selçuklu dönemİ resİm çaliŞmalari

Click here to load reader

Post on 02-Oct-2021

1 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 5, Say: 9, Ocak 2015, s. 93-111
SELÇUKLU DÖNEM RESM ÇALIMALARI
ÖZ: Selçuklu döneminde, slam sanat alannda, daha öncesinde rastlanmayan gelimeler yaanmtr.Selçuklu sanat sadece ran’ deil, ayn zamanda dier slam ülkelerini de derinden etkilemi ve slam sanatnn ana çizgisi ile, kalc örneklerin olumasnda büyük rol oynamtr. Büyük slam filozoflarnn ve bilginlerinin yetitii bu dönemde resim üzerindeki yorumlar da yeni bir boyut kazanmtr. Genel olarak Selçuklu resim sanatn u bölgelerde ve ehirlerde aramak gerekir. Horasan, Rey- Kaan, Badat, Konya, Diyarbekir, Musul, am, Halep… Bunlarn ortak temelleri olduu hâlde birbirinden farkllaan tarzlar da bulunmaktadr. lk slam minyatürleri Selçuklu döneminde Horasan'da görülmütür. Horasan'da hazrlanan kitaplarn en önemlilerinden biri Semek Ayyar'dr. Büyük Selçuklu devletinin kurucusu Turul Bey'in 1055'te Badat'a girerek Sultan unvann almas, Selçuklu sanat ve kültürünün bu bölgede yaylmasnn balangcdr. Badat'ta resimlenmi el yazmalar arasnda Yunancadan Arapçaya çevrilen Kitâbül-Haâyi (Materia Medica), Hintli Beydaba'nn Kelile ve Dimne'si ile Harirî’nin Makamât' saylabilir. Büyük Selçuklu döneminde kitap yapmak ve onu resimlendirmek yaygn hâle gelmitir. Râhat-üs-Sudûr ve Âyet-üs-Sürûr'un yazar Ravendî'nin ifadesine göre Arslan olu Turul döneminde sanatçlarn rahat bir hayat vard. Anadolu Selçuklu dönemine ait minyatürlü yazma örnekleri ise XII. ve XIII. yüzyllardan kalmadr. Kitabül-Haâyi, El-hiyel el-hendesiyeh, Süverül- Kevâkibi’s-Sabite, Varka ve Gülah ile Tezkire isimli el yazmalar bunlarn en önemlileridir.
Anahtar Sözcükler: Minyatür, Selçuklu, Selçuklu Minyatür, Selçuklu Sanat
PAINTING WORKS OF SELJUK PERIOD
ABSTRACT: In Seljuk period, Islamic art experienced unprecedented developments. Seljuk art affected not only Iran but also other Islamic countries, as well, and the base line of Islamic art played a great role in the creation of long lasting examples. In this period when great Islamic philosophers and scholars, interpretations on paintings gained a new dimension. In general, Seljuk painting art should be searched in Khorasan, Rey- Kasan, Bagdat, Konya, Diyarbekir, Mosul, Damascus, Aleppo… There regions and cities have common basis, but also styles differentiating from each other. The first Islamic miniatures were observed in Khorasan in Seljuj Period. One of the most important books prepared in Khorasan is Semek Ayyar. Tughril Beg, the founder of Great Seljuk Empire, captured Baghdad and attained Sultan title, which is the beginning of Seljuk art and culture expansion to the region. Illustrated manuscripts in Baghdad include Kitâbül-Haâyi (Materia Medica), which was translated from Greek to Arabic, Kelile and Dimne by Indian Beydaba and Makamât by Harirî. Making books and illustrating them
* Yrd. Doç. Dr., Trakya Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Grafik Tasarm Bölümü. [email protected]
ABDURRAHMAN DEVEC
94 Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi Cilt: 5, Say: 9, Ocak< 2015, s. 93-111
became common in Great Seljuk period. Accordin got the statement of Ravendi, the author of Râhat-üs- Sudûr and Âyet-üs-Sürûr, artists had comfortable life Tughril period, the son of Arslan Beg. On the other hand, manuscript samples with miniatures from Anatolian Seljuk period date back to 12th and 13th
centuries. The most important examples are Kitabül-Haâyi, El-hiyel el-hendesiyeh, Süverül-Kevâkibi’s- Sabite, Varka, and Gülah and Tezkire.
