÕt qu¶ ®iÒu tra 3.1. X· §ång L©m, Hoμnh Bå 3.1.1. Tæng quan t×nh h×nh kinh tÕ x· héi cña x· §ång L©m 3.1.2. KÕt qu¶ PRA cña th«n Cμi vμ th«n §ång QuÆng 3.1.2.1 Nh÷ng ®iÓm chung cña 2 th«n 3.1.2.2 Nh÷ng ®iÓm kh¸c nhau gi÷a PRA §ång QuÆng vμ th«n Cμi 3.1.3. KÕt qu¶ ®iÒu tra kinh tÕ hé th«n §ång QuÆng vμ th«n Cμi 3.1.3.1 Nh÷ng ®iÓm chung cña c¸c ®îc pháng vÊn 3.1.3.2 Nh÷ng ®iÓm chung cña c¸c hé kh¸ 3.1.3.3 Nh÷ng ®iÓm chung cña c¸c hé nghÌo 3.2. X· thanh S¬n, huyÖn Ba ChÏ 3.2.1. Tæng quan t×nh h×nh kinh tÕ x· héi cña x· Thanh s¬n Page 1 of 69

Post on 16-Feb-2020

1 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Sinh kÕ vïng cao vµ hç trî ph¸t triÓn

    Lª ThÞ Phi, Tèng V¨n Chung, Lª B¨ng T©m

    6-2003

    Môc lôc

    ViÖn khoa häc l©m nghiÖp ViÖt Nam Trung t©m Nghiªn cøu L©m ®Æc s¶n

    ViÖn nghiªn cøu M«i trêng vµ ph¸t triÓn quèc tÕ (IIED)

    1. Lêi më ®Çu

    2. Ph¬ng ph¸p vµ ph¹m vi nghiªn cøu

    2.1 Ph¹m vi nghiªn cøu

    2.2 Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu

    3. KÕt qu¶ ®iÒu tra

    3.1. X· §ång L©m, Hoµnh Bå

    3.1.1. Tæng quan t×nh h×nh kinh tÕ x· héi cña x· §ång L©m

    3.1.2. KÕt qu¶ PRA cña th«n Cµi vµ th«n §ång QuÆng

    3.1.2.1 Nh÷ng ®iÓm chung cña 2 th«n

    3.1.2.2 Nh÷ng ®iÓm kh¸c nhau gi÷a PRA §ång QuÆng vµ th«n Cµi

    3.1.3. KÕt qu¶ ®iÒu tra kinh tÕ hé th«n §ång QuÆng vµ th«n Cµi

    3.1.3.1 Nh÷ng ®iÓm chung cña c¸c ®îc pháng vÊn

    3.1.3.2 Nh÷ng ®iÓm chung cña c¸c hé kh¸

    3.1.3.3 Nh÷ng ®iÓm chung cña c¸c hé nghÌo

    3.2. X· thanh S¬n, huyÖn Ba ChÏ

    3.2.1. Tæng quan t×nh h×nh kinh tÕ x· héi cña x· Thanh s¬n

    Page 1 of 69

  • 3.2.2. KÕt qu¶ PRA ë 2 th«n Th¸c Lµo vµ Láng Táng

    3.2.2.1 Nh÷ng ®iÓm t\¬ng ®ång cña 2 th«n

    3.2.2.2 Nh÷ng ®iÓm kh¸c nhau gi÷a Th¸c Lµo vµ Láng Toáng

    3.2.3. KÕt qu¶ ®iÒu tra kinh tÕ hé cña th«n Th¸c Lµo vµ Láng Toáng

    3.2.3.1 Nh÷ng ®iÓm chung gi÷a c¸c hé ®îc pháng vÊn

    3.2.3.2 Nh÷ng ®iÓm chung cña c¸c hé kh¸

    3.2.3.3 Nh÷ng ®iÓm chung cña c¸c hé nghÌo

    3.2.3.4 Sù kh¸c nhau gi÷a Th¸c Lµo vµ Láng Toáng

    3.3. X· L¬ng M«ng, huyÖn Ba ChÏ

    3.3.1. Tæng quan kinh tÕ x· héi cña x· L¬ng M«ng

    3.3.2. KÕt qu¶ PRA cña th«n Khe GiÊy vµ §ång CÇu

    3.3.2.1 Nh÷ng ®iÓm t¬ng ®ång cña 2 th«n

    3.3.2.2 Nh÷ng ®iÓm kh¸c nhau trong PRA gi÷a 2 th«n

    3.3.3. §iÒu tra kinh tÕ hé ë Khe GiÊy vµ §ång CÇu

    3.3.3.1 Nh÷ng ®iÓm chung cña c¸c hé ®iÒu tra

    3.3.3.2 Nh÷ng ®iÓm chung cña c¸c hé kh¸ ë 2 th«n

    3.3.3.3 Nh÷ng ®iÓm kh¸c nhau gi÷a ngêi nghÌo cña 2 th«n

    3.4. X· Hóc §éng, huyÖn B×nh Liªu

    3.4.1. Tæng quan d©n sinh kinh tÕ cña x· Hóc §éng

    3.4.2. KÕt qu¶ PRA cña th«n Khe Mã vµ th«n Lôc Ngï

    3.4.2.1. Nh÷ng ®iÓm t¬ng ®ång cña 2 th«n

    3.4. 2.2. Nh÷ng ®iÓm kh¸c nhau trong PRA ë 2 th«n

    3.4.3. KÕt qña ®iÒu tra kinh tÕ hé

    3.4.3.1. Nh÷ng ®iÓm chung cña c¸c hé ®îc ®iÒu tra

    3.4.3.2 Nh÷ng ®iÓm chung cña c¸c hé kh¸

    3.4.3.3 Nh÷ng ®iÓm chung cña c¸c hé nghÌo

    3.5. X· Qu¶ng L©m, huyÖn §Çm Hµ

    3.5.1. Tæng quan d©n sinh kinh tÕ cña Qu¶ng L©m

    3.5.2. KÕt qu¶ PRA cña hai th«n LÝ S¸y vµ B×nh Hå 2

    3.5.2.1. Nh÷ng ®iÓm chung cña 2 th«n

    3.5.2.2. Nh÷ng ®iÓm kh¸c nhau cña 2 th«n

    3.5.3. §iÒu tra kinh tÕ hé

    3.5.3.1 §Æc ®iÓm chung cña c¸c hé ®îc pháng vÊn

    3.5.3.2 Nh÷ng ®iÓm chung cña c¸c hé kh¸ ë 2 th«n

    3.5.3.3 Nh÷ng ®iÓm chung cña c¸c hé nghÌo

    4. Th¶o luËn kÕt qu¶ ®iÒu tra

    Page 2 of 69

  • B¶ng

    Hép

    Tæng quan c¸c sù kiÖn quan träng trong lÞch sö sö dông ®Êt

    4.2. Nguyªn nh©n nµo khiÕn cã sù chªnh lÖch trong thu nhËp gi÷a c¸c x·

    4.2.1 §ång L©m vµ Thanh S¬n

    4.2.2. Hóc §éng

    4.2.3 Qu¶ng L©m vµ L¬ng M«ng

    4.3. Sù ph©n ho¸ giµu nghÌo trong mçi céng ®ång vµ nguyªn nh©n

    4.2.1. §ång L©m

    4.3.2. X· Thanh S¬n

    4.3.3 X· L¬ng M«ng

    4.3.4 Hóc §éng

    4.3.5 X· Qu¶ng L©m

    5. KÕt luËn vµ kiÕn nghÞ

    PhÇn tham kh¶o

    B¶ng 3.1.1: LÞch sö ph¸t triÓn vµ sö dông ®Êt cña §ång QuÆng vµ Cµi

    B¶ng 3.1.2: §¸nh gi¸ vai trß c¸c ®oµn thÓ vµ dù ¸n ®èi víi ph¸t triÓn th«n cña nhãm PRA

    B¶ng 3.2.1: LÞch sö ph¸t triÓn vµ sö dông ®Êt ë Th¸c Lµo vµ Láng Toáng

    B¶ng 3.2.2: §¸nh gi¸ vai trß c¸c ®oµn thÓ vµ dù ¸n ®èi víi ph¸t triÓn th«n cña nhãm PRA

    B¶ng 3.3.1: LÞch sö ph¸t triÓn vµ sö dông ®Êt cña th«n §ång CÇu vµ Khe GiÊy

    B¶ng 3.3.2: §¸nh gi¸ vai trß c¸c ®oµn thÓ vµ dù ¸n ®èi víi ph¸t triÓn th«n cña nhãm PRA

    B¶ng 3.4.1: LÞch sö ph¸t triÓn vµ sö dông ®Êt cña Lôc Ngï vµ Khe Mã

    B¶ng 3.4.2: §¸nh gi¸ vai trß c¸c ®oµn thÓ vµ dù ¸n ®èi víi ph¸t triÓn th«n cña nhãm PRA

    B¶ng 3.5.1: LÞch sö ph¸t triÓn vµ sö dông ®Êt cña LÝ S¸y vµ B×nh Hå 2

    B¶ng 3.5.2: §¸nh gi¸ vai trß c¸c ®oµn thÓ vµ dù ¸n ®èi víi ph¸t triÓn th«n cña nhãm PRA

    Hép 3.1.1: C¸c ch¬ng tr×nh vµ dù ¸n ®· vµ ®ang ®îc triÓn khai ë x·

    Hép 3.1.2: Nhãm PRA m« t¶ vÒ qu¸ tr×nh chia ®Êt rõng cho hé

    Hép 3.1.3: Mét vµi ý kiÕn vÒ c¸ch thøc chia ®Êt rõng

    Hép 3.1.4: C¸ch tiªu thô s¶n phÈm cña c¸c hé

    Hép 3.1.5: ý kiÕn cña 2 hé nghÌo vÒ häp th«n vµ c¸c vÊn ®Ò th¶o luËn

    Hép 3.1.6: VÝ dô vÒ ph¬ng thøc hç trî

    Hép 3.1.7: Nh÷ng ngêi ®· ®îc tËp huÊn IPM ¸p dông kiÕn thøc nh thÕ nµo

    Hép 3.1.8: VÝ dô vÒ hé nghÌo bÞ mÊt c¬ héi tiÕp cËn víi c¸c nguån th«ng tin

    Page 3 of 69

  • Hép 3.1.1: C¸c dù ¸n ®· vµ ®ang ®îc thùc hiÖn ë x·

    Hép 3.2.2: ý kiÕn cña nhãm PRA vÒ sù kh«ng c«ng b»ng trong së h÷u ®Êt rõng

    Hép 3.2.3: Nh÷ng suy nghÜ cña d©n vÒ ®Þnh híng trång c©y cña cÊp trªn

    Hép 3.2.4: Mèi lo l¾ng cña ngêi s¶n xuÊt vÒ tiªu thô quÕ khi kh«ng cã thÞ trêng tù do

    Hép 3.2.5: ý kiÕn cña nhãm PRA vÒ qu¶n lÝ yÕu kÐm ë Thanh S¬n

    Hép 3.2.6: ý kiÕn cña nhãm PRA vÒ c¸c ho¹t ®éng cña KN

    Hép 3.3.1: Mét vµi sè liÖu thèng kª nãi lªn mÆt b»ng d©n trÝ cña L¬ng M«ng

    Hép 3.3.2: C¸c ch¬ng tr×nh vµ dù ¸n hç trî cho L¬ng M«ng trong hai thËp kØ qua

    Hép 3.3.3: ý kiÕn cña d©n vÒ ph¬ng thøc chia vµ së h÷u ®Êt rõng

    Hép 3.3.4: Suy nghÜ cña nhãm hëng lîi vÒ ph¬ng thøc hç trî cña c¸c dù ¸n

    Hép 3.3.5: ý kiÕn cña PRA vÒ hiÖu qu¶ vµ sù tham gia cña d©n vµo c¸c dù ¸n hç trî

    Hép 3.3.6: §éc quyÒn thu mua s¶n phÈm cña l©m trêng

    Hép 3.3.7: Thu nhËp quÕ cña mét sè hé kh¸

    Hép 3.3.8: Hoµn c¶nh cña hé nghÌo ®îc nhãm PRA ®¸nh gi¸ lµ kh«ng n¨ng ®éng

    Hép 3.4.1: C¸c ch¬ng tr×nh vµ dù ¸n ®· vµ ®ang ®îc triÓn khai ë x· Hóc §éng

    Hép 3.4.2: NhËn xÐt cña nhãm PRA vÒ ®êi sèng

    Hép 3.4.3: NhËn xÐt cña nhãm PRA vÒ chÊt lîng c¸c c«ng tr×nh do ch¬ng tr×nh 135 hç trî

    Hép 3.4.4: Ngêi nghÌo ®îc coi lµ kh«ng n¨ng ®éng suy nhÜ vÒ c¸c khã kh¨n cña m×nh

    Hép 3.5.1: C¸c dù ¸n triÓn khai ë Qu¶ng L©m tõ n¨m 1980 trë l¹i ®©y

    Hép 3.5.2: ý kiÕn cña Ban L·nh ®¹o x· vÒ chÊt lîng c¸c c«ng tr×nh

    Hép 3.5.3: Ph¬ng thøc chia ®Êt cho hé ë Qu¶ng L©m

    Hép 3.5.4: NhËn xÐt cña nhãm PRA vÒ thiÕu sãt trong chia ®Êt l©m nghiÖp

    Hép 3.5.5: ý kiÕn cña nhãm PRA vÒ c¸ch thøc bÇu trëng th«n

    Hép 3.5.6: NhËn xÐt cña nhãm PRA vÒ tËp huÊn cña KN

    Hép 3.5.7: Suy nghÜ cña mét ngêi ®îc coi lµ n¨ng ®éng trong t×m kiÕm mu sinh

    Hép 3.5.8: C¸c khã kh¨n khi vay tiÒn ng©n hµng n«ng nghiÖp

    Hép 3.5.9: C¶m nhËn cña ngêi nghÌo th¸i ®é cña ngêi kh¸c vÒ m×nh

    Hép 3.5.10: Nh÷ng ngêi nghÌo nghÜ vÒ vÊn ®Ò cña m×nh vµ gi¶i ph¸p cña hä

    Hép 4.1: NhËn xÐt cña héi th¶o "T¨ng cêng ph¸t triÓn thÞ trêng ë Hoµnh Bå" vÒ hiÖu qu¶ cña mét sè dù ¸n hç trî ph¸t triÓn l©m nghiÖp

    Hép 4.2: LÞch sö sö dông tµi nguyªn rõng vµ nguyªn nh©n nghÌo ®ãi cña Thanh S¬n

    Hép 4.3: VÝ dô vÒ x©y dùng m« h×nh

    Hép 4.4: VÝ dô vÒ ngêi ®îc hç trî vèn sö dông tµi trî nh thÕ nµo

    Hép 4.5: Nguyªn nh©n nghÌo do c¸c cÊp th«n x· hé x¸c ®Þnh

    S¬ ®å 1: C¶i c¸ch ruéng ®Êt vµ møc sèng chung cña c¸c hé trong 5 thËp kÜ qua

    S¬ ®å 2: C¸c nguyªn nh©n chÝnh dÉn ®Õn nghÌo ®ãi cña Thanh S¬n

    Page 4 of 69

  • C¸c côm tõ viÕt t¾t

    Tãm t¾t b¸o c¸o

    C«ng tr×nh nghiªn cøu nµy nh»m t×m kiÕm nguyªn nh©n dÉn ®Õn møc sèng kh¸c nhau cña mét sè c¸c céng ®ång ë miÒn nói, x¸c ®Þnh nh÷ng yÕu tè t¸c ®éng ®Õn sù lùa chän sinh kÕ cña ngêi d©n, møc hëng lîi cña hä tõ c¸c dù ¸n hç trî ph¸t triÓn vµ ®Ò xuÊt ph¬ng thøc tiÕp cËn ®Ó c¸c hç trî cã hiÖu qu¶ h¬n.

    Víi sù tµi trî kinh phÝ cña SIDA vµ hç trî kÜ thuËt cña ViÖn M«i trêng vµ Ph¸t triÓn quèc tÕ, nhãm c¸c c¸n bé cña Trung

    S¬ ®å 3: Nguyªn nh©n phån thÞnh cña Qu¶ng L©m vµ L¬ng M«ng

    Phô lôc 1: §iÒu kiÖn tù nhiªn vµ d©n sinh kinh tÕ cña c¸c x· ®iÒu tra

    Phô lôc 2: C«ng lao ®éng ë c¸c x· ®iÒu tra

    B¶n ®å 1: ViÖt Nam

    B¶n ®å 2: TØnh Qu¶ng Ninh

    B¶n ®å 3: C¸c x· ®iÒu tra cña bèn huyÖn

    §C§C §Þnh canh ®Þnh c

    §TN §oµn Thanh niªn

    CTX Chñ tÞch x·

    FAO Tæ chøc N«ng l©m nghiÖp cña Liªn hîp quèc

    HCCB Héi Cùu chiÕn binh

    HNCT Héi Ngêi cao tuæi

    HND Héi N«ng d©n

    HPN Héi Phô n÷

    HTX Hîp t¸c x·

    HTX NN Hîp t¸c x· n«ng nghiÖp

    IPM Phßng trõ s©u h¹i tæng hîp

    KHHG§ KÕ ho¹ch ho¸ gia ®×nh

    KNKL KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m

    LSNG L©m s¶n ngoµi gç

    MTTQ MÆt trËn tæ quèc

    NHNN Ng©n hµng n«ng nghiÖp

    PAM Ch¬ng tr×nh l¬ng thùc thÕ giíi

    PRA §¸nh gi¸ n«ng th«n cã d©n tham gia

    SCF QuÜ nhi ®ång Anh

    X§GN Xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo

    Page 5 of 69

  • t©m Nghiªn cøu L©m ®Æc s¶n thuéc ViÖn khoa häc L©m nghiÖp vµ khoa X· héi häc thuéc §¹i Häc Quèc gia Hµ Néi ®· tiÕn hµnh nghiªn cøu trong giai ®o¹n tõ th¸ng 9 n¨m 2002 ®Õn th¸ng 3 n¨m 2004 t¹i 5 x· thuéc 4 huyÖn miÒn nói cña Qu¶ng Ninh. Ba trong sè 5 x· thuéc lo¹i nghÌo vµ hai x· cßn l¹i cã møc sèng cao (so víi miÒn nói). C¸c sè liÖu ®iÒu tra cã liªn quan ®Õn c¸c vÊn ®Ò lÞch sö ph¸t triÓn cña lµng/x·, sö dông ®Êt, kinh tÕ cña hé/lµng/x· trong mçi giai ®o¹n lÞch sö, c¸c ch¬ng tr×nh hç trî vµ t¸c ®éng, sù c«ng b»ng trong hëng lîi, nguyªn nh©n nghÌo cña hé/céng ®ång do chÝnh ngêi d©n x¸c ®Þnh, c¸c khã kh¨n vµ gi¶i ph¸p cña hä.

