saĞlik sektÖrÜnde İŞ stresİ - hacettepe …psİkososyalrİsklerİ ve stresİ yÖnetebİlmek...

Click here to load reader

Post on 03-Jan-2020

4 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • SAĞLIK SEKTÖRÜNDE İŞ STRESİ

    Prof. Dr.Vedat Işıkhan

    Hacettepe Üniversitesi

    İktisadi ve İdari Bilimler FakültesiSosyal Hizmet Bölümü

    Öğretim Üyesi[[email protected]]

    1

  • METODOLOJİ• Stres Nedir?

    • Stresin Kaynakları, Nedenleri?

    • Stresin Sonuçları

    • İş Stresi-Tükenmişlik

    • Sağlık Alanında Çalışanları Etkileyen Stres Faktörleri

    • İş Stresinin Kurumsal ve Sosyal Sonuçları (Avrupa İşte Sağlık

    ve Güvenlik Kurumu)

    • Stresle Başa Çıkma

    • Stres Yönetimi2

  • STRES NEDİR ?

    • Organizmanın, fiziksel ve ruhsal sınırlarının tehdit

    edilmesi veya zorlanması ile ortaya çıkan psikolojik

    bir durumdur.

    • Kişilerde meydana gelen ve onları normal

    faaliyetlerinden sapmaya zorlayan durumdur.

    • İŞ STRESİ: Kişinin kendisini rahatsız hissettiği ve

    performansının normalden aşağıda veya çok

    yukarıda olduğu psikolojik bir durumdur.3

  • BASKI > KAYNAK = STRES

  • STRESİN KAYNAĞI

  • STRESİN BİREY ÜZERİNDEKİ SONUÇLARIDavranışsal Sonuçlar: Alkol alma, aşırı yemek yeme,hata yapmak, agresif geri çekilmek, madde bağımlılığı vb.Fiziksel ve Zihinsel Sonuçları: Dolaşım sis., kalp ve damarhastalıkları, sindirim, üreme sistemi hastalıkları, tükenmişlik,şeker hastalığıPsikolojik Sonuçları: Kaygı, depresyon ve uykusuzluk.Zihinsel olayların damarlar ve iç organlar üzerindekietkilerini hep göz ardı edilmiştir. Ruhsal durumunfiziksel durumu ne şekilde etkilediği araştırılmamıştır.Bilişsel: Konsantrasyonda güçlük çekme, yeni şeyleröğrenememe, karar verememe ve olumsuz düşünmeİşle ilgili Olmayan Faktörler: Önemli yaşam olayları, ciddihastalıklar, kayıplar, vb.

    6

  • STRES İLE İLGİLİ HASTALIKLAR

    HEART DISESASES

    ASTHMA

    OBESITY

    DIABETES

    HEADACHES

    Gastrointestinal problems

    Alzheimer's disease

    Accelerated aging (hızlandırılmış)

    Premature death

  • KURUMSAL SONUÇLAR

    •Performans Düşüklüğü

    •Çalışan Devir Hızı (turnover)

    •İşe Devamsızlık

    (absenteeism)

    •Yabancılaşma

    9

  • TÜKENMİŞLİĞİN TANIMLANMASI

    Stres ve tükenmişlik personel alma ve tutma

    ve de bakım kalitesi üzerinde zarar verici

    etkilere sahiptir ve en önemlisi çok ciddi

    insani bedeller barındırmaktadır.

    Çalışmalar; karmaşık fiziksel, psikolojik ve

    manevi ihtiyaçları olan insanlara bakım

    vermenin personelin stres düzeyini

    yükselttiğini göstermiştir.10

  • 11

    •Tükenmişliğin bireyin başa

    çıkma becerisi ile işyerinin

    talepleri arasındaki

    dengesizlikten ortaya çıktığı

    düşünülmektedir.

  • 12

    •Edelwich ve Brodsky (1980): “Yardım edici mesleklerdeki insanların çalışma koşullarının bir sonucu olarak, idealizm, enerji ve amaçlarının azalma süreci”

    •Shiron (1989): “Kişinin enerji kaynaklarının bitmesi”

    Tükenme bu tür durumlara verilen bir TEPKİDİR

  • İŞ STRESİNİN KURUMSAL VE SOSYAL SONUÇL ARI( AVRUPA İŞTE SAĞLIK VE GÜVENLİK KURUMU)

    Performans düşüklüğü

    İşe devamsızlığın artması

    Avrupa’da iş günü kaybının en önemli nedeni

    strestir.