Keywords: Miniature, Seljuk, Seljuk Miniatures, Seljuk Art
Giri slam’dan Sonraki Türk Resmi Çalmalar slam resim sanat minyatür ile bilinmektedir. slam dünyasnda tasvire
yönelmi tepkinin ksmen minyatürü gelitirdii ve yeni üsluplarn ortaya çkmasna neden olduu, bu resim anlaynn yaz sanatyla birlikte slam sanatlarndaki tasvir yasandan doan boluu doldurmaya çalt gözlenmektedir. Minyatürün perspektif, derinlik, oranlama ve ayrnt içermeyen, realizmden uzak bir anlayla yaplm olmas slam inann pek rahatsz etmemi ve minyatür yapmna toleransla baklmtr.1 Bu durumda ilk dönemlerde Müslüman sanatçlar, din adamlarnn tepkilerini üzerlerine çekmemek için insan figürüne muhafazakâr bir tarzda yaklamlardr.
slam sanatna minyatürün Türkler eliyle girdiini söylemek mümkündür. Uygur Türklerinde görülen resim sanatnn özellikleri itibariyle minyatürlerle büyük benzerlik tam ve dolaysyla söz konusu resimlerin, slam sonras Türk ve erken slam sanatnda ortaya çkacak minyatürlere kaynaklk etmitir. Mevcut bilgi ve belgeler, minyatür sanatnn ilk örneklerini Karahanl ve Gazneli dönemlerinden sonraya, Büyük Selçuklular dönemine tarihlese de, Selçuklu öncesi döneme ait kaybolmu baz minyatür örneklerinin mevcudiyeti muhtemeldir.
Minyatür sanat, Selçuklu devlet adamlarnn emrinde çalan Uygur yazclarn eliyle önce ran'a, daha sonra da Abbasi hilafetinin merkezi Badat'a tanmtr2.
Selçuklu Dönemindeki Gelimeler Selçuklu döneminde, slam sanat alannda, daha öncesinde rastlanmayan
gelimeler yaamtr.
1 Y. Can- R. Gün, Türk slam Sanatlar ve Estetii. (2. bs.). Kayhan Yaynevi, stanbul, 2011, s. 277. 2 Y. Can- R. Gün, age., s. 277.
SELÇUKLU DÖNEM RESM ÇALIMALARI
95Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi Cilt: 5, Say: 9, Ocak< 2015, s. 93-111
Selçuklu sanat sadece ran’ deil, ayn zamanda dier slam ülkelerini de derinden etkilemi ve slam sanatnn ana çizgisi ile kalc örneklerinin olumasnda büyük rol oynamtr3.
Selçuklu sultanlar, sanatn hükümdarlara ait ve dinin hizmetinde olduunu savunmulardr4. Büyük slam filozoflarnn ve bilginlerinin yetitii bu dönemde resim üzerindeki yorumlar da yeni bir boyut kazanmtr.
Selçuklular, gelenekçi slam ilimlerinin öretildii ve idarecilerinin eitildii medreselerin ina edilmesine güçlü bir destek vermilerdir. Tasavvufu, yani slami mistisizmi önemsemilerdir. Hatta baz sultanlar ve idareciler önemli Sufileri özel danmanlar olarak seçmiler ve bu durumun gelenekçi slam’n örgütlerinde içsel bir unsur hâline gelmesi için çaba göstermilerdir. Orta Ça’n önde gelen Müslüman entelektüel ve âlimi Gazali, Selçuklu idaresi altnda Sufilik ve Sünniliin bir sentezini ortaya çkarm, böylece gelenekçi slam’a lml bir tasavvuf unsurunun katlmasn salamtr 5.