    PhÇn lín c¸c hé trong vïng nghiªn cøu b¾t ®Çu cuéc sèng ®Þnh c c¸ch ®©y 4-6 thËp kØ. §©y lµ giai ®o¹n cã nhiÒu biÕn ®éng x· héi vµ kinh tÕ. NÒn kinh tÕ tËp trung ®îc b¾t ®Çu b»ng qu¸ tr×nh tËp thÓ ho¸. §Êt n«ng nghiÖp vµ c¸c ph¬ng tiÖn s¶n xuÊt trë thµnh së h÷u chung. C¸c HTX NN ph¸t triÓn tõ cÊp thÊp (mçi lµng lµ mét HTX) vµ tiÕn dÇn lªn HTX cÊp cao b»ng hîp nhÊt c¸c HTX cÊp thÊp ®Ó cuèi cïng gi¶i thÓ khi nÒn kinh tÕ thÞ trêng h×nh thµnh. §i ®«i víi gi¶i thÓ c¸c HTX lµ sù ®æi míi trong së h÷u ®Êt. §Çu tiªn lµ ®Êt n«ng nghiÖp vµ sau lµ ®Êt l©m nghiÖp ®îc chia cho hé. Nh vËy, trong giai ®o¹n 3 thËp kØ, mét chu k× ph¸t triÓn cña së h÷u ®Êt theo h×nh xo¾n èc ®· diÔn ra.

    S thay ®æi lín còng diÔn ra trong ®êi sèng v¨n ho¸ cña ngêi d©n vïng cao víi phong trµo xo¸ mï vµ chèng mª tÝn dÞ ®oan. Phong trµo nµy ®îc tiÕn hµnh m¹nh ®ång thêi víi qu¸ tr×nh tËp thÓ ho¸, yÕu dÇn trong thêi k× tho¸i trµo cña hîp t¸c x· vµ b¾t ®Çu ®îc quan t©m ®Æc biÖt tõ thËp kû 90.

    C¶i c¸ch trong së h÷u ®Êt ®îc tiÕn hµnh ®ång thêi víi mét lo¹t c¸c ch¬ng tr×nh hç trî ph¸t triÓn nh»m gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò nh sö dông ®Êt cã hiÖu qu¶, n©ng cÊp c¬ së h¹ tÇng, c¶i thiÖn gi¸o dôc... TÊt c¶ ngêi d©n ë c¸c x· ®iÒu tra ®Òu thõa nhËn lµ møc sèng cña hä ®· kh¸ dÇn lªn tõ khi cã kinh tÕ thÞ trêng vµ ®Æc biÖt râ nÐt trong vµi ba n¨m qua. Tuy nhiªn, c¸c ch¬ng tr×nh hç trî ph¸t triÓn còng béc lé nhiÒu yÕu ®iÓm nh thiÕu sù tham gia cña ngêi d©n, cha nghiªn cøu kÜ ®iÒu kiÖn kinh tÕ x· héi cña ®Þa ph¬ng, thiÕu nghiªn cøu thÞ trêng s¶n phÈm, sö dông nguån tµi trî kÐm hiÖu qu¶... Sù ph©n ho¸ giµu nghÌo ®· ph¸t triÓn tõ khi cã chÝnh s¸ch ®æi míi. Nã ®îc ph«i thai trong chia ®Êt cho hé, ®Æc biÖt lµ ®Êt l©m nghiÖp. ViÖc triÓn khai c¸c dù ¸n hç trî ph¸t triÓn ®· gãp phÇn thóc ®Èy sù ph©n ho¸ nµy.

    Sö dông tµi nguyªn rõng ®óng hay sai trong qu¸ khø vµ chÝnh s¸ch thÞ trêng lµ yÕu tè quyÕt ®Þnh dÉn ®Õn sù nghÌo khã hay phån thÞnh cña 5 x· ®iÒu tra. Hai trong sè nµy cã diÖn tÝch rõng lín víi nhiÒu lo¹i s¶n phÈm cã gi¸ trÞ cao. Thu nhËp tõ rõng lµ nguån sèng chÝnh cña d©n trong x· c¶ trong qu¸ khø vµ hiÖn t¹i. Sù qu¶n lÝ yÕu kÐm trong h¬n 3 thËp kØ khiÕn cho nguån rõng bÞ khai th¸c kiÖt vµ thu nhËp hiÖn t¹i cña ngêi d©n thÊp. ViÖc ®iÒu tiÕt thÞ trêng theo mét mèi cµng lµm cho cuéc sèng cña ngêi d©n khã kh¨n h¬n. Lo¹i x· thø hai ®îc xÕp h¹ng "®Æc biÖt nghÌo" mÆc dÇu n»m gi÷a 2 x· cã thu nhËp cao nhê cã c¸c trång c¸c LSNG. Canh t¸c n«ng nghiÖp trªn diÖn tÝch Ýt ái lµ nguån thu nhËp duy nhÊt cña c¸c hé trong x· v× s¶n phÈm l©m nghiÖp trång víi sù hç trî cña dù ¸n §C§C c¸ch ®©y 4 thËp kØ kh«ng cã thÞ trêng. Hai x· thuéc lo¹i thø ba cã thu nhËp cao nhê s¶n phÈm truyÒn thèng lµ quÕ. Tù do ho¸ thÞ trêng trong ®Çu thËp kØ 90 lµ c¬ héi ®Æc biÖt cho c¸c hé s¶n xuÊt quÕ. Thu nhËp cao tõ quÕ cho phÐp c¸c hé ®Çu t tèt cho n«ng nghiÖp vµ dÞch vô. Nhê vËy, thu nhËp tõ c¸c lÜnh vùc nµy t¨ng nhanh t¹o ®iÒu kiÖn cho hä n©ng cÊp nhµ, mua s¾m c¸c tiÖn nghi, ch¨m lo ®Õn søc khoÎ vµ gi¸o dôc tèt h¬n.

    Khi ph©n tÝch c¸c sè liÖu thu ®îc vÒ nguyªn nh©n nghÌo cña hé, sù c«ng b»ng vµ hiÖu qu¶ cña c¸c ch¬ng tr×nh hç trî, chóng t«i ®· ®i s©u vµo c¸c vÊn ®Ò nh chÝnh quyÒn c¸c cÊp vµ c¸c ch¬ng tr×nh X§GN ®· lµm g× cho ph¸t triÓn kinh tÕ céng ®ång vµ duy tr× sù c«ng b»ng trong hëng lîi, ®Æc biÖt lµ trong gióp ®ì c¸c ®èi tîng nghÌo, ngêi nghÌo nghÜ g× vÒ c¸c hç trî nµy, c¸c khã kh¨n vµ vµ gi¶i ph¸p cña hä. Cã rÊt nhiÒu nguyªn nh©n khiÕn hé nghÌo, song c¸c nguyªn nh©n chÝnh bao gåm: a) C¸c thiÕu sãt trong rÊt chia ®Êt n«ng vµ l©m nghiÖp lµ mét nguyªn nh©n h¹n chÕ nguån thu nhËp cña nhiÒu hé; b) ThiÕu th«ng tin vµ v¨n ho¸ thÊp ®ång thêi víi tØ lÖ sinh ®Î cao lµ nguyªn nh©n nghÌo quan träng thø hai; c) TÝnh thô ®éng cña ngêi d©n trong marketing s¶n phÈm vµ trong kinh doanh nãi chung (do ¶nh hëng cña nÒn kinh tÕ bao cÊp trong nhiÒu thËp kØ) còng lµ nguyªn nh©n cña nghÌo, trong khi phÇn lín c¸c hç trî cã xu híng lµm t¨ng tÝnh thô ®éng h¬n lµ t¨ng kh¶ n¨ng tù cêng cña hä; d) Vai trß cña chÝnh quyÒn vµ ®oµn thÓ rÊt quan träng trong ph¸t triÓn céng ®ång, duy tr× c«ng b»ng vµ gióp ®ì ngêi nghÌo. N¬i nµo l·nh ®¹o m¹nh th× c«ng cuéc X§GN thµnh c«ng h¬n; e) ThiÕu sù tham gia lµ mét nguyªn nh©n lµm gi¶m sù hëng lîi cña ngêi nghÌo tõ c¸c hç trî; f) Vai trß cña KNKL cßn rÊt yÕu trong hç trî kÜ thuËt cho ngêi n«ng d©n; g) C¸c l©m trêng së h÷u rÊt nhiÒu ®Êt rõng, song thiÕu biÖn ph¸p qu¶n lÝ rõng hiÖu qu¶ vµ bÒn v÷ng, trong khi nhiÒu hé kh«ng cã ®Êt ®Ó trång rõng s¶n xuÊt.

    Trªn c¬ së ph©n tÝch c¸c kÕt qu¶, chóng t«i ®· ®Ò xuÊt mét lo¹t c¸c kiÕn nghÞ nh»m gi¶m thiÓu c¸c h¹n chÕ trong ph-¬ng ph¸p tiÕp cËn cña c¸c ch¬ng tr×nh hç trî, c¸c chÝnh s¸ch ph¸t triÓn hiÖn nay vµ c¸c lÜnh vùc cÇn nghiªn cøu tiÕp.

    Page 6 of 69

  • 1. Lêi më ®Çu

    Dù ¸n nghiªn cøu "Sö dông ®Êt vµ sinh kÕ bÒn v÷ng ë c¸c vïng cao ViÖt Nam" do Trung t©m Nghiªn cøu L©m s¶n ngoµi gç thuéc ViÖn Khoa häc L©m nghiÖp ViÖt Nam thùc hiÖn víi sù tµi trî kinh phÝ cña SIDA vµ hç trî kÜ thuËt cña ViÖn M«i trêng vµ Ph¸t triÓn Quèc tÕ. Môc tiªu cña dù ¸n lµ t×m kiÕm c¸c biÖn ph¸p nh»m n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt, ®¶m b¶o sinh kÕ bÒn v÷ng cho vïng cao vµ ®Ò xuÊt c¸c t vÊn cã tÝnh ®Þnh híng cho c¸c nhµ lËp s¸ch.

    §Ò tµi nghiªn cøu thÞ trêng c¸c s¶n phÈm vïng cao lµ mét trong nh÷ng hîp phÇn chÝnh cña dù ¸n. Môc tiªu chÝnh cña ®Ò tµi lµ x¸c ®Þnh c¸c h¹n chÕ lµm c¶n trë ph¸t triÓn s¶n xuÊt trong hÖ thèng thÞ trêng s¶n phÈm cña miÒn nói vµ trªn c¬ së ®ã ®Ò xuÊt c¸c biÖn ph¸p nh»m c¶i thiÖn c¬ cÊu thÞ trêng vµ ph¬ng thøc hç trî c¸c nhãm ®èi tîng sao cho cã hiÖu qu¶ h¬n. KÕt qu¶ diÒu tra vµ ph©n tÝch ®· dÉn ®Õn mêi mét kÕt luËn vµ kiÕn nghÞ nh»m c¶i thiÖn hÖ th«ng thÞ trêng. Mét trong sè c¸c kÕt luËn nµy lµ cã mét sè x· ë nh÷ng vïng xa hÎo l¸nh, song ngêi d©n s¶n xuÊt c¸c s¶n phÈm hµng ho¸ truyÒn thèng cã thÞ trêng æn ®Þnh vµ nhê vËy hä cã møc sèng kh¸, kh«ng cßn ph¶i phô thuéc vµo khai th¸c rõng tù nhiªn ®Ó cã thu nhËp tiÒn mÆt. Trong khi ®ã, c¸c x· kh¸c cã ®iÒu kiÖn ®Þa lÝ vµ tµi nguyªn thiªn nhiªn thuËn lîi h¬n, l¹i nhËn ®îc nhiÒu sù hç trî tõ c¸c ch¬ng tr×nh ph¸t triÓn quèc gia, nhng phÇn lín c¸c hé cña x· vÉn nghÌo vµ sèng phô thuéc vµo rõng. Nguyªn nh©n nµo ®· dÉn ®Õn sù kh¸c nhau nµy?. KÕt luËn trªn dÉn ®Õn kiÕn nghÞ nghiªn cøu nguyªn nh©n dÉn ®Õn sù thÞnh vîng hoÆc ®ãi nghÌo cña céng ®ång nh lµ lµm thÕ nµo mµ ngêi d©n ë mét sè x· l¹i cã thÓ x¸c ®Þnh ®îc s¶n phÈm cã ®Çu ra, trong khi c¸c x· kh¸c l¹i kh«ng thµnh c«ng. §éng c¬ ban ®Çu nµo ®· thóc ®Èy ngêi d©n ®i ®Õn quyÕt ®Þnh nh vËy vµ qu¸ tr×nh nµy diÔn ra nh thÕ nµo?. kÕt qu¶ nghiªn cøu nµy sÏ gióp cho c¸c ch¬ng tr×nh ph¸t triÓn miÒn nói ph¬ng thøc hç trî cã hiÖu qu¶ h¬n.

    PhÇn tr×nh bÇy díi ®©y lµ toµn bé nghiªn cøu. Môc 2 m« t¶ ph¬ng ph¸p vµ ph¹m vi nghiªn cøu. Môc 3 tr×nh bÇy c¸c kÕt qu¶ ®iÒu tra ë 5 x·. môc nµy gåm tãm t¾t tæng quan t×nh h×nh kinh tÕ x· héi cña c¸c x· ®iÒu tra, PRA vµ ®iÒu tra kinh tÕ hé. Môc 4 lµ phÇn ph©n tÝch vµ th¶o luËn c¸c sù kiÖn lÞch sö trong 6 thËp kØ qua ë c¸c x· ®iÒu tra, nguyªn nh©n dÉn ®Õn sù kh¸c nhau trong møc sèng cña ngêi d©n gi÷a c¸c x· vµ trong cïng mét x·. C¸c kÕt luËn vµ khuyÕn nghÞ nh»m gi¶m thiÓu c¸c h¹n chÕ vµ ph¬ng thøc hç trî phï hîp ®Ó n©ng cao mcs sèng cña c¸c hé ®îc tr×nh bÇy trong môc 5.

    2. Ph¬ng ph¸p vµ ph¹m vi nghiªn cøu

    C«ng tr×nh nghiªn cøu nµy ®îc thùc hiÖn bëi 3 c¸n bé nghiªn cøu, mét cña Trung t©m nghiªn cøu L©m ®Æc s¶n vµ hai thuéc khoa X· héi häc cña trêng §¹i häc Quèc gia Hµ néi, trong thêi gian tõ th¸ng 9 n¨m 2002 ®Õn th¸ng 4 n¨m 2003. Nghiªn cøu nh»m gi¶i ®¸p c¸c c©u hái sau:

    � YÕu tè nµo khiÕn ngêi d©n cña céng ®ång nµy lùa chän mét lo¹i s¶n phÈm ®Ó ph¸t triÓn cho thÞ trêng, trong khi c¸c c d©n cña céng ®ång kh¸c l¹i mu sinh b»ng n«ng nghiÖp theo ph¬ng thøc tù cung tù cÊp, ®ång thêi khai th¸c rõng tù nhiªn ®Ó cã thu nhËp tiÒn mÆt? ¦u vµ nhîc ®iÓm cña nh÷ng sù lùa chän nµy?

    � Sinh kÕ cña c¸c hé nghÌo cña c¸c lµng/x· nh thÕ nµo? sù kh¸c nhau giöa hé nghÌo vµ hé giµu nh thÕ nµo? � Sù hëng lîi cña c¸c hé nghÌo tõ c¸c ch¬ng tr×nh hç trî quèc gia nh»m c¶i thiÖn c¬ së h¹ tÇng, ph¸t triÓn s¶n phÈm cho thÞ trêng vµ c¸c chÝnh s¸ch hç trî maketing?

    � C¸c hé nghÌo nghÜ g× vÒ c¸c khã kh¨n mµ hä ®ang ph¶i ®èi mÆt trong s¶n xuÊt c¸c s¶n phÈm n«ng l©m nghiÖp cho môc ®Ých kinh doanh?

    � C¸c mèi quan hÖ bªn trong céng ®ång trong viÖc hëng lîi tõ ngån tµi nguyªn thiªn nhiªn, chia sÎ th«ng tin, tiÕp cËn c¸c chÝnh s¸ch, qu¶n lÝ?

    � Nhµ níc ®· cã nh÷ng biÖn ph¸p g× nh»m ®¶m b¶o c¸c hé nghÌo trong lµng/x· vµ c¸c huyÖn cïng ®îc hëng lîi tõ c¸c nç lùc c¶i thiÖn hÖ thèng thÞ trêng?