    Stresle ilgili hastalıkların neden olduğu sorunlardan

    dolayı işten ayrılanların oranı daha fazladır

    Kaza oranlarının artması

    Varoluş sorunları

    Yüksek iş değiştirme oranı (Turnover)

    Sağlık bakım bedellerinin artması

  • PSİKOSOSYAL RİSK FAKTÖRLERİ (ILO)

    14

    PsikososyalRisk

    Faktörleri

    İş Doyumu

    Çalışanların Uzmanlığı ve

    Gereksinmeleri

    Örgütsel ve

    Çevresel Koşullar

    İş Örgütlenmesi ve Yönetimi

  • AV RUPA İ ŞTE SA ĞLIK V E GÜV ENLİK KUR UMUNA GÖR E EN ÖNEMLİ PSİKOSOSYAL R İ SK FA KTÖRLERİ ( 2017):

    İstikrarsız iş sözleşmeleri

    İşe karşı güvensizlik duygusu

    İşgücünün gittikçe yaşlanması

    Uzun çalışma saatleri

    Yüksek duygusal talepler

    İş ve aile yaşamındaki dengesizlik

  • Sağlık ve Ruh Sağlığı (ILO)Ruh ve sosyal sağlığın %50’ye yakın bir bölümü de iş ve çalışma koşullarından

    etkilenmektedir.

    İş yaşamında ruh sağlığına etki yapabilecek etmenler yer almaktadır.

    Çalışma ortamı

    Çalışma süresi

    Ücret

    İş sağlığı ve güvenliği

    Çalışan hakları

    Örgütsel etmenler (vardiya, esnek çalışma vb.)

    Sendikalaşma

    Dezavantajlı çalışanlar (yaşlı, kadın, engelli vb)

    Taciz

    Stres

    Ayrımcılık, baskı

    16

  • ÇALIŞANLARI ETKİLEYEN İŞ STRES FAKTÖRLERİ (GENEL)

    A-Çalışanların Sosyo-Demografik ve Çalışma Hayatıyla

    İlgili Özellikleri

    1.Yaş

    2. Cinsiyet

    3. Medeni Durum

    4. Eğitim Durum

    5. Hizmet Yılı (Kıdem)

    17

  • 6. İş Doyumu

    7. Kişilik Özelliği (A veya B Tipi Kişilik Özelliği)

    B- İş ve Örgüt Dışından Kaynaklanan Stres

    Faktörleri

    1.İşin Yapısı

    2.İş Yükü

    3. İşin Niteliği

    18

  • A VE B TİPİ KİŞİLİK ÖZELLİKLERİ

    A Tipi Kişilik Özellikleri

    Daima faaliyet

    içerisindedir

    Sabırsızdır

    Hızlı yürür, hızlı konuşur

    Aynı anda iki şeyi yapar

    Atılgandır, rekabetçidir

    Kendini zaman tehdidi

    altında hisseder

    B Tipi Kişilik Özellikleri

    Sabırlıdır

    Zaman tehdidi yoktur

    Asla aceleci değildir

    İşini yaparken eğlenir

    Sıcakkanlı ve yumuşaktır

    Ailesine ve sosyal yaşama zamanayırır

    19

  • 3. Yetersiz Liderlik

    4. Görevin Çeşitliliği ya da Çok Yönlülüğü

    5. Monotonluk (Değişkenlikten Yoksunluk)

    6. Yetersiz Kaynaklar

    C-Örgütsel Rolden Kaynaklanan Stres Faktörleri

    1. Rol Çatışması

    2. Rol Belirsizliği

    3.Kariyer Gelişimi

    20

  • D- İşteki Beşeri İlişkilerden Kaynaklanan

    Stres Faktörleri

    1. Müracaatçı, Hasta ve Astlarla İlgili

    Duygusallık

    2. Meslektaşlarla Olan Çatışmalar

    3. Meslektaşların Desteğinden Uzaklaşma

    (İzolasyon)

    4. Amirlerle Çatışma Sıklıkları

    5. Astları Değerlendirmek 21

  • E-Örgüt Yapısı ve İkliminden

    Kaynaklanan Stres Faktörleri

    1. Karar Vermede Güçsüzlük

    2. Zayıf İletişim

    3. Zaman Yönetimi

    F- Örgüt Dışından (Aile Hayatı)

    Kaynaklanan Stres Faktörleri

    22

  • 23

    RİSK ALTINDA BULANANBAZI MESLEK GRUPLARI

    • Doktorlar,

    • Hemşireler,

    • Ruh sağlığı çalışanları ,

    • Konuşma ve dil patalogları,

    • Acil yardım personeli,

    • Polisler,

    • Psikologlar,

    • Sosyal Hizmet Uzmanları.