Selçuklularn siyasi, dinî ve kültürel miras son derece zengindir. Selçuklu öncesi ve sonras dönem arasnda çarpc bir tezat vardr. Onuncu ve on birinci yüzyllar boyunca dou slam dünyasnda kü¬çük ran ve Arap hanedanlar giderek zayflayan halifelie kar güç-lenmilerdi. Gelenekçi slam, baz aykr akmlar kendi içine almak, dierlerini de ortadan kaldrmak sure¬tiyle iyice kuvvetlenmiti. Bu durum, temelde Gazneli Türk ve Sel¬çuklu hanedanlar sayesinde gerçeklemiti6.
Türk minyatür sanatnn 13. yüzyla kadar olan geliimini gösteren örneklerin bir çou ne yazk ki kaybolup gitmitir. Elimize ulaan ilk resimli kitaplar ise Selçuklu dönemine aittir.
Genelde Türk resim sanatnn geliimini göstermek için öyle çizgi çizebiliriz: Resimli kitap sanat Bat Türkistan'da gelimi Selçuklu emrinde çalan Uygur yazclar eliyle ran bölgesine girmitir. Badat'a yaylarak Avrupallarn Badat çr diye andklar çr böylelikle açlmtr.
3 Katli- Margarita- Hamby- Loei, Honar-e Selcugi ve Harezmi, Çev. Yaghub Ajend, Movla Yaynevi , Tahran, 1376 , s. 186.
4 A. Pope, ahkarhaye Honare ran. Çev. Perviz Natel Hanleri, lmi ve Ferhengi Yaynevi, Tahran, 1384 , s. 32.
5 R. Hillenbrand, slam Sanat ve Mimarl. Çev. Çidem Kafesciolu, Homer Kitabevi, stanbul, 2005, s. 89.
6 R. Hillenbrand, age., s. 89.
ABDURRAHMAN DEVEC
96 Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi Cilt: 5, Say: 9, Ocak< 2015, s. 93-111
“Selçuklu” sanatnn kronolojisini siyasi olaylarn ak ile ilikilendirmek de zordur. Tarzlarn geliiminde izlenen ritim, hanedanlarn deiim ritmi ile örtümez7.
Genel olarak Selçuklu resim sanatn u bölgelerde ve ehirlerde aramak gerekir. Horasan, Rey- Kaan, Badat, Konya, Diyarbekir, Musul, am, Halep… Bunlarn ortak temelleri olduu hâlde birbirinden farkllaan tarzlar da bulunmaktadr.
Horasan’da Resim Sanat lk slam minyatürleri Selçuklu döneminde Horasan'da görülmütür8.
Horasan'da hazrlanan kitaplarn en önemlilerinden biri Semek Ayyar'dr (12. yy.). Bu kitabn bir nüshas Bodleian Kütüphanesinde bulunmaktadr. Kitabn yazar Feramerz b. Hodâdâd b. Abdollah Katib Ercânî, halk içindeki Semek Ayyar hikâyelerini onun rivayetine göre yazd için “Sadk Bin Abi-Ebulkasm irazî”yi bu kitabn yazar olarak bildirmitir9. Bu yazma Horasan Selçuklularnn minyatürlerini tayin etmek konusunda isabetli bir ayrt etme imkân salamaktadr. Çok renkli elbiseleri, uzun örgülü saçlar (Orta Asya kültürüne göre) ve taca benzeyen balklar ile görülen kadnlar, dorudan doruya çiniler üzerindeki simalar hatrlatmaktadr (bk. Resim 1). Tezyini kompozisyonlarn tercihen kullanlmas, sularn, aaçlarn, kularla çallarn vaziyeti gibi teferruat da gözden kaçmayacak ekilde ayndr10.
Selçuklu–Badat Çr Büyük Selçuklu devletinin kurucusu Turul Bey'in 1055'te Badat'a girerek
Sultan unvann almas, Selçuklu sanat ve kültürünün bu bölgede yaylmasnn balangcdr. Fifürlü ve saylar pek az olan erken devir Selçuklu üslubundan iyi fikirler veren resimler günümüze ulamtr. Bunlarn en belirli özellii Selçuklularn o zamanki hayatn, tiplerini, kyafetlerini sava sahnelerine varncaya kadar realist bir görüle canlandrmasdr. Fakat minyatür olarak Selçuklu üslubunu gösteren eserler ancak 12. yy. sonundan itibaren zamanmza gelebilmitir11.