    2.1 Ph¹m vi nghiªn cøu

    Nghiªn cøu ®îc tiÕn hµnh ë 5 x· thuéc 4 huyÖn miÒn nói cña tØnh Qu¶ng Ninh. §ã lµ Hoµnh Bå, Ba ChÏ, §Çm Hµ vµ B×nh Liªu. Tæng sè ngêi ®îc pháng vÊn lµ 270 vµ tæng sè hé ®iÒu tra lµ 125

    2.2 Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu

    Lùa chän x·

    Page 7 of 69

  • Hai lo¹i x· ®îc lùa chän ®Ó ®iÒu tra: a) Lo¹i kh¸: cã kinh tÕ ph¸t triÓn, møc thu nhËp cña c¸c hé cao; b) Lo¹i nghÌo: thu nhËp thÊp, ®îc huyÖn vµ tØnh xÕp lo¹i nghÌo

    Tiªu chÝ lùa chän x· nghÌo:

    � X· nghÌo so víi c¸c x· kh¸c trong cïng mét huyÖn � Cã ®iÒu kiÖn thiªn nhiªn thuËn lîi (cã tiÒm n¨ng thiªn nhiªn), gÇn c¸c trunng t©m huyÖn lÞ, c¬ së h¹ tÇng kh«ng qu¸ kÐm vµ thuËn lîi cho giao lu v¨n ho¸ vµ tiªu thô s¶n phÈm nh nh÷ng x· kh¸c.

    Tiªu chÝ lùa chän x· giµu:

    � Cã møc thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ngêi cao h¬n c¸c x· kh¸c trong vïng, trong khi ®iÒu kiÖn thiªn nhiªn vµ c¬ së h¹ tÇng còng nh c¸c x· kh¸c hoÆc kÐm h¬n.

    Theo kÕt qu¶ ®iÒu tra cña giai ®o¹n 1 vµ pháng vÊn c¸c c¸n bé qu¶n lÝ huyÖn còng nh c¸c sè liªô th«ng kª, n¨m x· ®îc lùa chän ë bèn huyÖn lµ:

    � Thanh S¬n - cã ®iÒu kiÖn tù nhiªn phong phó, giao th«ng thuËn lîi so víi c¸c x· kh¸c cña huyÖn Ba ChÏ, song ®©y l¹i lµ x· nghÌo nhÊt (xem phô lôc 1).

    � L¬ng M«ng ë n¬i hÎo l¸nh nhÊt, giao th«ng liªn l¹c kÐm, song cã møc sèng cao nhÊt huyÖn Ba ChÏ. � Qu¶ng L©m cña §Çm Hµ lµ mét trong c¸c x· c¸c thu nhËp cao, mÆc dÇu nhËn ®îc Ýt tµi trî tõ c¸c ch¬ng tr×nh hç trî so víi c¸c x· vïng nói kh¸c.

    � Hóc §éng cña huyÖn B×nh Liªu n»m gi÷a 2 x· cã thu nhËp cao lµ Hoµnh M« vµ Qu¶ng L©m, song møc sèng hiÖn t¹i cña d©n rÊt thÊp, ~ 50% sè hé thiÕu ¨n.

    � §ång L©m cã vÞ trÝ ®Þa lÝ thuËn lîi, tµi nguyªn rõng phong phó, nhng lµ mét trong sè x· nghÌo nhÊt cña huyÖn Hoµnh Bå.

    Chän lµng

    T¹i mçi x· hai lµng ®îc chän ®Ó ®iÒu tra: mét giµu vµ mét nghÌo.

    Tiªu chÝ chän lµng:

    � §iÒu kiÖn c¬ së h¹ tÇng (®êng giao th«ng). � DiÖn tÝch ®Êt rõng � DiÖn tÝch ®Êt n«ng nghiÖp (®Êt lóa níc lµ chÝnh) � Thu nhËp

    V× c¸c x· ®Òu kh«ng cã sè thèng kª vÒ møc thu nhËp cña tõng th«n (møc thu nhËp cña x· chØ lµ íc tÝnh vµ c¸c x· thêng cè g¾ng h¹ møc thu nhËp ®Ó nhËn ®îc nhiÒu hç trî h¬n) nªn viÖc cho ®iÓm chØ lµ theo ý kiÕn chñ quan vµ mét phÇn dùa vµo c¸c tµi s¶n tr«ng thÊy ®îc nh nhµ x©y, c¸c trang thiÕt bÞ vµ tiÖn nghi mua s¾m ®îc cña c¸c hé trong th«n. C¸c bíc ®Ó chän lµng nghiªn cøu nh sau. C¸c c¸n bé x· ®îc yªu cÇu liÖt kª tÊt c¶ c¸c lµng trong x·, c¬ së h¹ tÇng cña tõng lµng (chÊt lîng ®êng vµ kho¶ng c¸ch lµng ®Õn trung t©m x·, huyÖn lÞ, chî, trêng häc, tr¹m x¸), ®Êt l©m nghiÖp, n«ng nghiÖp, mÆt níc vµ c¸c tµi nguyªn kh¸c, t×nh tr¹ng kinh tÕ cña mçi lµng. Trªn c¬ së ®ã, hä tÝnh ®iÓm theo tõng tiªu chÝ víi thang ®iÓm 10. Cuèi cïng, hä so s¸nh sè ®iÓm cña mçi lµng vµ ®a ra quyÕt ®Þnh chän. VÝ dô: chän th«n ë Thanh S¬n

    Th«n §Êt n«ng nghiÖp §Êt l©m nghiÖp C¬ së h¹ tÇng Thu nhËp

    Xu C¸u 5 9 3 6

    Khe V»n 5 10 3 6

    Lôc Ngï 4 6 5 8

    Pß §¸n 4 5 7 7

    Page 8 of 69

  • Chän th«n ë Qu¶ng L©m

    Chän hé ®iÒu tra

    PRA ®îc thùc hiÖn ë 2 th«n ®· chän víi sè ngêi tham gia tõ 8 ®Õn 10 ngêi. Tiªu chÝ lùa chän nh÷ng ngêi cung cÊp th«ng tin:

    � lµ nh÷ng ngêi sèng l©u n¨m ë lµng, � cã hiÓu biÕt s©u s¾c vÒ ®êi sèng cña c¸c hé trong lµng

    ViÖc lùa chän c¸c thµnh viªn tham gia PRA hoµn toµn phô thuéc vµo trëng th«n, V× vËy, ®a sè ngêi tham gia lµ nh÷ng c¸n bé cña c¸c ®oµn thÓ th«n. Cã thÓ nãi c¸c th«ng tin cã ®îc trong PRA lµ ý kiÕn cña Ban l·nh ®¹o th«n.

    C¸c vÊn ®Ò ®îc th¶o luËn trong PRA lµ:

    � LÞch sö ph¸t triÓn lµng/x·, d©n sè � §Êt vµ qu¸ tr×nh sö dông ®Êt � C¸c tæ chøc ®oµn thÓ vµ chÝnh quyÒn, vai trß cña tõng tæ chøc ®èi víi ph¸t triÓn lµng/x· � T×nh h×nh kinh tÕ cña lµng/x· qua tõng giai ®o¹n lÞch sö kh¸c nhau � C¸c chÝnh s¸ch cña trung ¬ng/ tØnh/ huyÖn /x· vµ c¸c ch¬ng tr×nh/dù ¸n ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi ®· vµ ®ang ®îc thùc hiÖn t¹i th«n.

    � C¸c ®èi tîng ®îc tham gia? tiªu chÝ lùa chän? hiÖu qu¶ ? � Ph©n lo¹i hé giµu nghÌo � Nguyªn nh©n cña giµu nghÌo � C¸c khã kh¨n hiÖn t¹i cña lµng/x·, nguyªn nh©n?, biÖn ph¸p kh¾c phôc? � Ph©n lo¹i hé: C¸c tiªu chÝ ph©n lo¹i do nhãm PRA tù th¶o luËn vµ ®Ò ra

    §èi tîng hé mµ nhãm nghiªn cøu quan t©m lµ nhãm kh¸ vµ nhãm nghÌo + ®ãi. §Ó thu hÑp ph¹m vi ®èi tîng cÇn nghiªn cøu, c¸c thµnh viªn tham gia ®îc yªu cÇu x¸c ®Þnh nguyªn nh©n giµu, nghÌo vµ ®ãi cña c¸c nhãm nµy. Sau ®ã nhãm nghiªn cøu chØ tËp trung pháng vÊn:

    � §èi víi c¸c hé kh¸: nhê lµm dÞch vô bu«n b¸n vµ do n¨ng ®éng trong lµm ¨n. Nh÷ng hé kh¸ nhê l¬ng hoÆc phô cÊp bÞ lo¹i khái danh s¸ch pháng vÊn

    � §èi víi nhãm hé ®ãi nghÌo: hé kh«ng n¨ng ®éng, phô n÷ lµ chñ hé, hé Ýt ®Êt hoÆc míi t¸ch hé. Nh÷ng hé do chñ

    Nµ Õch 5 4 10 10

    Khe mã 4 4 7 4

    Th«ng Ch©u 6 7 4 6

    Th«n §Êt n«ng nghiÖp §Êt l©m nghiÖp §êng ®i Thu nhËp

    LÝ S¸y 10 8 10 9

    LÝ S¸y Ch¶y 7 6 10 7

    Mµo LiÓng 8 6 10 6

    SiÒng Lèng 8 10 7 8

    B×nh Hå 1 7 9 5 8

    B×nh Hå 2 7 9 5 10

    SÑc Lãng M×n 4 10 6 4

    Lý Kho¸i 4 10 4 7

    Page 9 of 69

  • hé bÞ tµn tËt hoÆc mÊt søc lao ®éng kh«ng n»m trong danh s¸ch pháng vÊn

    Ph¬ng ph¸p ®iÒu tra kinh tÕ hé

    Ap dông ph¬ng ph¸p th«ng thêng, pháng vÊn kÕt hîp víi quan s¸t ®Ó t×m hiÓu c¸c vÊn ®Ò cã liªn quan ®Õn:

    � Hé ®· ®Þnh c ë th«n bao nhiªu n¨m, c¸c thµnh viªn cña hé (tuæi t¸c, tr×nh ®é v¨n ho¸, søc khoÎ) � Tµi s¶n: t×nh tr¹ng nhµ, bÕp hoÆc chuång tr¹i, c¸c tiÖn nghi vµ ®å dïng (xe m¸y, xe ®¹p, tivi, radiocaset, . .) � §Êt ®ai: së h÷u ®Êt cña hé tríc vµ sau chÝnh s¸ch ph©n ®Êt cho hé (®Êt n«ng nghiÖp vµ l©m nghiÖp). Qu¸ tr×nh giao ®Êt cho hé diÔn ra nh thÕ nµo? hiÖn tr¹ng sö dông ®Êt hiÖn t¹i? Hé cã kÝ hîp ®ång b¶o vÖ rõng cho l©m tr-êng kh«ng?

    � Thu nhËp: c¸c nguån thu nhËp cña hé (lµm vên, trång lóa, mµu, ch¨n nu«i, l©m nghiÖp, c¸c ho¹t ®éng phi n«ng nghiÖp.

    � C©n ®èi thu chi: gia ®×nh c©n ®èi thu chi cho c¸c sinh ho¹t (c¸c nhu yÕu phÈm, gi¸o dôc, ch¨m sãc søc khoÎ, n©ng cÊp nhµ, ®Çu t më réng kinh doanh, mua s¾m c¸c tiÖn nghi, giao tiÕp x· héi . . )

    � TÝn dông: t×nh h×nh vay nî cña hé, nguån vay, l·i xuÊt vµ ®iÒu kiÖn vay. � TiÕt kiÖm: kh¶ n¨ng tÝch luü vèn cña hé nh thÕ nµo? (göi tiÕt kiÖm, cho vay l·i hoÆc ®Çu t vµo kinh doanh s¶n xuÊt víi môc ®Ých sinh lîi)

    � Qu¶n lÝ lµng: hé cã tham gia vµo c«ng t¸c l·nh ®¹o/qu¶n lÝ ë lµng/x· vµ lµ thµnh viªn cña nh÷ng tæ chøc ®oµn thÓ nµo?, lîi Ých cña viÖc tham gia c¸c tæ chøc nµy?

    � C¸c chÝnh s¸ch hç trî ph¸t triÓn: ®· cã hoÆc ®ang cã ch¬ng tr×nh/dù ¸n hæ trî ph¸t triÓn nµo ë th«n/x·? gia ®×nh ®-îc tham gia kh«ng vµ h×nh thøc tham gia nh thÕ nµo? nhËn xÐt cña gia ®×nh vÒ t¸c ®éng cña c¸c ch¬ng tr×nh/dù ¸n nµy.

    � Gia ®×nh vµ lµng nhËn ®îc c¸c th«ng tin vÒ chÝnh s¸ch vµ c¸c th«ng tin kh¸c tõ nh÷ng nguån nµo? � Th«ng tin thÞ trêng: nguån th«ng tin thÞ trêng vÒ c¸c s¶n phÈm hµng ho¸ chñ yÕu? gia ®×nh b¾t ®Çu s¶n xuÊt c¸c s¶n phÈm ®Ó b¸n tõ bao giê? c¸ch b¸n s¶n phÈm tríc kia vµ hiÖn nay ra sao?

    � Nh÷ng yÕu tè nµo ®· t¸c ®éng ®Õn chiÕn lîc mu sinh cña gia ®×nh (gia ®×nh quyÕt ®Þnh ®Çu t vµo kinh doanh nµy hay kia)? c¸c rñi ro vµ thuËn lîi?

    � Khi cã khã kh¨n th× gia ®×nh nhËn ®îc sù hç trî g× tõ hä hµng, b¹n bÌ, c¸c tæ chøc ®oµn thÓ, chÝnh quyÒn th«n/x·?

    � Gia ®×nh nghÜ g× vÒ ®iÒu kiÖn kinh tÕ hiÖn nay cña m×nh? cuéc sèng kh¸ lªn hay kÐm ®i? nguyªn nh©n vµ cÇn ph¶i lµm g× ®Ó c¶i thiÖn t×nh h×nh?

    Tæng hîp sè liÖu vµ ph©n tÝch

    C¸c sè liÖu ®iÒu tra ®îc tæng hîp theo ph¬ng ph¸p so s¸nh sù kh¸c nhau vµ gièng nhau cña c¸c hé ®îc pháng vÊn, gi÷a hé giµu vµ nghÌo, gi÷a c¸c lµng trong mét x· vµ gi÷a c¸c x· ®iÒu tra.

    Dùa trªn c¸c sè liÖu thu ®îc, chóng t«i ®· ph©n tÝch vµ ®iÓm qua c¸c sù kiÖn lÞch sö diÔn ra t¹i n¨m x· trong 6 thËp kÜ qua. §iÒu nµy hÕt søc quan träng ®Ó hiÓu c¸c nguyªn nh©n dÉn ®Õn sù chªnh lÖch trong møc thu nhËp cña c¸c hé ë c¸c x· nµy. Cuèi cïng lµ sù ph©n tÝch s©u vÒ møc thu nhËp cao thÊp cña c¸c hé trong cïng mét céng ®ång, mèi quan hÖ nh©n qu¶ cña hä.

    3. kÕt qu¶ ®iÒu tra

    3.1. X· §ång L©m, huyÖn Hoµnh Bå

    3.1.1. Tæng quan t×nh h×nh kinh tÕ x· héi cña x· §ång L©m

    N¨m 1983 x· §ång QuÆng ®îc t¸ch lµm 2: §ång L©m vµ §ång S¬n. 99% d©n sè cña x· lµ d©n téc Dao, sè cßn l¹i lµ Kinh. Tuy nhiªn, kh«ng cã gia ®×nh nµo thuÇn Kinh, mµ chØ cã mét sè mét nöa Kinh do h«n nh©n.

    X· cã vÞ trÝ ®Þa lÝ kh«ng thuËn lîi. S¸u th«n cña x· n»m däc díi ch©n cña cïng mét nói. Tõ ®Çu x· ®Õn cuèi x· dµi 30 km. Trô së UBND x· n»m trªn ®i¹ bµn cña x· S¬n D¬ng, v× vËy, viÖc qu¶n lÝ, th«ng tin liªn l¹c gi÷a chÝnh quyÒn

    Page 10 of 69

  • víi d©n vµ ngîc l¹i rÊt khã kh¨n.

    C¸c sè liÖu vÒ t×nh h×nh sö dông ®Êt n«ng l©m nghiÖp, c¬ së h¹ tÇng nh ®êng, y tÕ, gi¸o dôc, th«ng tin liªn l¹c ®îc tr×nh bµy trong phô lôc 1.

    Tr×nh ®é v¨n ho¸ chung cña x·: theo b¸o c¸o thèng kª cña x·, 76% sè ngêi cã tr×nh ®é trong kho¶ng cÊp mét (tõ líp 1-5) vµ 12% - cÊp 2 (tõ líp 6-9). Tuy nhiªn, theo ®¸nh gi¸ chung cña toµn thÓ Ban l·nh ®¹o x· th× 30% sè d©n cña x· mï ch÷.

    Tríc kia mçi th«n lµ mét HTX, nh vËy x· cã s¸u HTX, trong ®ã cã mét HTX chuyªn l©m nghiÖp , bèn HTX võa lµm n«ng nghiÖp võa lµm l©m nghiÖp, mét HTX chuyªn n«ng nghiÖp. C¸c HTX lµm l©m nghiÖp hîp ®ång víi l©m trêng Hoµnh Bå khai th¸c gç theo chØ tiªu ®Ó ®æi g¹o.

    L©m trêng Hoµnh Bå hiÖn qu¶n lÝ kho¶ng trªn 100 ha ®Êt l©m nghiÖp thuéc ®Þa bµn x·.

    VÒ hµnh chÝnh, còng nh tÊt c¶ c¸c x· kh¸c ë n«ng th«n trong toµn quèc, §ång L©m cã c¸c tæ chøc ®oµn thÓ nh §¶ng bé, Héi N«ng d©n, HCCB, MTTQ, §TN, HPN, Héi ngêi giµ cao tuæi. Nh÷ng ngêi l·nh ®¹o cña c¸c tæ chøc nµy ë cÊp x· vµ th«n (chØ cã trëng th«n) ®Òu cã l¬ng hoÆc phô cÊp cña nhµ níc khi hä ®¬ng nhiÖm (phô lôc 2).