slam sanatnn ilk güzel minyatür örnekleri Badat çevresinde verilmitir. Ortaça el yazmas kitap geleneinin hükümran snfn tevik ve desteiyle gelitii dikkate alnrsa, minyatür sanatnn ilk güzel örneklerinin Badat çevresinde verilmi olmasn anlamak kolaylaacaktr. Badat'ta resimlenmi el yazmalar arasnda Yunanca'dan Arapça'ya çevrilen Kitâbül-Haâyi (Materia Medica), Hintli
7 age., s. 91. 8 S. K. Yetkin, slam Sanat Tarihi, Güven Basmevi, Ankara, 1954, s. 157. 9 http://fa.wikipedia.org/wiki/_ 10 S. K. Yetkin, age., s. 157. 11 O. Aslanapa, Türk Sanat, Remzi Yaynevi, 5. basm, stanbul, 1999, s. 364.
SELÇUKLU DÖNEM RESM ÇALIMALARI
97Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi Cilt: 5, Say: 9, Ocak< 2015, s. 93-111
Beydaba'nn Kelile ve Dimne'si ile Harirî’nin Makamât' ve Kitâb el Baytara saylabilir. Batllar Badat'ta gelien bu minyatür anlayna Badat Çr ismini vermilerdir. Badat çr, aslnda Selçuklu minyatür anlaynn bir ekolüdür.
Kitâbül-Haâyi (Materia Medica): Dioskorides’in De Materia Medica adl tp botanii Yunancadan Arapçaya Kitâbül-Haâyi olarak çevrilmitir. 2. yüzylda iKilikya'da Anazarba’da yaam bir hekim olan Dioskorides’in bu eserinin bugün bilinen 13 islami çevirisi mevcuttur. Bunlardan en eskisi H. 475/M. 1083 tarihini tayan “Leiden nüshas”dr. Bu 13 nüshadan Londra British Museum ile Topkap Saray'nda III. Ahmed ekitapl’nda 2147 envanter numarasyla kaytl iki eser Memlûklara, dierleri Selçuklulara aittir12.
Kitâbül-Haâyi’in 1222'de Abdullah ibn el-Fazl tarafndan resimlenmi bir nüshas özellikle dikkate deer. laç hazrlayan hekimleri, ameliyat yapan cerrahlar gösteren bu resimlerde doa manzaralarna bir ya da iki sembolik aaçla deinilmitir (bk. Resim 2)13.
Kitâb el Baytara (TSM, III Ahmed Kitapl 2115): S.K. Yetkin'e göre "Selçuklu çrnn bir kolu’’14 sayd 13. yüzyl Badat kaynakl minyatürlü yazmalar içinde yer alan en önemli eserlerden birisi, Ahmed ibn el-Hüseyin ibn el- Ahnaf'a atfedilen ve atçlk ve baytarlk üzerine olan Kitâb el Baytara'dr15.
Eserin çevrildii Yunanca kitabn 15. yüzyldan daha eski örnei kalmadndan bu slâmi nüsha büyük öneme sahiptir. Eserin bilinen dört nüshas, stanbul Topkap Saray Müzesi; Fatih ve Ayasofya Koleksiyonlar ile Kahire Milli Kitapl’nda mevcuttur. Topkap Saray Müzesi III. Ahmed Kütüphanesi’nde 2115 numara ile kaytl olan nüsha 1210 ylnda Ali bn Haan bn Hibetullâh tarafndan kopya edilmitir. Kitaptaki minyatürler çerçevesiz bir ekilde metnin arasna gelmitir. Çounlukla otlu, yeil bir zemin üzerinde yaplan çeitli at, seyis ve at koturan kiilerin tasvirleri, resimlerin konularn oluturmutur (bk. Resim 3)16.
Kelile ve Dimne: bnül Mukaffa tarafndan Arapça'ya çevrilen Hintli Beydeba'nn Kelile ve Dimne'si (1220), MÖ 1. yy. civarnda yaad sanlan
12 Seyfi Bakan, Balangcndan Cumhuriyet Dönemine Kadar Türklerde Resim, Atatürk Kültür Merkezi, Ankara, 2009, s. 53.
13 S. K., Yetkin, slam Ülkelerinde Sanat, Karaca Ofset Basmevi, stanbul, 1974, s. 191. 14 S. K. Yetkin, age., s. 157. 15 Yurdaydn, H. G., “Balangcndan XIII. Yüzyl Sonlarna Kadar Müslüman Minyatürü”, Yllk
Aratrmalar Dergisi II. A. Ü. lahiyat Fakültesi, Türk ve slam Sanatlar Tarihi Enstitüsü, s. 191; G. nal, Türk Minyatür Sanat- Balangçtan Osmanlya Kadar, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Yayn, Say: 63 Ankara, 1995, s. 28.
16 Seyfi Bakan, age., s. 58.
ABDURRAHMAN DEVEC
98 Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi Cilt: 5, Say: 9, Ocak< 2015, s. 93-111
Beydeba tarafndan yazlmtr. Fabl tarznda hikâyelerden oluan öretici ve eitici bir eserdir.
Beydaba’nn yaad zaman hakknda birçok farkl görü bulunmakla beraber, kitabn Depelem isimli bir Hint hükümdar zamannda yazld sanlmaktadr. Eserin hükümdara sunulduu ve hükümdara bir tür tavsiye ve nasihat niteliinde olduu öne sürülmütür.
Fabl türünün ilk ve en önemli örneklerinden olan Kelile ve Dimne`deki hikâyeler siyasetten erdeme kadar, birçok farkl konuyu ele almtr. Eser adn ilk bölümündeki bir hikâyenin kahraman olan iki çakaldan almtr; “dorunun ve dürüstlüün” simgesini “Kelile”, “yanln ve yalann” simgesini “Dimne” temsil etmektedir17.
Kelile ve Dimne sanatçs hayvan tasvirlerini sade ve öyküsel bir yöntemle betimlemitir. Renkli zeminler üzerinde, Konular anlatrken realist bir tavr kullanmas dikkat çekmektedir18.
Harirî'nin Makamât’ (M. 1222- 1237: H. 619-634 / Diyarbakr): Bu kitap gerçek hayattan alnan hikâyelerden ibarettir. Ebu Zeyd o hikâyelerin kahramandr. Eser deiik yllarda birkaç kez resimlendirilmitir. O nüshalarn en eskilerinden biri Paris ulusal kütüphanesinde saklanmaktadr. Resimler genelde bir yüzeyde arka plansz ve manzarasz yaplmtr. Çiçekleri gerçeklerini yanstmamaktadr19.
Büyük Selçuklu (1040- 1157) Bu dönemde kitap yapmak ve onu resimlendirmek yaygn hâle gelmitir.
Râhat-üs-Sudûr ve Âyet-üs-Sürûr'un yazar Ravendî'nin ifadesine göre, Arslan olu Turul döneminde sanatçlarn rahat bir hayat vard. Her bir hattatn on yerde, kendine ait çalma yeri bulunuyordu20.
Bu yüzyllarda görsel sanatlarda üretilenler yalnzca nicelik olarak bile bir sçrama tekil ederler. Saylarnn artmas ile -biçimlerin stan-dartlamas da bunda bir etkendir- sanat hâmiliinde bir genileme de gözlemlenir. Sanat hâmilii artk yalnzca saraya bal deildir; muhtemelen ekonomideki canlln, buna bal olarak ehirlerin zenginlemesinin bir ifadesi olarak, popüler bir boyutu da vardr.
17 M. Selim pek, “Arap Edebiyatnda Fabl Türü”, Nüsha-arkiyat Aratrmalar Dergisi, Say 35, 2012/II, s. 84.
18 Seyfi Bakan, age.i , s. 60. 19 S. A. erifzadeh, Tarih-e Negargeri Der ran, Hovzeye Honeri Yaynevi, Tahran, 1375 ., s. 67. 20 S. K. Yetkin, slam Sanat Tarihi, s. 157.
SELÇUKLU DÖNEM RESM ÇALIMALARI
99Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi Cilt: 5, Say: 9, Ocak< 2015, s. 93-111
Demek ki bu sanat, bize çan toplumunun ve bu toplumun zevklerinin bir kesitini sunar21.