    Trong h¬n mét thËp kØ qua, x· nhËn ®îc mét lo¹t c¸c ch¬ng tr×nh vµ dù ¸n hç trî tõ phÝa nhµ níc vµ c¸c tæ chøc quèc tÕ. Cã dù ¸n ®îc thùc hiÖn trong tÊt c¶ c¸c th«n cña x·, cã dù ¸n chØ ®îc mét vµi th«n hëng lîi vµ kh«ng ph¶i ttÊt c¶ c¸c hé ®îc tham gia (hép 3.1.1).

    Hép 3.1.1: C¸c ch¬ng tr×nh vµ dù ¸n ®· vµ ®ang ®îc triÓn khai ë x·, ý kiÕn cña Ban l·nh ®¹o x· vÒ sù tham gia cña Ban vµo qu¸ tr×nh thùc thi dù ¸n

    Theo ý kiÕn cña Ban l·nh ®¹o, c¸c th«n trong x· vÉn cßn nghÌo so víi c¸c x· l©n cËn v×:

    � Ýt ®Êt n«ng nghiÖp � Tríc kia chØ sèng dùa vµo khai th¸c gç, nay bÞ cÊm � Rõng trång cha cho thu ho¹ch � ThiÕu vèn ®Çu t cho n«ng nghiÖp, ch¨n nu«i vµ trång rõng � D©n trÝ thÊp

    C¸ch ®©y 2-3 n¨m, dù ¸n §C§C cã hç trî d©n trång ®îc mét Ýt quÕ (nhng chØ mét vµi th«n ®îc hëng lîi)

    Dù ¸n 327 ®Çu t cho c¸c hé trång keo vµ quÕ qua l©m trêng tõ n¨m 1995-1996, tæng diÖn tÝch lµ bao nhiªu x· kh«ng n¾m ®îc. HiÖn x· kh«ng biÕt g× vÒ ch¬ng tr×nh 661 (5 triÖu ha rõng)

    Dù ¸n FAO-Belgium ®· ho¹t ®éng ë x· ®îc trªn 2 n¨m. C¸c ho¹t ®éng cña dù ¸n triÓn khai ë tÊt c¶ c¸c th«n cña x·.

    Dù ¸n tÝn dông xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo (325) n¨m 1997 ®· cho mét sè Ýt hé vay víi l·i xuÊt u ®·i. N¨m 2002, cã thªm 80 hé vay víi tæng sè vèn 400 triÖu

    Dù ¸n 135 n¨m 2000 hç trî x· x©y dùng trêng cÊp 2 trÞ gi¸ 100 triÖu, n¨m 2002 - 400 triÖu ®Ó n©ng cÊp (xi m¨ng hãa) 500 m ®êng vµo th«n §ång QuÆng. Theo ý kiÕn cña CTX, Ban l·nh ®¹o x· rÊt muèn ®îc tham gia ®Ó t¹o viÖc lµm cho d©n, nhng bªn tróng thÇu kh«ng ®ång ý. X· kh«ng ®îc tham gia bµn b¹c, gäi thÇu vµ gi¸m s¸t qu¸ tr×nh ®Çu thÇu mµ chØ gi¸m s¸t thi c«ng.

    KN huyÖn cã c¸c ch¬ng tr×nh tËp huÊn vÒ trång trät c©y ¨n qu¶, phßng trõ s©u h¹Þ tæng hîp cho lóa, x©y dùng mét sè m« h×nh c©y ¨n qu¶, c¸c gièng c©y míi cã n¨ng xuÊt cao...

    Page 11 of 69

  • Ban l·nh ®¹o x· tõ tríc ®Õn nay kh«ng cã ®Þnh híng ph¸t triÓn kinh tÕ nµo c¶ mµ thêng dùa trªn kÕ ho¹ch cña huyÖn. VÝ dô, c¸c ch¬ng tr×nh dù ¸n hç trî d©n trång v·i, nh·n, keo tr¸m quÕ. Sau ®ã d©n thÊy keo b¸n ®îc gi¸ nªn mét sè hé tù trång theo.

    C¶ 6 th«n cña x· ®Òu nghÌo, tuy nhiªn, 2 th«n §ång Trµ vµ Khe LÌn ®îc coi lµ nghÌo nhÊt v× xa trung t©m x·, ®êng giao th«ng hÕt søc khã kh¨n, chØ cã xe t¶i ®Õn ®îc vµo mïa kh« vµ v× Ýt ®Êt trång lóa. X· kh«ng cã mét sè liÖu thèng kª nµo c¶ ®Ó cã thÓ lµm tiªu chÝ xÕp thø tù giµu nghÌo cña c¸c th«n. Bèn th«n cßn l¹i ®Òu kh«ng kh¸c biÖt mÊy vÒ ®iÒu kiÖn thiªn nhiªn vµ c¬ së h¹ tÇng. Theo thang ®iÓm, mäi ngêi nhÊt trÝ chän th«n §ång QuÆng (kh¸ nhÊt) vµ th«n Cµi (nghÌo h¬n so víi 3 th«n cßn l¹i) ®Ó nghiªn cøu.

    3.1.2. KÕt qu¶ PRA cña th«n Cµi vµ th«n §ång QuÆng

    3.1.2.1 Nh÷ng ®iÓm chung cña 2 th«n

    � C¶ hai th«n ®Òu ®îc h×nh thµnh trong thËp kØ 50. HiÖn nay, 99 % d©n sè cña c¶ 2 th«n ®Òu lµ Dao Thanh ph¸n. V× vËy vÒ v¨n ho¸ lµ t¬ng ®ång: phong tôc tËp qu¸n, nghi lÔ, thãi quen øng xö, sinh ho¹t, giao tiÕp trong céng ®ång.

    � D©n sè cña 2 th«n t¨ng nhanh trong mÊy thËp kØ qua, tõ 1-3 hé lóc ®Çu nay ®· lªn 71 hé ë Cµi vµ 123 hé ë §ång QuÆng.

    B¶ng 3.1.1: LÞch sö ph¸t triÓn vµ sö dông ®Êt cña 2 th«n §ång QuÆng vµ Cµi

    � Hai th«n ®Òu c¸ch trung t©m huyÖn kho¶ng c¸ch nh nhau, d©n sèng theo tõng côm 5-10 hé, däc theo 2 bªn ®êng � C¸c lo¹i xe c¬ giíi cã gÇm cao ®Òu cã thÓ ®Õn ®îc 2 th«n trong c¶ 4 mïa. � C¬ cÊu tæ chøc chÝnh quyÒn vµ c¸c ®oµn thÓ th«n b¶n ®Òu nh nhau vµ nhËn ®îc sù chØ ®¹o nh nhau. Thêi ®iÓm

    Th«n Cµi Th«n §ång QuÆng

    N¨m cã hé ®Çu tiªn ®Õn ®Þnh c 1956 1951

    Sè hé hiÖn nay 71 (333 khÈu) 123 (687 khÈu)

    N¨m thµnh lËp HTX 1964 1964

    N¨m thµnh lËp HTX cÊp cao 1977 1978

    N¨m gi¶i thÓ HTX cÊp cao 1982 1982

    N¨m chia ruéng

    N¨m ®Þnh gi¸ tr©u

    1987

    1988

    1987

    DiÖn tÝch ®Êt trång lóa b×nh qu©n/khÈu 120 m2 360 m2

    N¨m chia ®Êt l©m nghiÖp cho hé

    N¨m bæ sung thªm

    1992-1995 1992-1994

    1998

    Sè hé ®îc chia ®Êt l©m nghiÖp 52

    DiÖn tÝch nhiÒu nhÊt/hé 30 ha 7 ha

    Tæng diÖn tÝch ®Êt rõng cña th«n

    DiÖn tÝch ®· giao cho hé

    1326 ha

    553 ha

    N¨m gi¶i thÓ HTX 1998 1998

    Page 12 of 69

  • thµnh lËp HTX vµ ph¸t triÓn lªn HTX cÊp cao cña 2 th«n nh nhau, råi thêi ®iÓm gi¶i thÓ còng nh nhau � §Êt n«ng nghiÖp (trång lóa) ®îc chia ®Òu cho sè khÈu cña mçi th«n n¨m 1987-1988. C¸c hé thµnh lËp hoÆc ®Õn ®Þnh c sau thêi ®iÓm trªn kh«ng cã c¬ héi nhËn ®Êt n«ng nghiÖp.

    � ChÝnh s¸ch chia ®Êt l©m nghiÖp cho hé thùc hiÖn n¨m 1992 vµ bæ sung n¨m 1994 ë c¶ 2 th«n, song do huyÖn trùc tiÕp thùc hiÖn. V× phæ biÕn chÝnh s¸ch ®Õn d©n kh«ng cô thÓ nªn cã nhiÒu bÊt cËp. Cã hé nhiÒu (30 ha), cã hé Ýt vµ cã hé kh«ng cã ®Êt rõng. DiÖn tÝch rõng tù nhiªn cßn l¹i ®Òu xa khu d©n c, khã b¶o vÖ vµ canh t¸c. Song nhiÒu hé cha cã ®Êt rõng vÉn ®ang chê ®îi ®ît chia míi (hép 3.1.2.1).

    Hép 3.1.2: nhãm PRA m« t¶ vÒ qu¸ tr×nh chia ®Êt rõng cho hé

    Hép 3.1.3: mét vµi ý kiÕn vÒ c¸ch thøc chia ®Êt rõng

    - Nguån thu nhËp

    � N«ng nghiÖp: ®Êt n«ng nghiÖp Ýt, kh«ng chñ ®éng ®îc tíi tiªu nªn rÊt Ýt sè hé cña c¶ 2 th«n tù tóc ®îc l¬ng thùc. S¶n phÈm n«ng nghiÖp duy nhÊt ®îc trång víi môc ®Ých kinh doanh trong nhiÒu n¨m cña c¶ 2 th«n lµ gõng. Tuy nhiªn, s¶n lîng gõng thÊp do ®ßi hái ®Çu t ph©n bãn, v× vËy, chØ rÊt Ýt hé cã ®Êt rõng gÇn nhµ ®Çu t trång.

    � Ch¨n nu«i : kÐm ph¸t triÓn, thiÕu ®Çu t kÜ thuËt vµ vèn, dÞch bÖnh nhiÒu, t¨ng träng thÊp vµ rñi ro cao. C¶ x· kh«ng cã hé nµo biÕt nu«i lîn gièng nªn c¸c hé vÉn ph¶i mua lîn con ë n¬i kh¸c ®em ®Õn. HiÖn nay dù ¸n FAO ®ang hç trî mét sè hé m« h×nh kÜ thuËt nu«i lîn n¸i. Tr©u nu«i chñ yÕu ®Ó cµy ruéng vµ kÐo gç. Lîn vµ gia cÇm cho tù cÊp (lÔ héi, giç, cíi vµ c¸c nghi lÔ kh¸c), sè Ýt b¸n ra thÞ trêng.

    � L©m nghiÖp: thu nhËp tõ rõng (chñ yÕu lµ khai th¸c gç tr¸i phÐp) lµ nguån thu quan träng, gióp c¸c hé nghÌo c©n ®èi l¬ng thùc vµ chi c¸c kho¶n kh¸c trong sinh ho¹t gia ®×nh, cßn c¸c hé kh¸ th× mua s¾m tiÖn nghi nh xe m¸y, ti vi...

    � Sù chuyÓn ®æi c¬ cÊu c©y trång nh nhau. Cïng trång mét sè lo¹i c©y l©m nghiÖp (keo, quÕ, tr¸m), c©y ¨n qu¶ (v¶i, nh·n) theo ®Þnh híng cña trªn.

    � C¶ 2 th«n ®Òu kh«ng cã chî. Trong thêi bao cÊp, HTX kÝ hîp ®ång trao ®æi víi l©m trêng (gç ®æi g¹o vµ c¸c nhu yÕu phÈm). HiÖn nay t th¬ng ngoµi x· vµo tõng gia ®×nh mua s¶n phÈm vµ b¸n hµng ho¸, thùc phÈm. Tuy nhiªn,

    PRA ë §ång QuÆng: N¨m 1992, c¸n bé huyÖn vÒ nãi chia cho mçi hé 3 ha. C¸c hé ph¶i tù ®i ph¸t ®êng biªn ®Ó cho c¸n bé huyÖn ®i ®o, x¸c minh vµ chôp ¶nh. V× kh«ng biÕt 1 ha lµ bao nhiªu nªn nhiÒu hé ph¸t ¸ng chõng thÊy réng réng lµ th«i. Sau c¸n bé kh«ng ®i ®o vµ chôp ¶nh nh ®· nãi mµ cÊp sæ lu«n. V× vËy, cã nhµ trªn sæ lµ 3 ha, nhng thùc ra chØ ®îc 0.5 ha. PhÇn ®«ng diÖn tÝch trong sæ Ýt h¬n so víi thùc tÕ.

    N¨m 1995, cã chia bæ sung, mçi hé ®îc 5 ha vµ nép lÖ phÝ (20.00 ®/ha) ®Ó cã sæ. Cã hé ®· nép tiÒn, nhng do lÉn lén giÊy tê nªn kh«ng ®îc sæ mµ kh«ng biÕt khiÕu n¹i ë ®©u.

    N¨m 1998, chia bæ sung ®ît n÷a, hé cao nhÊt chØ ®îc 7 ha. C¸n bé vÒ chia, kh«ng ®o ®Ó x¸c ®Þnh ranh giíi mµ chØ íc lîng chç nµy chç kia. V× vËy, ®· x¶y ra chanh chÊp gi÷a mét sè hé vÒ ®Êt rõng.

    TriÖu §øc Nghiªu vµ §Æng thÞ Mïi, xãm 1 th«n §ång QuÆng: Xãm 1 cã 6 hé th× 4 hé kh«ng cã ®Êt l©m nghiÖp. H«m c¸c hé ®i nhËn ®Êt, c¸n bé uèng rîu say, c·i nhau vµ bá vÒ, b¶o h«m sau sÏ quay l¹i. Song, hä kh«ng quay l¹i n÷a. C¸c hé muèn khiÕu n¹i nhng kh«ng biÕt hái ai.

    §Æng V¨n L©m, hé kh¸, xãm 1, th«n Cµi: T«i nhËn chØ cã 16 ha, b©y giê c¸c con trëng thµnh ph¶i chia ®Òu cho chóng nã. T«i rÊt tiÕc ®· kh«ng nhËn nhiÒu v× nghe c¸n bé nãi nÕu nhËn mµ kh«ng lµm ®îc th× nhµ níc thu l¹i. Sau t«i míi hiÓu lµ c¸n bé chñ chèt cña th«n nhËn rÊt nhiÒu, sè lîng chÝnh x¸c lµ bao nhiªu kh«ng ai râ, chØ biÕt lµ c¶ mét c¸nh rõng réng, tõ nhµ hä ®Õn tËn bªn kia nói. V× vËy, hä kh«ng thÓ b¶o vÖ ®îc rõng cña m×nh vµ ngêi n¬i kh¸c vÉn ®Õn khai th¸c.

    Page 13 of 69

  • tõ 3-5 n¨m, c¶ 2 th«n ®· cã mét sè dÞch vô, dÉu cßn rÊt s¬ sµi (cöa hµng b¸n ph©n bãn, m¾m muèi vµ c¸c t¹p phÈm).

    Hép 3.1.4: c¸ch tiªu thô s¶n phÈm cña c¸c hé

    � Dù ¸n FAO (KNKL lµ ®èi t¸c cña dù ¸n) cã c¸c ho¹t ®éng ë 2 th«n nh nhau: chän mét vµi hé ë mçi th«n ®Ó x©y dùng m« h×nh nu«i gµ, lîn, c©y ¨n qu¶, lµm vên ¬m keo gièng. Mét sè phô n÷ ®îc ®i tËp huÊn kÜ thuËt ch¨n nu«i lîn, gµ c«ng nghiÖp vµ IPM. Nam ®îc häc c¸ch trång v·i. Nh÷ng ngêi tham gia m« h×nh sau ®ã kh«ng ¸p dông ®îc cho gia ®×nh m×nh v× ®Çu t cao vµ phøc t¹p. PhÇn ®«ng nh÷ng ngêi theo c¸c líp tËp huÊn kÜ thuËt thÊy rÊt khã hiÓu nªn kh«ng lµm theo.

    � Ngêi d©n ë c¶ 2 th«n (kÓ c¶ trëng th«n) ®Òu kh«ng biÕt môc ®Ých, néi dung vµ tªn c¸c dù ¸n triÓn khai ë th«n hoÆc trªn ®Þa bµn x· (135, 325, 327...). VÝ dô, kh«ng ai biÕt vÒ nguån vèn x©y dùng trêng cÊp 2 vµ hiÖn ®ang n©ng cÊp 500 m ®êng ë §ång QuÆng lµ tõ ®©u, sè vèn lµ bao nhiªu vµ do ai qu¶n lÝ thùc thi.

    � C¸c th«n kh«ng cã hÖ thèng truyÒn thanh th«n b¶n ®Ó th«ng b¸o ®iÒu hµnh c¸c ho¹t ®éng. Mäi th«ng tin ®Òu truyÒn miÖng. Trëng th«n b¸o cho trëng xãm vµ tõ trëng xãm ®Õn c¸c hé. Trëng th«n ®îc phô cÊp 80.000 ®/th, cßn trëng xãm kh«ng cã g×. Kh«ng cã häp ®Þnh k× mµ chØ theo chØ ®¹o cña cÊp trªn.

    Hép 3.1.5: ý kiÕn cña 2 hé nghÌo vÒ häp th«n vµ c¸c vÊn ®Ò th¶o luËn

    � C¸c tæ chøc ®oµn thÓ ë c¶ 2 th«n, trõ HPN vµ tæ chøc §¶ng, ®Òu ho¹t ®éng yÕu hoÆc kh«ng ho¹t ®éng, cã vai trß kh«ng ®¸ng kÓ trong ph¸t triÓn th«n vµ kinh tÕ hé (b¶ng 3.1.2).

    � C¶ 2 th«n ®Òu cho r»ng kinh tÕ c¸c hé rÊt khã kh¨n trong thêi k× HTX, ®Æc biÖt khã kh¨n ë giai ®o¹n HTX cÊp cao (1977-1980), ®ì ®ãi h¬n sau khi cã chÝnh s¸ch chia ®Êt ruéng cho hé, kh¸ dÇn lªn tõ n¨m ®ã vµ kh¸ râ rÖt trong 2 n¨m qua.

    3.1.2.2 Nh÷ng ®iÓm kh¸c nhau gi÷a PRA §ång QuÆng vµ th«n Cµi

    PRA, th«n §ång QuÆng: ¥ ®©y kh«ng ai ®em c¸c s¶n phÈm n«ng l©m nghiÖp ®i b¸n c¶. Bu«n ®Õn nhµ mua. Phô n÷ thêng c¶m thÊy ngîng khi ph¶i ®em hµng ra b¸n. Thùc phÈm còng do ngêi ë n¬i kh¸c ®Õn b¸n rong. Cã mét sè hé ®· thö më qu¸n ¨n vµ dÞch vô b¸n thÞt lîn. Song, d©n th«n toµn mua chÞu. M·i ch¼ng ®ßi ®îc tiÒn, hÕt vèn nªn l¹i ph¶i ngõng kinh doanh.

    Lý ngäc Ng (v¨n ho¸ líp 5), xãm 2, §ång QuÆng: T«i míi ®i häp th«n c¸ch ®©y 1 tuÇn. H«m Êy bµn vÒ x©y dùng gia ®×nh v¨n ho¸ míi. T«i chØ nhí mÊy ®iÓm lµ kh«ng ®îc rîu chÌ cê b¹c, mäi ngêi ph¶i ®oµn kÕt, kh«ng chÆt trém gç vµ ph¸ rõng bõa b·i, x©y dùng th«n xãm v¨n minh. Mäi ngêi c·i nhau nhiÒu qu¸, liÒn mÊy giê, ch¼ng ai nghe ai, ®Õn qu¸ tra th× mäi ngêi bá vÒ.

    TriÖu QuÝ TiÕn (mï ch÷), xãm 2, §ång QuÆng: Vî nãi: chång em míi ®i häp th«n tuÇn tríc, nhng vÒ nhµ kh«ng thÊy anh Êy nãi g× c¶. Vî hái chång: hä nãi vÒ g×? . Chång tr¶ lêi: kh«ng nhí, chØ biÕt c·i nhau, nãi to l¾m.

    §iÓm kh¸c nhau §ång QuÆng Cµi

    §Êt l©m nghiÖp NhiÒu h¬n, møc phô thuéc vµo rõng cao h¬n

    §Êt n«ng nghiÖp NhiÒu h¬n, thiÕu g¹o Ýt h¬n

    DÞch vô Ph¸t triÓn nhanh vµ ®a d¹ng h¬n. Cã c¸c cöa hµng b¸n t¹p phÈm, xe «m, xe kh¸ch, gi¶i trÝ, ¨n uèng phôc vô häc sinh cÊp 2, cöa hµng méc. .

    Ph¸t triÓn chËm vµ nghÌo nµn. Vµi cöa hµng b¸n t¹p phÈm, xe «m, gi¶i trÝ

    C¸c dù ¸n ®· vµ ®ang triÓn � Dù ¸n 135: x©y dùng trêng cÊp 2, lµm � Dù ¸n FAO

    Page 14 of 69

  • khai ®êng, cèng � §C§C: cho quÕ gièng, c«ng trång � Dù ¸n FAO � Dù ¸n KN � Dù ¸n 325

    � Dù ¸n KN � Dù ¸n 325

    Nguyªn nh©n nghÌo do nhãm PRA x¸c ®Þnh

    � Do khã kh¨n trong tiªu thô s¶n phÈm, chî c¸ch x· qu¸ xa.

    � Do khi giao ®Êt l©m nghiÖp vµ n«ng nghiÖp, th«n l¹i giao hÕt, kh«ng ®Ó l¹i mét quÜ chung nªn c¸c hé thµnh lËp sau kh«ng cã. §Êt l©m nghiÖp tuy cßn nhng l¹i qu¸ xa n¬i ë nªn nÕu nhËn kh«ng b¶o vÖ vµ canh t¸c ®îc.

    � Do d©n trÝ thÊp � Do thiÕu vèn � Kh«ng ®îc tËp huÊn nhiÒu � Do gi¶i t¸n HTX qu¸ chËm

    Tiªu chÝ ph©n lo¹i hé giµu nghÌo theo PRA ë 2 th«n

    Th«n §ång QuÆng Th«n Cµi

    Lo¹i kh¸: Cã nhµ kiªn cè, cã > 2 tr©u, bÕp x©y, xe m¸y, c¸c tiÖn nghi kh¸c nh tivi, ®µi, qu¹t ®iÖn ..

    Lo¹i kh¸: T¬ng tù

    Lo¹i trung b×nh: Cã nhµ kiªn cè hoÆc b¸n kiªn cè, bÕp, tr©u, xe m¸y nhng lo¹i rÎ tiÒn, tù c©n ®èi ®îc l-¬ng thùc

    Lo¹i trung b×nh: Cã nhµ b¸n kiªn cè, bÕp, tr©u, xe m¸y nhng lo¹i rÎ tiÒn, vµi tiÖn nghi kh¸c, tù c©n ®èi ®îc l¬ng thùc

    Lo¹i nghÌo: Nhµ tranh v¸ch ®Êt, kh«ng cã tr©u hoÆc c¸c ph¬ng tiÖn kh¸c nh ®µi, qu¹t ®iÖn. Kh«ng tù c©n ®èi ®îc l¬ng thùc

    Lo¹i nghÌo: Nhµ tranh v¸ch ®Êt, kh«ng cã tr©u vµ tiÖn nghi nh ®µi, qu¹t. ThiÕu ¨n

    Lo¹i ®ãi: Nhµ dét n¸t, thiÕu ¨n quanh n¨m

    KÕt qu¶ ph©n lo¹i hé

    Lo¹i kh¸: 24 hé, chiÕm 19,51 % Lo¹i kh¸: 12 hé chiÕm 16,90 %

    � Nhê l¬ng vµ phô cÊp: 13 hé � 5 hé

    � DÞch vô: 4 hé � 2 hé

    � DÞch vô + trî cÊp: � 1 hé

    � N¨ng ®éng: 7 � 4 hé

    Lo¹i trung b×nh: 56 hé, chiÕm 45,52 % Lo¹i trung b×nh: 16 hé 23,35%

    Lo¹i nghÌo: 43 hé, chiÕm 34,95% Lo¹i nghÌo: 36 hé, chiÕm 50,7%

    � Tµn tËt, èm ®au nhiÒu: 6 hé � 3 hé

    � Kh«ng ruéng hoÆc Ýt ruéng: 10 hé � 8 hé

    � Phô n÷ lµ chñ hé: � 3 hé

    � ë n¬i qu¸ hÎo l¸nh: � 1 hé

    � Kh«ng biÕt tiÕt kiÖm, rîu chÌ: 4 hé � 2 hé

    � Kh«ng n¨ng ®éng : 23 hé � 19 hé

    Lo¹i ®ãi: 5 hé, chiÕm 7,04 %

    123 71

    Page 15 of 69

  • B¶ng 3.1.2: §¸nh gi¸ vai trß c¸c ®oµn thÓ vµ dù ¸n ®èi víi ph¸t triÓn th«n cña nhãm PRA

    §oµn thÓ Th«n Cµi Th«n §ång QuÆng

    C¸c ho¹t ®éng vµ hiÖu qu¶ C¸c ho¹t ®éng vµ hiÖu qu¶

    ChÝnh quyÒn th«n

    Th«ng b¸o c¸c th«ng tin chÝnh s¸ch nhËn tõ x· ®Õn c¸c hé vµ ngîc l¹i, viÖc thùc hiÖn c¸c chØ thÞ x· cña th«n lªn x·. LÞch häp 3 th¸ng/ lÇn, nhng thêng 6 th¸ng, hoÆc lóc cã chØ thÞ míi häp.

    T¬ng tù nh Cµi

    Chi HCCB Cã 7 thµnh viªn. ThØnh tho¶ng gÆp nhau cho vui GÇn ®©y nhÊt míi kÕt hîp víi §TN vËn ®éng thanh niªn sèng lµnh m¹nh, kh«ng r-îu chÌ cê b¹c. Vai trß cha râ nÐt

    Chi Héi MTTQ Kh«ng cã ho¹t ®éng. Chi Héi trëng kh«ng râ chøc n¨ng nhiÖm vô cña héi

    Kh«ng cã ho¹t ®éng

    §TN Ho¹t ®éng phong trµo, vai trß kh«ng râ rÖt Sinh ho¹t thêng k×, gãp ý ®¶m b¶o an ninh, kh«ng cê b¹c. Vai trß cha cã g× ®¸ng kÓ

    Chi HPN KÕ ho¹ch ho¸ gia ®×nh, th¨m hái lÉn nhau khi èm ®au vµ khã kh¨n. Ho¹t ®éng nhiÒu th«ng qua dù ¸n FAO: tiÕt kiÖm vay vèn ®Ó ch¨n nu«i vµ s¶n xuÊt. Tæ sinh ho¹t th¸ng/lÇn. Gãp phÇn gióp phô n÷ ph¸t triÓn kinh tÕ gia ®×nh, n©ng cao tr×nh ®é hiÓu biÕt vÒ kÜ thuËt ch¨n nu«i, canh t¸c

    T¬ng tù nh Cµi, ngoµi ra cßn cã ho¹t ®éng t¹o thªm viÖc lµm cho phô n÷.

    Chi HND Trëng th«n kiªm chi héi trëng, kh«ng cã ho¹t ®éng g× cô thÓ

    T¬ng tù nh Cµi. C¸c hé cã tham gia vµ ®ãng héi phÝ. Mét sè hé ®îc pháng vÊn cã ý ®Þnh ®ßi l¹i tiÒn nép vµ xin ra khái héi

    Chi HNCT Kh«ng cã ho¹t ®éng T¬ng tù

    Dù ¸n FAO/Belgium

    Dù ¸n gióp x©y dùng m« h×nh ch¨n nu«i gµ c«ng nghiÖp, lîn, ¬m c©y keo, tËp huÊn IPM, ®i th¨m quan, cho vay vèn th«ng qua HPN . Ngêi d©n ®¸nh gi¸ lµ cã t¸c dông ®Õn ph¸t triÓn kinh tÕ th«n.

    T¬ng tù nh Cµi

    Dù ¸n 135 Kh«ng ai biÕt ®Õn 135 biÕt cã trêng cÊp 2, cã n©ng cÊp ®êng ë §ång QuÆng

    T¬ng tù

    Dù ¸n 325 12 hé ®îc vay 47 triÖu ® víi l·i xuÊt u ®·i 0,25 % th¸ng, thêi h¹n 3 n¨m. RÊt nhiÒu ngêi muèn vay nhng tiÒn cã Ýt ph¶i chê. C¸c hé nghÌo viÕt ®¬n, nép trëng th«n. Tr-ëng th«n vµ l·nh ®¹o x· xÐt.

    T¬ng tù nh Cµi, song sè hé ®îc vay nhiÒu h¬n (23 hé)

    Ch¬ng tr×nh 327 vµ 661

    Ch¬ng tr×nh ®Çu t qua l©m trêng. N¨m 1995-1996, l©m trêng cho mét sè hé gièng quÕ, keo vµ tr¸m trång. Kh«ng ai biÕt tªn ch¬ng tr×nh mµ chØ biªt l©m trêng "®· cho"

    T¬ng tù nh Cµi

    Dù ¸n §C§C KÓ c¶ trëng th«n còng kh«ng biÕt cã Ban §C§C ë cÊp huyÖn

    N¨m 2000 vµ 2001, dù ¸n cho mét sè hé gièng quÕ vµ tiÒn c«ng ch¨m sãc 270.000 ®/ha. (hép 3.1.6).

    KNKL KNKL huyÖn n¨m 2000 ®· cho th«n vµi tr¨m c©y v¶i vµ nh·n gièng. Mêi mét sè ngêi (7 ngêi) ®i tËp huÊn trång c©y ¨n qu¶ vµ IPM ë x·. Muèn trång gièng lóa míi, c¸c hé ®¨ng kÝ víi trëng th«n vµ th«n cö ngêi lªn

    T¬ng tù nh Cµi

    Page 16 of 69

  • 3.1.3. KÕt qu¶ ®iÒu tra kinh tÕ hé th«n §ång QuÆng vµ th«n Cµi

    Tæng sè hé pháng vÊn lµ 30: 7 hé kh¸ vµ 10 hé nghÌo ë §ång QuÆng, 4 hé kh¸ vµ 9 hé nghÌo ë Cµi.

    3.1.3.1 Nh÷ng ®iÓm chung cña c¸c hé kh¸ vµ nghÌo:

    � Tr×nh ®é v¨n ho¸ thÊp, kho¶ng 30% mò ch÷ (thùc sù cha qua mét líp häc nµo), kÓ c¶ trêng hîp hé kh¸, 2 vî chång lµm dÞch vô bu«n b¸n t¹p phÈm vµ xe «m. PhÇn ®«ng sè cßn l¹i míi hÕt líp 2-3, sè Ýt líp 4-5, chØ cã 2 tr-êng hîp hÕt líp 6-7. Mét sè ngêi ®· qua líp 1-3, nay l¹i bÞ t¸i mï, ®äc vµ viÕt hÕt søc khã kh¨n.

    � Trõ mét vµi hé lµm dÞch vô, sè cßn l¹i ®Òu sèng b»ng 3 nguån thu chÝnh, n«ng nghiÖp, khai th¸c rõng, lµm thuª. Tuy nhiªn, tØ träng cña nguån thø 3 cña c¸c hé kh¸ thÊp h¬n, cßn c¸c hé ®Æc biÖt nghÌo l¹i lµ chÝnh.

    � C¸c chi phÝ cña c¸c hé (xÕp theo thø tù quan träng) cho c¸c kho¶n sau: c¸c nhu yÕu phÈm, trong ®ã ¨n lµ lín nhÊt, chi phÝ cho ®Çu t n«ng nghiÖp (ph©n bãn, thuèc trõ s©u, gièng lóa míi, c©y gièng), lµm nhµ, mua s¾m c¸c tiÖn nghi (nhµ nghÌo th× mua qu¹t, xe ®¹p, nhµ kh¸ th× tivi, xe m¸y), quan hÖ x· héi tËp tôc (phóng ®¸m ma, mõng cíi, cóng b¸i, lªn s¾c…). Chi phÝ cho gi¸o dôc thÊp, thêng chØ tiÒn mua s¸ch gi¸o khoa v× häc phÝ vµ vë ®· ®îc bao cÊp. TrÎ em phÇn lín chØ häc hÕt cÊp 1, sè Ýt ®Õn cÊp 2, cßn cÊp 3 ph¶i häc ë thÞ trÊn, chi phÝ cao h¬n nªn thêng bá häc. Cã nh÷ng gia ®×nh kh¸, cã ®Õn 2 xe m¸y, vÉn kh«ng cho con ®i häc cÊp 3 (chØ cã con cña mét sè l·nh ®¹o x· hoÆc c¸n bé cã l¬ng cã ®iÒu kiÖn cho con häc cÊp 3 hoÆc häc néi tró cña tØnh, n¬i häc sinh ®îc bao cÊp hoµn toµn). Chi phÝ cho søc khoÎ kh«ng nhiÒu, v× c¸c bÖnh th«ng thêng th× ®· cã y tÕ x· hoÆc huyÖn ®iÒu trÞ kh«ng mÊt tiÒn. §«i khi cã trêng hîp nÆng th× chi phÝ cao (cho cóng b¸i vµ båi dìng y b¸c sÜ bÖnh viÖn huyÖn hoÆc tØnh).

    � Kh«ng mét ai trong sè ngêi ®îc pháng vÊn biÕt vÒ c¸c chÝnh s¸ch hoÆc c¸c ch¬ng tr×nh ph¸t triÓn miÒn nói cña nhµ níc (327, 661, 325, 135, §C§C...) chø nãi g× ®Õn c¸c chÝnh s¸ch miÔn gi¶m thuÕ, vay vèn NHNN... Hä chØ biÕt tªn c¸c tæ chøc thùc thi ch¬ng tr×nh (vÝ dô, bªn KN, bªn l©m trêng, huyÖn...) vµ ®îc hç trî g×. Ch¬ng tr×nh 135 ®· hç trî kinh phÝ x©y dùng trêng cÊp 2 vµ hiÖn ®ang n©ng cÊp 500 m ®êng ë th«n §ång QuÆng nhng kh«ng mét ai biÕt nguèn vèn Êy ë ®©u vµ do ai thi c«ng. Hä chØ biÕt nhµ níc lµm ®êng, x©y dùng trêng häc.

    � C¸c hé thêng biÕt c¸c th«ng tin cã liªn quan ®Õn thÞ trêng, kÜ thuËt trång c©y nµy hay nu«i con tõ hµng xãm, tõ ngêi bu«n b¸n, tõ l·nh ®¹o, l©m trêng (ch¬ng tr×nh 327), KNKL huyÖn, dù ¸n FAO. §iÒu kiÖn tiÕp cËn víi c¸c nguån tin tõ b¸o chÝ, ®µi ph¸t thanh, v« tuyÕn hÕt søc h¹n chÕ. Mét sè hé cã v« tuyÕn hoÆc radio còng kh«ng xem v× Ýt quan t©m, v× bËn, v× ®iÖn chØ cã 3-4 th¸ng trong 1 n¨m, vµo mïa ma vµ v× nghe còng kh«ng hiÓu hÕt (tiÕng Kinh cha ®ñ th¹o).