Büyük Selçuklu sanatnn gelitii alan, genellikle modern ran’n snrlar içinde kalan bölge olarak kabul edilir; çünkü Büyük Selçuklularn güç merkezi olan alan burasdr. Ancak bu siyasi snrlarn dnda kalan alan aslnda daha genitir22.
Baz Selçuklu hükümdarlar otorite kurduklar alanlar batya ve kuzey douya doru geniletmilerse de, bu alanlar üzerindeki hâkimiyetleri pek salam olmamtr. Ayrca, bu dönemde Suriye ve Irak’taki görsel sanatlar kendi yollarn izlemiler ve buralarda yerel gelenekler önemli bir rol oynamtr.
Selçuklu sanatnn slam sanat balamnda önemi, ran’n hâkim rolünü belirgin klmasdr. Bu durum Geç-Orta Ça talya'snn Avrupa sanat için oynad önemli role benzetilebilir. Ayn zamanda, ran sanatnda sonraki yüzyllarda görülecek gelimeler de bu dönemde belirginlemitir. Bu sanatn etkisi bu dönem boyunca, ya Selçuklarn kendileri, ya da halefleri olan hanedanlar sayesinde, Suriye’den Hindistan’a uzanan geni bir bölge içinde hissedilmitir23.
Kühnel'e göre 12. ve 13. yy.larn bilinen minyatürleri arasnda ran meneli olanlar ayrt etmek için seramikler üzerindeki resimlere, sonra Farsça yazmalara, nihayet tipik ranl karakterlerle birbirini takip ederek gelien özelliklere bakmak gerekir24.
Rey ve Kaan’da yaplan resimlerle o dönemde yaplan seramikler üzerindeki resimler arasnda büyük benzerlik bulunmaktadr. Genelde Büyük Selçuklu yazmalarnn resimleri, krmz, bir zemin ile metinden ayrlr. Bu renkli zeminin kullanlmas, Selçuklu minyatürlerinin özelliini tekil eder.
Büyük Selçuklu dönemi Türk, slam ve ran sanat tarihi açsndan en önemli dönemlerden biridir. Nizamî, Hamse adndaki aheserini bu dönemde yazmtr. Bu dönemde mimari, madencilik ve seramik ii zirveye ulamtr. Büyük olaslkla resim sanatnn deiik türleri üzerinde de bu dönemde ilenmitir ancak sadece birkaç parça duvar resmi ve birkaç musavver yaz elimize ulamtr ki bunlar bize o dönem hakknda yeterli bilgi verememektedir25.
21 Hillenbrand, slam Sanat ve Mimarl. Çev. Çidem Kafesciolu, Homer Kitabevi, stanbul, 2005, s. 92.
22 Hillenbrand, age., s. 91. 23 age., s. 92. 24 Yurdaydn, H. G., age., s. 185'ten naklen bk. Ernest Kühnel, History of Miniature Painting and
drawing, A Survey of Persian Art, III, P. 1830. 25 R. Pakbaz, Naggai-e ran Az Dirbaz Ta Emruz, Zerrin ve Simin Yaynevi, Tahran, 1380 ., s. 55.
ABDURRAHMAN DEVEC
100 Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi Cilt: 5, Say: 9, Ocak< 2015, s. 93-111
Râhat-üs-Sudûr ve Âyet-üs-Sürûr, Suvar-el-Kevakb-es-Sabta, Enderznâme, Kitâbül-Aganî bu dönemin önemli musavver kitaplardr.
Râhat-üs-Sudûr ve Âyet-üs-Sürûr: Râvendî’nin 1203 ylnda yazmaya balad eser iki ya da üç yl sonra tamamlanmtr. Büyük ran Selçuklularnn tarihini içeren eserde 2.799 beyit yer almaktadr. Bu beyitlerin 511’i bizzat eserin müellifine aittir. airlerin iirlerini resimli kitap yapmak isteyen müellif, hattat Zeyn- el-Mahmud'a yazlar yazdrm, Nakka Cemal sfahanî'ye ise her iirin tepesinde airin suretini çizdirmitir.