    � C©y trång cña c¸c hé ®Òu lµ keo, quÕ, tr¸m, v¶i vµ nh·n. Trong ®ã phæ biÕn nhÊt lµ keo tai tîng vµ sau n÷a lµ quÕ. C¸c lo¹i c©y nµy tríc kia ®îc c¸c dù ¸n 327, §C§C, KN hç trî trång. MÊy n¨m gÇn ®©y, d©n thÊy keo tai tîng dÔ b¸n, dÔ mua gièng, dÔ trång vµ cho thu ho¹ch nhanh (sau 5-7 n¨m). V× vËy, tÊt c¶ c¸c hé trong th«n nãi riªng vµ c¶ Hoµnh Bå nãi chung ®Òu trång keo. Cã hé mua gièng ë thÞ trêng tù do, sè Ýt tù ¬m. Mét sè hé trång tr¸m vµ c¸c c©y ¨n qu¶ v¶i nh·n lµ do ®îc cho gièng hoÆc ®îc chän lµm m« h×nh. Mét vµi hé tù bá vèn ra trång c©y ¨n qu¶ v¶i nh·n.

    � §a sè c¸c dù ¸n ®îc thùc thi hÕt søc tuú tiÖn, kh«ng cã kÕ ho¹ch cô thÓ, kh«ng cã sù tham gia cña ngêi d©n (xem hép 3.1.6).

    Hép 3.1.6: c¸c vÝ dô vÒ ph¬ng thøc hç trî

    KN huyÖn mua. Mäi ngêi nãi kh«ng cã KL

    Tr¹m y tÕ Ch¨m sãc søc khoÎ miÒn phÝ cho d©n T¬ng tù nh Cµi

    Trêng cÊp 1 Cã trêng cÊp 1, trÎ em ®i häc thuËn lîi T¬ng tù nh Cµi

    CÊp 2 Trêng xa, Ýt hé cã ®iÒu kiÖn cho con ®i néi tró Cã trêng cÊp 2, häc thuËn lîi

    TriÖu TiÕn H×nh, hé kh¸, xãm 3, §ång QuÆng: T«i ®· tù mua h¹t quÕ vÒ ù¬m vµ trång ®îc gÇn 2 n¨m. Tù nhiªn, mét h«m cã ngêi ë trªn vÒ ph¸t cho 595.000 ®ång vµ ch¼ng ph¶i kÝ giÊy tê g×.

    Page 17 of 69

  • � KÓ c¶ c¸c hé kh¸ còng thiÕu vèn ®Çu t s¶n xuÊt, nhng kh«ng ai biÕt vÒ c¬ héi vay vèn tõ NHNN. Hä chØ thêng vay vèn cña b¹n bÌ ngêi th©n, kh«ng l·i, ngêi nghÌo th× chê vay cña X§GN (c¶ th«n §ång QuÆng cã trëng th«n vay NHNN nhê cã em lµ CTX híng dÉn).

    � Mäi ngêi ®Òu thÊy thiÕu vèn s¶n xuÊt, tuy nhiªn, khi ®îc hái nÕu ®îc vay vèn hä sÏ lµm g× th× c©u tr¶ lêi lµ ®Ó mua tr©u hoÆc trång keo. Trång keo vµ mua tr©u v× nhiÒu ngêi trång vµ cã ngêi mua, cßn tr©u th× ®Ó cµy ruéng vµ kÐo gç, khi cÇn cã thÓ b¸n ®îc ngay.

    � §a sè nh÷ng ngêi ®îc dù ¸n FAO hoÆc KN huyÖn cho tËp huÊn ch¨n nu«i gµ, lîn, IPM, trång c©y ¨n qu¶ vÒ kh«ng ¸p dông ®îc v× kh«ng hiÓu néi dung tËp huÊn, hoÆc v× lµm nh tËp huÊn ph¶i ®Çu t cao, gia ®×nh kh«ng ®ñ vèn.

    Hép 3.1.7: vÝ dô vÒ nh÷ng ngêi ®· ®îc tËp huÊn IPM ¸p dông kiÕn thøc nh thÕ nµo

    3.1.3.2 Nh÷ng ®iÓm t¬ng ®ång cña c¸c hé kh¸ cña c¶ 2 th«n

    C¸c hé kh¸ cã nguån thu nhËp tõ rõng vµ n«ng nghiÖp cã chung mét sè ®Æc ®iÓm sau:

    � Lµ nh÷ng hé ®Þnh c l©u ®êi ë th«n, ®· qua 2-3 thÕ hÖ, do ®ã ®îc thõa hëng gia tµi ®Ó l¹i � ¥ nh÷ng vÞ trÝ thuËn lîi cho canh t¸c n«ng nghiÖp � Cã nhiÒu ®Êt n«ng nghiÖp ®ñ níc cÊy 2 vô. C¸c hé nµy ®Òu tù tóc ®îc g¹o hoÆc nÕu cã thiÕu còng chØ 1-2 th¸ng khi mÊt mïa. Ng« khoai s¾n trång ®Ó ch¨n nu«i vµ mét phÇn thay g¹o.

    � Ch¨n nu«i tuy l¹c hËu nh t×nh h×nh chung cña c¶ th«n, song, còng cã b¸n cho thÞ trêng mét Ýt, gãp phÇn t¹o vèn cho gia ®×nh. Tr©u lµ d¹ng tÝch luü vèn vµ sinh lîi quan träng cña c¸c hé nµy. Mçi hé thêng cã Ýt nhÊt 1-2 con tr©u n¸i, võa cã thÓ cµy ruéng, kÐo gç khi cÇn, mµ vÉn sinh lîi.

    � Cã nhiÒu ®Êt rõng. §Êt ®îc trång quÕ, keo tõ nh÷ng n¨m 90 hoÆc tr¸m tù nhiªn vµ nay ®· cã mét Ýt thu nhËp tõ rõng trång vµ rõng tù nhiªn thuéc hé.

    � Cã nhiÒu lao ®éng nam khoÎ m¹nh ®Ó ®i khai th¸c rõng. Nhê vËy, thu nhËp tõ khai th¸c gç vµ s¨n b¾n cña hé lín. §©y lµ nguån thu nhËp chÝnh ®Ó hé mua s¾m c¸c tiÖn nghi (xe m¸y vµ tivi), lµm nhµ vµ më réng s¶n xuÊt (mua gièng c©y ®Ó trång rõng).

    C¸c hé kh¸ lªn nhê lµm dÞch vô:

    � §Òu lµ nh÷ng hé trÎ, míi chuyÓn ra lµm dÞch vô 2-7 n¨m gÇn ®©y � Cã ®Êt trång lóa vµ rõng bè mÑ ®Ó l¹i, tuy diÖn tÝch kh«ng nhiÒu

    Linh Du Kim, hé nghÌo xãm 2, §ång QuÆng: Mét h«m, t×nh cê t«i ®i qua xãm 3, thÊy cã xe t¶i chë c©y quÕ con vµ cã anh c¸n bé ®ang ph¸t c©y cho mäi ngêi. T«i ®Õn xin, anh hái cã ®Êt trång kh«ng. T«i b¶o cã 1 ha. Anh liÒn cho t«i kho¶ng gÇn 5.000 c©y. T«i trång 1 ha. Sau khi trång Ýt l©u, anh ®Õn nhµ cho t«i 450.000 ®ång, ®a mét c¸i giÊy vµ b¶o t«i kÝ vµo.

    LÝ Ngäc Ng, hé nghÌo xãm 2 th«n §ång QuÆng: Ngêi ta cho chÞ g¸i t«i 3.000 c©y quÕ, nh-ng chÞ Êy bËn kh«ng trång ®îc nªn cho t«i. T«i trång, lóc ®Çu mäc tèt. Sau ®ã kh«ng hiÓu v× sao cø chÕt dÇn, mÆc dï t«i ch¨m sãc lµm cá rÊt cÈn thËn.

    Lý TiÕn §øc, xãm 1, Cµi: T«i cÊy 6 sµo lóa, vô nµy mua hÕt h¬n 400.000 ® ph©n ho¸ häc vµ trªn 200.000 ® thuèc trõ s©u.

    Ngêi pháng vÊn: Sao b¸c phun nhiÒu thÕ? Tr¶ lêi: cø thÊy cã s©u lµ phun liÒn. Cã khi 3 ngµy phun mét lÇn. M¹ còng ph¶i phun nh vËy

    Ngêi pháng vÊn: Ai m¸ch cho b¸c c¸ch trõ s©u bÖnh? Tr¶ lêi: dÔ th«i, thÊy cã hiÖn tîng lµ ra hái ngêi b¸n thuèc, ngêi ta chØ cho lu«n.

    Ngêi pháng vÊn: B¸c cã ®i häc líp tËp huÊn phong trõ s©u h¹i cña dù ¸n FAO hay cña KN kh«ng? Cã chø, còng thÕ th«i, cã s©u lµ ph¶i phun thuèc ngay. Muén lµ háng hÕt.

    Page 18 of 69

  • � Bu«n b¸n nhá ban ®Çu, nhê ®ã mµ cã vèn ®Çu t l¹i cho n«ng nghiÖp. V× vËy, n¨ng xuÊt lóa cao, ®ñ ¨n. Còng nhê cã vèn tõ dÞch vô, c¸c hé nµy thuª nh©n c«ng, mua gièng c©y ®Ó trång rõng trªn phÇn ®Êt ®îc bè mÑ chia cho. §ång thêi, hä më réng sang c¸c dÞch vô kinh doanh kh¸c nh xe «m, chÕ biÕn gç, gi¶i trÝ (bµn bia) .. Tuy nhiªn, dÞch vô cña c¸c hé nµy cßn rÊt nghÌo nµn vµ s¬ sµi. C¸c nhu yÕu phÈm quan träng kh¸c vÉn do ngêi bu«n ngoµi ®em ®Õn tõng nhµ.

    3.1.3.3 Nh÷ng ®Æc ®iÓm chung cña c¸c hé nghÌo:

    � N¬i ë hoÆc kh«ng thuËn lîi cho trao ®æi th«ng tin, vËn chuyÓn hµng hoÆc lµ xa trung t©m th«n (xa nhµ ë cña trëng th«n). VÝ dô: 62,5% hé ë §Ìo Th«ng vµ 100 % hé ë Khe LÌn cña th«n §ång QuÆng, n¬i ph¶i ®i bé 2 giê míi ®Õn ®îc, thuéc lo¹i nghÌo, cßn tÊt c¶ c¸c hé ë xãm 3 cña th«n Cµi ®Òu nghÌo ®ãi quanh n¨m. C¸c hé nµy kh«ng ®îc th«ng b¸o ®Ó tham gia vµo c¸c sinh ho¹t v¨n ho¸, biÕt ®îc c¸c th«ng tin vÒ chÝnh s¸ch, tham gia c¸c dù ¸n ph¸t triÓn céng ®ång. Mét sè hé cßn kh«ng ®îc chia ®Êt rõng v× kh«ng cã ai th«ng b¸o ®Ó lµm ®¬n xin (xem c¸c hép d-íi).

    Hép 3.1.8: VÝ dô vÒ hé nghÌo bÞ mÊt c¬ héi tiÕp cËn víi c¸c nguån th«ng tin

    � Tuy kh«ng ®îc th«ng b¸o ®Ó tham gia c¸c dù ¸n hç trî ph¸t triÓn, song c¸c hé l¹i ®îc th«ng b¸o ®Çy ®ñ vÒ c¸c ho¹t ®éng tõ thiÖn: gãp tiÒn ñng hé Cu ba, ®ång bµo bÞ lò lôt, quÜ khuyÕn häc, lµm nhµ t×nh nghÜa... TÊt c¶ c¸c hé ®iÒu tra ®Òu ®ãng gãp ®Çy ®ñ, kÓ c¶ nh÷ng hé ph¶i ®i vay ®Ó nép.

    � PhÇn lín c¸c hé cña xãm 1 vµ xãm 2, thuéc ®Êt cña x· S¬n D¬ng vµ x· Thèng NhÊt, nhng hé khÈu l¹i do x· §ång L©m qu¶n lÝ, kh«ng ®îc sù quan t©m tho¶ ®¸ng cña c¸c cÊp chÝnh quyÒn, kh«ng ®îc cÊp ®Êt rõng, kh«ng ®îc cÊp sæ ®á cho ®Êt n«ng nghiÖp vµ ®Êt thæ c.

    � C¸c hé trÎ míi x©y dùng gia ®×nh hoÆc nh÷ng hé ë n¬i kh¸c ®Õn ®Þnh c sau thêi ®iÓm chia ®Êt rõng vµ ®Êt n«ng nghiÖp cã Ýt ®Êt canh t¸c, ®Êt l¹i thêng ë n¬i thiÕu níc, chØ cÊy ®îc 1 vô. §èi víi hä, thu nhËp tõ lµm thuª vµ khai th¸c rõng lµ nguån thu chÝnh ®Ó c©n ®èi c¸c nhu yÕu phÈm cña gia ®×nh.

    � C¸c hé mµ chñ lµ phô n÷, con cßn bÐ hoÆc trong nhµ kh«ng cã lao ®éng chÝnh lµ nam khoÎ m¹nh ®Ó ®i khai th¸c gç vµ s¨n b¾n thêng bÞ xÕp vµo lo¹i nghÌo. Nh÷ng ngêi phô n÷ nµy thêng ®i lµm thuª vµ khai th¸c tre ®Ó b¸n cho l©m trêng hoÆc c¸c dîc liÖu vµ mét sè LSNG kh¸c, do vËy, gi¸ trÞ ngµy c«ng thÊp h¬n. Hä còng rÊt Ýt ®îc th«ng b¸o ®Ó tham gia c¸c sinh ho¹t céng ®ång.

    � Kh«ng cã tr©u kÐo gç khai th¸c bÊt hîp ph¸p còng lµ mét nguyªn nh©n quan träng khiÕn cho c¸c hé nghÌo. � ThiÕu vèn ®Ó ®Çu t cho trång lóa (ph©n bãn, thuèc trõ s©u, m¸y b¬m níc) nªn n¨ng xuÊt thÊp, chØ b»ng kho¶ng 50% so víi c¸c hé cã ®Çu t.

    � C¸c kho¶n thu nhËp cña c¸c hé nµy chñ yÕu tõ 3 nguån: n«ng nghiÖp (lóa, ng« vµ s¾n), khai th¸c rõng (gç vµ lsng), ®i lµm thuª cho c¸c x· S¬n D¬ng, Thèng nhÊt vµ cho chÝnh nh÷ng ngêi kh¸ nhng cã l¬ng hoÆc phô cÊp hoÆc lµm dÞch vô ë trong th«n, cho l©m trêng Hoµnh Bå. Víi ®a sè c¸c hé trong nhãm nµy, nguån thu nhËp thø 2 vµ 3 lµ chÝnh.

    � Gi¸ s¶n phÈm mµ c¸c hé ë xa trung t©m th«n b¸n còng bÞ thÊp h¬n nhiÒu. VÝ dô, xãm 3 cña th«n Cµi (c¸ch xãm 1 chØ cã 3 km) b¸n tre giÊy chØ ®îc 100 ®/kg so víi gi¸ 130 ®/kg ë xãm 1. C¸c hé nµy cho r»ng ®ã lµ v× ®éc quyÒn trong thu mua tre (l©m trêng cÊp giÊy phÐp cho mét t th¬ng mua tre giÊy ë th«n)

    3.2. X· thanh S¬n, huyÖn Ba ChÏ

    3.2.1. Tæng quan t×nh h×nh kinh tÕ x· héi cña x· Thanh s¬n

    TriÖu tiÕn Thµnh, xãm 3 th«n Cµi: T«i kh«ng cã ®Êt l©m nghiÖp v× lóc chia ch¼ng cã ai ®Õn b¸o ®i nhËn ®Êt. Khi nghe ®îc hµng xãm nãi th× c¸n bé ®· vÒ råi.

    TriÖu TiÕn An, xãm 3, Cµi: 5 hé ë côm nµy kh«ng ®îc th«ng b¸o ®Ó tham gia vµo dù ¸n nµo c¶. Hä cø lê chóng t«i ®i. NghÌo ®Êy, nhng cã ai ®îc vay vèn ®©u, còng ch¼ng ai nhËn ®îc c©y gièng ®Ó trång c¶. §i tËp huÊn hä còng ch¼ng b¸o. T«i ®· th¾c m¾c nhiÒu lÇn ë th«n, nhng hä ®©u cã quan t©m ®Õn c¸i xãm nghÌo hÎo l¸nh nµy (c¸ch trung t©m th«n 3 km).

    Page 19 of 69

  • N¨m 1984, x· Thanh L©m ®îc t¸ch thµnh 2 x·: Thanh S¬n vµ Thanh L©m.

    X· cã 9 th«n ®Òu n»m däc theo 2 bªn ®êng « t«. Song song víi ®êng « t« lµ s«ng Ba ChÏ. V× vËy, chØ cã nh÷ng th«n ë phÝa bªn nµy s«ng th× « t« míi ®Õn ®îc.

    C¸c sè liÖu c¬ b¶n vÒ d©n sè, ®Êt ®ai, c¬ së h¹ tÇng... cña x· ®îc tr×nh bÇy trong phô lôc 1

    X· kh«ng cã sè liÖu thèng kª vÒ tr×nh ®é v¨n ho¸ cña d©n. Tuy nhiªn, nhËn xÐt chung cña Ban l·nh ®¹o lµ tØ lÖ mï ch÷ rÊt cao vµ cã rÊt Ýt ngêi ®¹t tr×nh ®é cÊp 2.

    Khi cßn ë x· cò, qu¸ tr×nh hîp t¸c ho¸ b¾t ®Çu ë c¸c th«n tõ n¨m 1961. §Çu tiªn lµ tõng th«n 1, sau ®ã tiÕn ®Õn hîp nhÊt 3 th«n thµnh 1 HTX (giai ®o¹n 1977). Tuy nhiªn, do qu¶n lÝ kÐm nªn s¶n xuÊt kh«ng ph¸t triÓn, ®êi sèng cña c¸c hé sót kÐm vµ chØ vµi n¨m sau, HTX hîp nhÊt l¹i t¸ch ra nh tríc.

    Nguån sèng cña c¸c hé trong ®o¹n nµy chñ yÕu lµ khai th¸c gç b¸n cho l©m trêng theo gi¸ qui ®Þnh (d©n ®Þa ph¬ng gäi lµ gi¸ chÕt). TiÒn sau ®ã l¹i qui ra c«ng ®iÓm. Do khai th¸c nªn ®Õn kho¶ng n¨m 1975, c¸c lo¹i gç quÝ bÞ c¹n kiÖt. Giai ®o¹n tiÕp theo lµ d©n tõ c¸c vïng kh¸c ®Õn khai th¸c, tÊt c¸c lo¹i lo¹i gç cã nhu cÇu trªn thÞ trêng ®Òu bÞ khai th¸c. §Õn n¨m 1995, khi ¸p dông lÖnh cÊm khai th¸c gç th× rõng ®· kiÖt, chØ cßn tre, mét Ýt gç t¹p vµ cµnh ngän cña nh÷ng ®ît khai th¸c å ¹t tríc kia. HiÖn nay, nhµ m¸y giÊy míi thµnh lËp nªn tr÷ lîng tre cã nguy c¬ c¹n kiÖt nhanh.

    ¥ Thanh S¬n, l©m trêng Ba ChÏ qu¶n lÝ 314 ha rõng trång (chñ yÕu lµ th«ng) vµ kho¶ng trªn 4000 ha rõng tù nhiªn. Rõng th«ng cña l©m trêng do c¸c hé lµ c«ng nh©n viªn cña l©m trêng nhng ®Þnh c ë Thanh S¬n khai th¸c.

    X· Thanh S¬n còng cã c¬ cÊu tæ chøc qu¶n lÝ nh mäi c¸c x· kh¸c. Ngoµi ra, theo chÝnh s¸ch míi nh»m t¨ng cêng n¨ng lùc qu¶n lÝ cho c¸c x· miÒn nói cña tØnh Qu¶ng Ninh, BÝ th §¶ng Uû cña x· Thanh S¬n lµ ngêi míi ®îc huyÖn cö ®Õn ®Ó thay thÕ BÝ th ngêi ®Þa ph¬ng.

    X· nhËn ®îc nhiÒu hç trî cña huyÖn, tØnh vµ trung ¬ng còng nh quèc tÕ th«ng qua mét lo¹t c¸c dù ¸n ®îc thùc thi trªn gÇn 3 thËp kØ qua (xem hép 3.1.1). T¬ng tù nh §ång L©m, cã nh÷ng dù ¸n UBND x· ®îc tham gia, cã nh÷ng dù ¸n chØ ®îc biÕt vµ gi¸m s¸t hoÆc th«ng b¸o.

    Hép 3.1.1: C¸c dù ¸n ®· vµ ®ang ®îc thùc hiÖn ë x·

    � N¨m 1978-1979, c«ng ty ngo¹i th¬ng cña huyÖn hç trî trång quÕ. Cã 3 th«n ®îc tham gia. Mçi th«n chän mét sè hé vµ c¸c hé nµy ®îc cho gièng quÕ vµ tiÒn c«ng trång. Sè quÕ nµy ®· thu ho¹ch hÕt. Cã mét sè hé l¹i trång tiÕp, sè kh¸c bá.

    � SCF hç trî d©n trång sa méc (1992-1993) còng b»ng c¸ch cho gièng vµ g¹o, song ®Çu t qua huyÖn chø kh«ng trùc tiÕp ®Õn d©n.

    � PAM hç trî c¸c hé gièng vµ g¹o ®Ó trång sa méc, quÕ, th«ng, mì trong nh÷ng n¨m ®Çu 1990. Khi thu ho¹ch, c¸c hé cã tr¸ch nhiÖm nép l¹i cho huyÖn sè tiÒn t¬ng ®¬ng 100 kg g¹o/ha (hoÆc 30 kg quÕ kh«)

    � Dù ¸n §C§C còng cung cÊp gièng vµ tiÒn ®Ó trång quÕ 2-3 n¨m tríc � X· kh«ng ®îc tham gia ch¬ng tr×nh 327. Ch¬ng tr×nh 661 míi triÓn khai. 10 hé ë Khe Mµ tham gia hîp ®ång b¶o vÖ khoanh nu«i t¸i sinh víi l©m trêng Ba ChÏ víi gi¸ 39.000 ®/ha/n¨m. §ång thêi, l©m trêng ®ang cã chØ thÞ cho c¸c hé ®¨ng kÝ trång mét sè lßai c©y, nhµ níc hç trî 80% c©y gièng, d©n bá ra 20%. X· kh«ng râ ®©y lµ thuéc ch¬ng tr×nh nµo.

    � Ch¬ng tr×nh 135 hç trî 60 triÖu ®Ó x©y dùng 3 phßng häc, 300 triÖu ®Ó x©y dùng hÖ thèng níc s¹ch, kinh phÝ cho lµm mét sè cÇu, ®Ëp lÊy níc tíi ruéng. Ngoµi ra, ch¬ng tr×nh cßn cã kÕ ho¹ch cÊp gÇn 1 tØ ®Ó x©y dùng trêng cÊp 2. C¸c hç trî cña 135 ®Òu do trªn quyÕt ®Þnh, ®a kÜ s vµ thî ®Õn thi c«ng. X· kh«ng ®îc tham gia vµo qu¸ tr×nh x©y dùng kÕ ho¹ch, chän thÇu, mµ chØ ®îc biÕt b¶n thiÕt kÕ ®Ó gi¸m s¸t. Tuy nhiªn, x· kh«ng cã chuyªn m«n, kh«ng biÕt lËp dù to¸n nªn phô thuéc hoµn toµn vµo huyÖn.

    � KNKL huyÖn hç trî b»ng tËp huÊn vµ cÊp mét sè gièng c©y. Thêng th× chØ ®«i khi cã

    Page 20 of 69

  • HiÖn cã 40% hé (104 trong sè 260 hé) cña x· xÕp lo¹i ®ãi nghÌo. Theo Ban l·nh ®¹o x·, nguyªn nh©n nghÌo cña x· lµ:

    � d©n trÝ thÊp, khoa häc kÜ thuËt kh«ng ®îc ¸p dông � c¬ së h¹ tÇng kÐm, giao th«ng kh«ng thuËn tiÖn � khã tiªu thô hµng ho¸, trong khi thñ tôc cho ngêi ®Õn mua hµng cña huyÖn qu¸ rêm rµ � ®Êt n«ng nghiÖp Ýt vµ b¹c mÇu do trång nhiÒu, h¬n thÕ n÷a, ®Êt dèc nªn bÞ sãi mßn, trong khi ®Çu t ph©n bãn Ýt vµ thÊt thêng

    � thuû lîi kÐm, ruéng lu«n thiÕu níc. HiÖn cã 4 th«n cha cã thuû lîi � kh«ng cã qu¶n lÝ th«n trong thêi gian ®Çu, khi HTX míi gi¶i thÓ � vèn vay sö dông kh«ng cã hiÖu qu¶. � nguån sèng chñ yÕu dùa vµo khai th¸c l©m s¶n, trong khi ®ã nguån nµy gÇn nh c¹n kiÖt do khai th¸c bõa b·i. � chñ tr¬ng chuyÓn dÞch c¬ cÊu c©y trång vÉn chØ tËp trung vµo hç trî c¸c gièng lóa míi.

    X· hiÖn kh«ng cã ®Þnh híng hoÆc chiÕn lîc ph¸t triÓn kinh tÕ cho riªng x· mµ vÉn tu©n thñ theo c¸c kÕ ho¹ch chung cña huyÖn. X· muèn khoanh vïng nhng khã chØ ®¹o, ®Þnh híng c©y v¶i nhng kh«ng cã ®Çu ra, ®Çu t c©y gièng nhng lóng tóng trong viÖc chän ®îc gièng tèt vµ phï hîp víi ®Þa ph¬ng. HuyÖn cã gîi ý vµ ®· hç trî trång mét sè c©y nh quÕ, luång, tr¸m, håi. ..Trång håi e kh«ng cã qu¶, quÕ chÊt lîng thÊp vµ gi¸ h¹. X· ®· nghÜ vÒ gi¶i ph¸p cho d©n tù t¹o c©y gièng ®Ó trång, tù t×m thÞ trêng. VÊn ®Ò tù t¹o c©y gièng cã thÓ lµm ®îc, song t×m thÞ trêng rÊt khã v× x· nghÌo, kinh phÝ kh«ng cã vµ ®i råi liÖu cã t×m ®îc kh«ng.

    Hai th«n ®îc chän ®Ó ®iÒu tra lµ th«n Th¸c Lµo vµ th«n Láng Toáng v× cã ®iÒu kiÖn thiªn nhiªn nh ®Êt n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp vµ c¬ së h¹ tÇng gÇn t¬ng ®ång. Tuy nhiªn, møc sèng ë th«n Th¸c Lµo kh¸ h¬n ë th«n Láng Toáng.

    3.2.2. KÕt qu¶ PRA ë 2 th«n Th¸c Lµo vµ Láng Táng

    3.2.2.1 Nh÷ng ®iÓm t¬ng ®ång cña 2 th«n

    � C¶ 2 th«n ®îc h×nh thµnh vµo nh÷ng thËp kÜ 40 vµ 50 tõ mét sè hé d©n téc thiÓu sè, trong ®ã, Dao Thanh ph¸n lµ chñ yÕu, ngoµi ra cßn mét Ýt ngêi Tµy vµ Hoa. Sau nµy, c¸c hé d©n téc Tµy vµ Hoa bá ®i hÕt. Tríc ®Êy, c¸c hé ngêi Dao sèng du canh trªn nói cao. C¸c phong tôc tËp qu¸n cña d©n ë 2 th«n t¬ng tù nh ë §ång L©m.

    B¶ng 3.2.1: LÞch sö ph¸t triÓn vµ sö dông ®Êt ë 2 th«n Th¸c Lµo vµ Láng Toáng

    trëng th«n ®îc ®i tËp huÊn theo dù ¸n, mçi lÇn 1 buæi, theo vô c©y.

    Láng Toáng Th¸c Lµo

    N¨m cã hé ®Çu tiªn ®Õn ®Þnh c 1958 1945

    D©n téc 100% Dao Thanh ph¸n 100% Dao Thanh ph¸n

    Sè hé hiÖn nay 18 18

    N¨m thµnh lËp HTX n«ng nghiÖp 1962-1963 1962-1963

    N¨m thµnh lËp HTX cÊp cao 1978-1981 1978-1981

    N¨m gi¶i thÓ HTX n«ng nghiÖp 1984 1984

    N¨m chia ®Êt n«ng nghiÖp n¨m

    N¨m ®iÒu chØnh l¹i

    1984 1984

    1997

    DiÖn tÝch ®Êt trång lóa b×nh qu©n/khÈu 104 m2 200 m2

    DiÖn tÝch ®Êt trång mµu b×nh qu©n/khÈu 400 m2 200 m2

    Page 21 of 69

  • � C¶ 2 th«n sèng c¸ch ®êng « t« b»ng con s«ng Ba ChÏ. Qua l¹i s«ng b»ng thuyÒn hoÆc m¶ng. C¸c hé cã xe ®¹p hoÆc xe m¸y ®Òu ph¶i göi nh÷ng nhµ c¹nh ®êng ë bªn kia s«ng.

    � D©n sè ë 2 th«n ®Òu kh«ng t¨ng trong mÊy thËp kØ qua v× mét sè hé chuyÓn ®i c¸c n¬i kh¸c dÔ kiÕm kÕ sinh nhai h¬n.

    � C¸c th«n tham gia HTX n«ng nghiÖp vµ gi¶i thÓ vµo cïng mét n¨m 1984, song, gi¶i thÓ ë ®©y chØ lµ kh«ng lµm chung, chÊm c«ng ®iÓm. Trªn thùc tÕ, ban chñ nhiÖm HTX vÉn tån t¹i ®Õn n¨m 1992. Tõ n¨m 1993, chÕ ®é trëng th«n ®îc thay thÕ vµ bÇu theo nhiÖm k× 2 n¨m 1 lÇn.

    � §Êt n«ng nghiÖp ®îc chia cho c¸c hé n¨m 1984, cßn ®Êt l©m nghiÖp chia 1994. C¸c gia ®×nh thµnh lËp sau thêi ®iÓm chia nµy ®Òu kh«ng cã ®Êt. Th«n ®· ®Ò nghÞ x· can thiÖp nhng cha cã kÕt qu¶ (xem b¶ng 3.2.1 vµ hép 3.2.1).

    Hép 3.2.2: ý kiÕn cña c¸c thµnh viªn tham gia PRA vÒ sù kh«ng c«ng b»ng trong së h÷u ®Êt rõng

    � C¶ 2 th«n ®Òu kh«ng râ tæng ®Êt rõng cña m×nh lµ bao nhiªu. Ngoµi diÖn tÝch ®îc chia cho hé, sè cßn l¹i nãi lµ cña l©m trêng.

    � C©y trång: c¸c c©y n«ng nghiÖp lµ nh÷ng c©y th«ng thêng cho tù cung tù cÊp. Cã mét sè hé trång h¬ng bµi theo ch¬ng tr×nh cña huyÖn nhng thÊt b¹i v× kh«ng tiªu thô ®îc s¶n phÈm. V¶i vµ nh·n do KNKL vµ §C§C hç trî trång nay cã qu¶, nhng kh«ng tiªu thô ®îc. C©y quÕ vµ sa méc ®· cã hiÖu qu¶, thu nhËp tèt. §Êy lµ nh÷ng c©y do c¸c dù ¸n cÊp vµ mét phÇn d©n tù ¬m. HuyÖn ®ang ph¸t ®éng trång håi, luång vµ tr¸m.

    Hép: 3.2.3: Nh÷ng suy nghÜ cña d©n vÒ chØ thÞ cña huyÖn trång mét sè lo¹i c©y

    Nguån thu nhËp :

    � N«ng nghiÖp. s¶n phÈm n«ng nghiÖp cña c¶ 2 th«n lµ lóa, ng«, khoai s¾n vµ l¹c. TÊt c¶ c¸c s¶n phÈm nµy chØ ®Ó cho tù cÊp. T×nh tr¹ng thiÕu l¬ng thùc vÉn cßn nhiÒu ë Th¸c Lµo, nhng kh«ng ®Õn møc nÆng nÒ nh ë Láng Toáng. T¹i th«n nµy, ngay ®Õn hé kh¸ còng ph¶i c©n ®èi l¬ng thùc b»ng ng«, s¾n vµ khoai sä hoÆc khoai lang.

    N¨m chia ®Êt rõng cho hé 1994 1994

    Sè hé cha ®îc chia ®Êt rõng 1 5

    DiÖn tÝch ®Êt rõng Ýt nhÊt/hé 3 ha 9 ha

    DiÖn tÝch ®Êt rõng nhiÒu nhÊt/hé 9 ha 27 ha

    DiÖn tÝch ®· giao cho c¸c hé 105 ha 272 ha

    PRA ë Th¸c Lµo: Tríc kia anh Dù ë tØnh ®Õn b¶o chia mçi hé 20 ha. Sau KiÓm l©m huyÖn l¹i chia theo kho¶nh. Kho¶nh to kho¶nh bÐ, cã th¾c m¾c còng kh«ng ®îc.

    Cã mét sè ngêi lµ c«ng an hoÆc l·nh ®¹o huyÖn xin cÊp ®Êt lËp trang tr¹i ngay c¹nh th«n. Ngêi nhiÒu nhÊt lµ 10 ha. Hä sèng ë thÞ trÊn, thØnh tho¶ng ®Õn thuª ngêi trång vµ ch¨m sãc c©y. Cã n¬i d©n ®Þa ph¬ng ®· trång quÕ, song l·nh ®¹o huyÖn vÉn chia cho ngêi cña m×nh vµ chñ míi chØ ®Òn bï mét Ýt tiÒn c«ng trång vµ ch¨m sãc quÕ cho chñ cò. Nh×n chung, kiÓm l©m th©u tãm mäi vÊn ®Ò cã liªn quan ®Õn ®Êt rõng

    PRA ë Láng Toáng: Chç nµo còng b¶o lµ ®Êt cña l©m trêng, trong khi c¶ th«n ®îc chia cã 105 ha ®Êt rõng. Ngµy tríc HTX cßn ®îc qu¶n lÝ 300 ha.

    PRA th«n Th¸c Lµo: Håi trång lµ sèng nhng kÕt qu¶ cha biÕt ®îc. Tr¸m vµ luång ch¾c ¨n h¬n. Riªng th«n ®¨ng kÝ trång luång. Gièng vÒ, nhng th«n kh¸c ®îc, Th¸c Lµo ph¶i ®îi ®ît kh¸c. X· chän mét ngêi s¶n xuÊt giái trong HND tham gia líp tËp huÊn cña huyÖn. Ngêi ®i tËp huÊn vÒ cha nãi g× c¶.