Suvar-el-Kevakb-es-Sabta: Hasan Abdurrahman bin Ömer el-Sûfî, Suvar- el-Kevakb-es-Sabta adndaki risaleyi, Fahrüddevle Deylemî için yazmtr. Risale kitap ekilde hazrlanmtr. 984. ylda hazrlanan bu eserde ustaca çizilen 48 astronomik tasvirin yan sra, Fahrüddevle Deylemî'nin ve kitap yazar Sufi'nin de resimleri bulunmaktadr26. Müneccim olarak bilinen Sufi ayn zamanda baarl bir ressamdr. Kitabn resimlerini bizzat kendisi çizen Sufi, gökteki takmyldzlarn akrep, avc, boa v.s. burçlar olarak betimlemitir27. Andromeda (Zincirli Kz) Galaksisi'yi de ilk olarak o bulmu, kayda geçirmi ve risalesinde resmini de çizmitir (bk. Resim 4).
Enderznâme: Büyük Selçuklulardan kalan bir musavver kitaptr. Kabus Bin Vomgir tarafndan 1090 ylnda hazrlanan Enderznâme adl bu kitap, Amerika’da Sinsiai Müzesinde korunmaktadr. Christian Prayer'e göre 1087-1090 yllar arasnda Cürcan'da yazlp resimlenen bu kitap, belki de o dönemin en eski minyatür kitabdr28.
Kitâbül-Aganî: Selçuklu döneminde resimlendirilmi dier önemi bir kitaptr. Mohammad Amevi Gorî tarafndan yazlan bu kitap, cahiliyye döneminden balayarak Abbasi döneminin bana kadar (H. 3. yy.) Arap iirlerini, hikâyelerini, musikî sözlerini ve mitoslarn içinde bulunduran bir ansiklopedidir29.
Selçuklu ehnamesi: imdiye kadar bulunan en eski ve en ünlü ehname nüshalarndan biri, Selçuklu dönemine aittir. ranl aratrmac Mehdi Garrevi ran'da bulunan bu nüshaya "Kama ehnamesi" adn vermitir. 23X29 cm boyutu olan 309 sayfal bu kitapta 45 resim bulunmaktadr. Bu eserde Sultan Mahmut Gazneli'nin Sarayndaki olaylar, skender ve Dara gibi destans kahramanlar gösteren resimler yer almtr30.
26 S. A. erifzadeh, age., s.76. 27 bk. http://fa.wikipedia.org/wiki/ _ 28 S. A. erifzadeh, age., s.76. 29 bk. http://fa.wikipedia.org/wiki/. 30 S. A. erifzadeh, age., s.77.
SELÇUKLU DÖNEM RESM ÇALIMALARI
101Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi Cilt: 5, Say: 9, Ocak< 2015, s. 93-111
Seramikler Üzerindeki Resimler Selçuklu dönemi resim sanatnn önemli bir parçasn çini-seramikler
üzerindeki resimler oluturmaktadr. Sadece çiniyi süslemek amacyla yaplmayan bu resimler ayn zamanda tam bir resmin özelliklerini tamaktadr. Selçuklu döneminde seramikleri üzerindeki resimler yuvarlak yüzlü sade figürleri, kompozisyonu, tezyini aaçlar ve çiçekleriyle o dönemdeki kitaplarn resimleriyle o kadar benzerlik gösterirler ki bunlarn hepsini ayn ressamlarn yapt düünülmektedir. Ressamlar, bir tabak veya bir kâsedeki açk yere göre uygulamlardr. Resim 5’te Minaî seramik kâse üzerinde kalabalk bir sava alan gösterilmektedir ve iki ordu kar karya gelmitir. Sol tarafta kale, sade çizgilerle stilize edilerek çizilmi olup tabak kenarlar bile bo braklmamtr. Tabak kenar daha yakn olduu için oradaki motifler taban içindekilere göre daha küçük yaplmtr. Figürler, uzun saçlar, sakallar ve yuvarlak yüzler ile Büyük Selçuklu dönemi özelliklerini tamaktadr [Washington Freer Gallery of Art, 43.3]31.
Anadolu Selçuklu Resmi Malazgirt Zaferi’nden sonra Anadolu hzla Türklemeye balamtr.
Anadolu’nun deiik yerlerine dalan Türk komutanlar farkl yerlerde ilk Türk beyliklerini kurmulardr. Türk beylikleri, Anadolu’nun Türklemesine önemli katk salamlardr. Bata Erzurum, Erzincan, Sivas, Kayseri, Mardin ve Diyarbakr olmak üzere birçok kent, bu dönemde önemli bir kültür, ticaret ve sanat merkezi hâline gelmitir32.
Anadolu resim sanat, Horasan Selçuklular, Büyük Selçuklu döneminde yaplm çini ve seramikler üzerinde ve kitap yapraklarndaki resim geleneinin devam olarak bilinmektedir. Hatta Baz Anadolu minyatürlerinde az da olsa Sasani biçim ve figür özellikleri bulunur. Ayn zamanda Bizans resminin üç boyutluluk araylar, bu dönemin resimlerinde gözden kaçmaz33.
Bu dönem minyatürlerinin önemli bir ksm, Artuklu emirlerinin himayesinde Güney Dou Anadolu merkezlerinde yaplmtr. Bir dier önemli minyatür merkezi ise Konya’dr. Anadolu Selçuklu dönemine ait minyatürlü yazma örnekleri, 12. ve 13. yüzyllardan kalmadr. Kitabül-Haâyi, Fî M'rifet El-hiyel el-hendesiyeh, Suvar el Kavâkb es-Sabite, Varka ve Gülah ile Tezkire isimli el yazmalar, bunlarn en önemlileridir.
31 http://vista.ir/article/302150. 32 www.kulturelbellek.com/anadolu-selcuklu-sanati. 33 Seyfi Bakan, age., s.56; D. Piper, (Ed.), The History of Art: II The Random House Library of
Painting and Sculpture, Volume 3. Random Hause- New York, 1981, s. 26.
ABDURRAHMAN DEVEC
102 Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi Cilt: 5, Say: 9, Ocak< 2015, s. 93-111
Nesih Yazl Minyatür: Anadolu Türk minyatür sanatnn balangcna ait, saylar az olmakla beraber, baz karakteristik yazlar kalmtr. 1271-72 tarihlerinde Aksaray ve Kayseri'de hazrland bilinen yazarnn ve nakkann kendisini Sivasl olarak gösterdii 146 yaprakl nesih yazl minyatürlü bir yazma (Paris. Bib. Nat. Persan 174) ilgi çekicidir. Yazar ve ressam bn-el-Sicistânî olarak bilinen bu kitap, üç bölümden ibaret olup birinci ve ikinci bölümde yazar kendini, urat bilimleri, slam dünyasnda yapt gezileri vs. anlatr. 671'de (1272) Kayseri'de yazlan Munis-el-havarif adl son bölümde, Nasr-el-Rammal el-Saatî el-Sivasî ad ile görünen yazar, bu ksm sultan III. Gyaseddin Keyhusrev’e ithaf etmitir34.
Kitab- Tiryak- Calinos: Günümüze biri 1199 tarihinde yazlan ve “Paris Ulusal Kütüphanesi nüshas”, dieri de tarihsiz olan ve “Viyana Ulusal Kütüphanesi nüshas” olarak tannan iki örnei ulamtr35. Paris'te Bibliothe'que Nationale'de bulunan 1199 tarihli yazma, minyatür olarak Selçuklu üslubunu gösteren eserlerin en iyi örneklerindendir. Bu yazma büyük bir ihtimalle, zengilerden Arslan Nureddin ah I. (1193-1210) tarafndan Musul'da yazdrlm olmaldr.
Astroloji Kitab: Bu döneme ait bir dier musavver kitaptr. 1271’de Aksaray’da yazlarak Sivasl Nasreddin tarafndan Selçuklu Sultan III. Gyaseddin Keyhüsrev’e sunulmutur (Paris, bib. Nat., P.174).
Dou’dan alnan motiflerin yannda minyatürlerdeki güçlü konturlar ve hafif gölgelendirme, sanatçsnn Bizans minyatürlerini tanm olduunu göstermektedir.
Fî…