    Page 22 of 69

  • N¨m ®îc mïa còng chØ ®ñ ¨n 3 th¸ng. � Ch¨n nu«i: tr©u, lîn vµ gµ lµ vËt nu«i ë c¶ 2 th«n. Tr©u ®Ó cµy vµ chØ b¸n khi giµ hoÆc lóc gia ®×nh cã viÖc rÊt cÊp b¸ch. C¶ th«n Láng Toáng b¸n b×nh qu©n 1-2 tr©u/n¨m. Lîn nu«i chËm lín v× thiÕu thøc ¨n vµ kÜ thuËt. Gµ bÞ dÞch bÖnh thêng xuyªn nªn rÊt Ýt hé cã gµ b¸n, mµ chØ ®Ó tù tóc khi nhµ cã viÖc lín, mÆc dÇu thÞ trêng ®Þa ph-¬ng cã nhu cÇu vµ gi¸ gµ rÊt cao.

    � L©m nghiÖp.

    a. Tõ rõng tù nhiªn: L©m nghiÖp lµ mét trong sè c¸c nguån thu nhËp chÝnh, trong ®ã cã c¸c s¶n phÈm: tre, gç (gèc cµnh ngän tËn dông), c¸c l©m s¶n phô kh¸c (ba kÝch, vá chay, giµng giµng...) B×nh qu©n, mét n¨m c¸c hé ®i rõng 6 th¸ng.

    b. Rõng trång: Mét sè hé cã quÕ hoÆc gç sa méc ®Õn k× thu ho¹ch. Tæng thu tõ nguån nµy cßn rÊt Ýt v× chÝnh s¸ch qu¶n lÝ hµng l©m s¶n theo mét mèi cña huyÖn khiÕn d©n c¶m thÊy bÞ Ðp gi¸, kh«ng thu ho¹ch mµ chê ®îi (xem hép díi). §a sè c¸c hé míi trång nhiÒu quÕ 5-6 trë l¹i ®©y.

    Hép: 3.2.4: Mèi lo l¾ng cña ngêi d©n vÒ tiªu thô quÕ khi kh«ng cã thÞ trêng tù do

    � HiÖn x· kh«ng cã chî. Mét sè nhu yÕu phÈm (muèi, dÇu...) th× d©n mua ë c¸c qu¸n t¹p vô ë th«n trung t©m x·. Thøc ¨n vµ mét sè c¸c hµng ho¸ kh¸c cã ngêi ë thÞ trÊn ®Õn b¸n rong hµng ngµy. Mua b¸n lín ph¶i ®i chî thÞ trÊn Ba ChÏ. S¶n phÈm b¸n cña th«n chØ cã lîn, tre dãc, quÕ, mét Ýt sa méc vµ mét vµi lo¹i LSNG. Lîn, quÕ, LSNG b¸n t¹i nhµ. Tre dãc vµ gç cã hé ®em b¸n ven ®êng cho ngêi cã xe t¶i mua gom. NhiÒu hé tù vËn chuyÓn lªn thÞ trÊn b»ng ®êng s«ng Ba ChÏ, b¸n trùc tiÕp cho ngêi bu«n ®êng dµi.

    � C¸c hé ®Òu rÊt cÇn vèn cho s¶n xuÊt, n©ng cÊp nhµ nhng chØ muèn vay kh«ng l·i tõ X§GN. Tuy nhiªn, cã hé ®îc vay mµ kh«ng d¸m vay v× sî kh«ng tr¶ ®îc

    � ChØ cã dù ¸n PAM vµ SCF lµ d©n biÕt tªn, cßn c¸c dù ¸n kh¸c d©n kh«ng biÕt. Mäi ngêi ®Òu hiÓu ®Êy lµ cña nhµ níc hç trî, cßn tæ chøc nµo thùc thi th× kh«ng biÕt.

    � Hé nµo còng muèn nu«i tr©u, trong khi, x· vµ th«n kh«ng cã qui ho¹ch b·i ch¨n th¶ vµ cã h¬ng íc b¶o vÖ rõng trång. T×nh tr¹ng nµy dÉn ®Õn rõng trång bÞ tr©u ph¸ h¹i nghiªm träng (xem hép díi).

    Hép: 3.2.5: ý kiÕn cña nhãm PRA vÒ qu¶n lÝ yÕu kÐm ë Thanh S¬n

    � T¬ng tù §ång L©m, c¸c nguån th«ng tin vÒ sinh kÕ mµ hé cã ®îc chñ yÕu tõ truyÒn miÖng trong céng ®ång, tõ KN , c¸c ch¬ng tr×nh/dù ¸n, tõ chØ thÞ cña huyÖn vµ tØnh xuèng x· vµ tõ x· ®Õn th«n, tõ nh÷ng t th¬ng. Th«ng tin b¸o chÝ, ®µi, tivi hÕt søc h¹n chÕ v× d©n nghÌo, kh«ng cã c¸c tiÖn nghi nµy, v× kh«ng cã ®iÖn vµ v× tiÕng Kinh cßn cha th¹o.

    � Ho¹t ®éng cña KN huyÖn vµ x· ®Æc biÖt yÕu, rÊt Ýt ngêi ®îc tham gia ®µo t¹o ®Ó n©ng cao tr×nh ®é canh t¸c. §Êy lµ cha xÐt vÒ hiÖu qña cña tËp huÊn (xem hép díi)

    Hép 3.2.6: ý kiÕn cña nhãm PRA vÒ c¸c ho¹t ®éng cña KN

    PRA Th¸c Lµo: Dï b¸n quÕ kh« hay t¬i còng ®Òu bÞ Ðp gi¸. Tù ®i b¸n th× kh«ng ®îc phÐp. Ngêi n¬i kh¸c ®Õn mua nãi ph¶i ®ãng c¸c phÝ cao qu¸ nªn kh«ng thÓ mua gi¸ cao ®îc. Hä b¶o r»ng ph¶i xin giÊy phÐp cña l©m trêng mÊt 2 triÖu ®, ®ãng cho KiÓm l©m 500.000 ®, c«ng an 500.000 ®, v× vËy, hä kh«ng thÓ mua cao h¬n. D©n rÊt lo cho viÖc tiªu thô quÕ

    PRA th«n Láng Toáng: §Êt rõng chia ®Êy nhng trång c©y toµn bÞ tr©u ph¸. Trªn cho gièng quÕ, tr¸m vµ sa méc. Chóng t«i trång nhng kh«ng b¶o vÖ ®îc. QuÕ vµ sa méc bÞ tr©u dÉm chÕt nhiÒu, cßn tr¸m th× tr©u ¨n hÕt. Toµn tr©u cña th«n kh¸c. Cã lÇn b¾t vÒ th«n, gi÷ m·i kh«ng ai ®Õn nhËn l¹i ph¶i th¶. X· kh«ng cã qui ®Þnh g× vÒ b¶o vÖ tr©u.

    PRA th«n Th¸c Lµo: C¶ th«n cã 1 ngêi (trëng th«n) ®îc ®i tËp huÊn nöa ngµy vÒ trång lóa vµ c©y ¨n qu¶, nhng vÒ kh«ng tËp huÊn l¹i cho ngêi kh¸c. Theo trëng th«n, tËp huÊn cã ph¸t tµi liÖu (tê bím), nhng th«n kh«ng cã ®ñ ®iÒu kiÖn ®Ó lµm theo.

    PRA th«n Láng Toáng: Trëng th«n ®îc ®i tËp huÊn 1 lÇn ë huyÖn. LÇn kh¸c KN huyÖn vÒ

    Page 23 of 69

  • � C¸c tæ chøc chÝnh quyÒn ®oµn thÓ cña c¶ 2 th«n ho¹t ®éng rÊt yÕu vµ thô ®éng, ®Æc biÖt lµ Láng Toáng, chØ lµm theo chØ thÞ cña cÊp trªn. Cã nh÷ng tæ chøc cã tªn nhng kh«ng ho¹t ®éng hoµn toµn. Chi héi trëng kh«ng hiÓu râ vai trß chøc n¨ng cña héi (xem b¶ng 3.2.2).

    � T¬ng tù nh §ång L©m, hai th«n cho r»ng ®êi sèng kh¸ dÇn lªn tõ khi chia ruéng cho hé vµ ®Æc biÖt kh¸ lªn trong 2 n¨m qua nhê cã c¸c ch¬ng tr×nh ®Çu t cña nhµ níc.

    3.2.2.2 Nh÷ng ®iÓm kh¸c nhau gi÷a Th¸c Lµo vµ Láng Toáng

    tËp huÊn t¹i th«n cho tÊt c¶ n«ng d©n trong bu«Ø s¸ng vÒ kÜ thuËt trång 9 lo¹i c©y: lóa, ng«, l¹c, mÝa, luång, tr¸m, sa m«c, quÕ, khoai t©y. Cã ph¸t tµi liÖu, nhng d©n kh«ng ¸p dông ®îc.

    Th¸c Lµo Láng Táng

    S¶n phÈm rõng trång

    Mét sè hé cã sa méc vµ quÕ b¸n. V× b¸n lÎ tÎ trong nhiÒu n¨m nªn th«n kh«ng íc tÝnh ®îc.

    QuÕ míi trång mÊy n¨m gÇn ®©y, chØ cã mét Ýt sa méc trång tõ n¨m 1992 ®· b¸n råi. HiÖn th«n kh«ng cã thu nhËp tõ rõng trång

    Hµng ho¸ truyÒn thèng

    D©n tù trång tre mai vµ tre gai ®Ó lÊy m¨ng b¸n

    C¸c trang thiÕt bÞ cã gi¸ trÞ ®¸ng kÓ cña th«n

    8 xe m¸y (lo¹i 3-4 triÖu), 5 tivi, 3 m¸y xay s¸t, C¶ th«n cã 2 xe m¸y cò lo¹i rÎ tiÒn, 1 m¸y x¸t

    Nguyªn nh©n nghÌo cña th«n

    � ThiÕu vèn ®Çu t s¶n xuÊt � Thiªn tai nhiÒu, kh«ng chñ ®éng ®îc tíi tiªu (kh«ng cã hÖ thèng thuû lîi tèt)

    � V¨n ho¸ thÊp, trong khi chi phÝ cho häc nh s¸ch gi¸o khoa vÉn rÊt cao

    � S¶n phÈm khã tiªu thô vµ lu«n bÞ Ðp gi¸

    d©n trÝ thÊp, thiÕu kinh nghiÖm canh t¸c

    thuû lîi kÐm, kh«ng chñ ®éng ®îc tíi tiªu cho lóa

    th«n kh«ng cã h¬ng íc nªn tr©u bß ë c¸c th«n kh¸c ®Õn ph¸ c©y trång mµ kh«ng lµm g× ®îc ®«ng con

    Tù ®Þnh híng

    NÕu cã vèn th× c¸c hé sÏ:

    � Trång tr¸m v× cã thÓ thu nhùa, qu¶ hµng n¨m. Ngoa× ra cßn b¸n ®îc gç. Mét sè Ýt hé ®· tù trång tr¸m

    � Nu«i tr©u

    Tuy nhiªn cã hé kh«ng d¸m vay v× sî kh«ng tr¶ ®îc

    Kh«ng ®Þnh híng ®îc. Ph¶i theo x· th«i.

    CÇn khai hoang ®Ó cã thªm l¬ng thùc, cã c¸i ¨n tríc m¾t, cã gièng phï hîp víi ®Þa ph¬ng, sau ®ã míi nghÜ ®îc kÕ ho¹ch dµi h¹n

    Tiªu chÝ ph©n lo¹i hé theo PRA cña 2 th«n

    Lo¹i kh¸: nhµ x©y, cã > 2 tr©u, xe m¸y, tivi hoÆc m¸y xay x¸t, ®ñ ¨n

    Lo¹i trung b×nh: nhµ tranh hoÆc fibroxim¨ng, tù c©n ®èi ®îc l¬ng thùc

    Lo¹i nghÌo: nhµ tranh, v¸ch ®Êt, kh«ng cã tiÖn nghi g×, kh«ng tù c©n ®èi ®îc l¬ng thùc, thu nhËp chÝnh b»ng khai th¸c LSNG

    Lo¹i kh¸: nhµ lîp ngãi, cã 2-3 tr©u, cã xe m¸y hoÆc m¸y xay x¸t, c©n ®èi ®îc l¬ng thùc

    Lo¹i trung b×nh: nhµ kh«ng bÞ dét, cã mét chót ®å ®¹c, thiÕu ¨n Ýt

    Lo¹i nghÌo : nhµ dét n¸t, cã vµi con gµ, thiÕu ¨n 5-6 th¸ng

    Page 24 of 69

  • B¶ng 3.2.2: §¸nh gi¸ vai trß c¸c ®oµn thÓ vµ dù ¸n ®èi víi ph¸t triÓn th«n cña nhãm PRA

    Lo¹i ®ãi: nhµ lµ tóp lÒu r¸ch n¸t, kh«ng cã chót tiÖn nghi, lo kiÕm ¨n tõng b÷a

    KÕt qu¶ ph©n lo¹i

    Kh¸ : 6 hé do ch¨m chØ lµm ¨n, chiÕm 33,3% Kh¸: 4 hé, trong ®ã cã 1 hé kh¸ do cã l¬ng (500.000 ®/th), mét hé trëng th«n cã trî cÊp, 2 hé do ch¨m chØ vµ t»n tiÖn - 22,2%.

    Trung b×nh: 6 hé, chiÕm 33,3% Trung b×nh : 5 hé , chiÕm 27,8%

    NghÌo: 6 hé, trong ®ã cã 2 hé do ®«ng con, 1 hé míi thµnh lËp nªn Ýt ®Êt, 1 hé do kh«ng n¨ng ®éng - 33,3%

    NghÌo: 5 hé, phÇn lín lµ do ®«ng con (6-8 con), 1 hé do lêi - 27,8%

    §ãi : 4 hé, do èm yÕu vµ tµn tËt - 22,2%

    18 hé 18 hé

    Tªn tæ chøc vµ dù ¸n

    Láng Toáng Th¸c Lµo

    C¸c ho¹t ®éng vµ hiÖu qu¶ C¸c ho¹t ®éng vµ hiÖu qu¶

    ChÝnh quyÒn th«n

    Trëng th«n bÇu 2 n¨m 1 lÇn. Ba th¸ng häp 1 lÇn. D©n ®i ®ñ. Häp ®Ó th«ng b¸o chÝnh s¸ch cña cÊp trªn

    Tõ n¨m 1993 ®Õn nay cã 3 ®êi trëng th«n. D©n bÇu, x· gi¸m s¸t

    Tæ chøc §¶ng C¶ th«n chØ cã 2 ®¶ng viªn Th«n cã 1 ®¶ng viªn

    Chi HND Trëng th«n kiªm chi héi trëng, c¸c ho¹t ®éng thêng lång ghÐp víi ho¹t déng chÝnh quyÒn th«n.

    T¬ng tù

    Chi HCCB Kh«ng cã ChØ cã 2 ngêi. Gãp ý cho chÝnh quyÒn vÒ ph¸t triÓn ®êi sèng cña th«n

    Chi §TN Ho¹t ®éng phong trµo. Vai trß kh«ng râ nÐt Häp khi cã thanh niªn h háng ®Ó nh¾c nhë. Cã vai trß, tuy cßn yÕu

    Chi HPN 3 th¸ng häp 1 lÇn. Bµn vÒ ®Î Ýt. C¶ th«n chØ cã chi héi trëng HPN biÕt ®äc biÕt viÕt. Sè cßn l¹i mï ch÷ vµ hÇu nh kh«ng nãi ®îc tiÕng Kinh.

    Cã 18 héi viªn. Ba th¸ng häp mét lÇn. §éng viªn th¨m hái lÉn nhau. Cã vai trß trong KHHG§, tuy kh«ng râ rÖt.

    MTTQ Kh«ng Kh«ng

    Chi HNCT Kh«ng Kh«ng

    Dù ¸n SCF Trång Sa méc 1992-1993 Trång Sa méc 1992-1993

    Dù ¸n PAM Hç trî trång c©y sa méc, quÕ. Ngêi d©n ®Òu biÕt ®Õn PAM. §¸nh gi¸ chung lµ cã t¸c dông ®Õn ph¸t triÓn kinh tÕ th«n

    T¬ng tù nh Láng Toáng

    Dù ¸n 135 Kh«ng ai biÕt tªn 135 Kh«ng ai biÕt vÒ dù ¸n 135. ChØ biÕt nhµ n-íc cÊp cho mét sè hé nghÌo tÊm lîp fibroximang ®Ó lîp nhµ.

    Dù ¸n 325 D©n biÕt víi c¸i tªn dù ¸n X§GN. Cã 5 hé trong th«n ®îc vay víi tæng sè tiÒn lµ 15 triÖu. Tù x· xÐt cho vay víi sù tham gia cña trëng th«n.

    T¬ng tù nh Láng Toáng, cã 4 hé ®îc vay, trong khi rÊt nhiÒu ngêi muèn vay ®Ó mua tr©u vµ trång rõng.

    327 vµ 661 Kh«ng ai biÕt g× vÒ 327 vµ 661 T¬ng tù

    Page 25 of 69

  • 3.2.3. KÕt qu¶ ®iÒu tra kinh tÕ hé cña th«n Th¸c Lµo vµ Láng Toáng

    Tæng sè hé ®iÒu tra ë c¶ 2 th«n lµ 19, trong ®ã cã 4 hé kh¸ vµ 5 hé nghÌo ë Th¸c Lµo, 2 hé kh¸ vµ 8 hé ®ãi + nghÌo ë Láng Toáng.

    3.2.3.1 Nh÷ng ®iÓm chung gi÷a c¸c hé kh¸ vµ nghÌo cña c¶ 2 th«n

    � Nh×n tæng thÓ, c¶ 2 th«n ®Òu rÊt nghÌo, nghÌo h¬n tÊt c¶ c¸c c¸c th«n nghÌo nhÊt cña c¸c x· ®iÒu tra kh¸c, mÆc dÇu Th¸c Lµo cã kh¸ h¬n Láng Toáng.

    � MÆt b»ng d©n trÝ rÊt thÊp, ®a sè ngêi trëng thµnh ë ®é tuæi 17-40 mï ch÷, ®Æc biÖt l