  • 24

  • 25

    SAĞLIK ALANINDA TÜKENMİŞLİK

    •Hastaların tıbbi tedaviden en üst düzeyde yararlanması, (işi tam anlamıyla yapma, işe kendini verme, hastaya zaman ayırmave yoğun bir ilgi gösterilmesi) ile

    •Sağlıktan özveri verme arasındaki denge

  • 26

    SAĞLIK ALANINDA TÜKENMİŞLİK

    •Personelin mesleğini uygularken, yaptıklarına kendi inancını, umudunu, yardım ettiği insana karşı ilgi ve duyarlılığı göstermesi gerekir.

    •Aksi taktirde yardım eden ve yardım alan arasındaki iyileştirici, tedavi edici bağ kurulamaz.

  • 27

    SAĞLIK ALANINDATÜKENMİŞLİK

    Sağlık Personeli

    Hasta

    Hasta

    HastaHasta

  • 28

    TÜKENMİŞLİĞİN ÖNLENMESİ

    Duygusal kayganlığı erken

    tanımlamak için

    hizmeti sunan ile hasta

    ilişkisinin kişileştirilmesinin

    önlenmesi gerekir.

  • 29

    Doktor veya hemşire:

    • “Hasta insanlardan hoşlanmıyorum”• “Ağrı şikayeti olan insanlara katlanamıyorum”

    SHU:

    • “Serserilere yardım etmek istemiyorum”

  • 30

    SAĞLIK ALANINDA TÜKENMİŞLİK YARATAN BAZI FAKTÖRLER (1)

    •Zor Hastalar ve Özel Hastalar

    •Şekil Bozukluğu ve Şiddetli Düzeyde

    Halsizliğe Maruz Kalan Hastalar

    •Personelin Ölüme Verdiği Tepki

    •Hastaların durumlarının ağır olması,

  • 31

    SAĞLIK ALANINDA TÜKENMİŞLİK YARATAN BAZI FAKTÖRLER (2)

    • Hastaların beklentilerinde artma,

    • Yeterince iyi bakım verememe,

    • Yapılanların sonucunu kontrol edememe,

    • Kronik ruh hastaları ile çalışmak,

    • Hızla ilerleyen ve ölümcül hastalığı olan kişilerle

    çalışmak,

  • 32

    SAĞLIK ALANINDA TÜKENMİŞLİK YARATAN BAZI FAKTÖRLER (3)

    •Hastaların ölmesi,

    •Hasta ve ailesine yönelik sorunlar,

    • İş yükünün fazla olması,

    •Ekip elemanları ile iletişim sorunları yaşama,

    • İşe yeni başlama,

  • 33

    SAĞLIK ALANINDA TÜKENMİŞLİK YARATAN BAZI FAKTÖRLER (4)

    •Hasta ve amirlerce yapılan

    takdirlerin azalması,

    •Araç, gereç ve eleman yetersizliği,

    •İçapçı kalma ve rotasyon.

  • 34

    SAĞLIK ALANINDA TÜKENMİŞLİK ARAŞTIRMALARI

    Işıkhan V. Özet, A. Arpacı F. Kömürcü, Ş.

    Öztürk B. (1998, 2001)

  • 35

    KANSER HASTALARIYLA ÇALIŞAN SAĞLIK PERSONELİNİN İŞ STRESİ

    VE BAŞA ÇIKMA YÖNTEMLERİ (2001)

    • Medeni Durum (evli olmak), Yaş (21-36), Kıdem (1-10 yıl)

    • Çalışmaların bir üst tarafından takdir edilmemesi,

    • Yükselme olanaklarının adaletsiz oluşu,

    • Görev ve yetkilerdeki dengesizlikler,

    • Meslektaşlarla çatışmalar yaşama,

  • 36

    SAĞLIK PERSONELİNİ ETKİLEYEN İŞ STRES

    FAKTÖRLERİ• Uzun ve yorucu çalışma saatleri,

    • Yeterli araç ve gereçten yoksun olma,

    • Aile ve sosyal yaşama yeterli zaman ayıramama,

    • Hasta ve yakınlarıyla yaşanan sorunlar,

  • 37

    SAĞLIK PERSONELİNİ STRESE BAĞLI OLARAK ETKİLEYEN SAĞLIK

    SORUNLARI Doktorlar %

    • Başağrısı 24,8

    • Aşırı sinirlilik 24,4

    • Ülser türü raht. 19,4

    • Uyku düzensizl. 14,7

    • Yüksek Tans. 3,9

    • Kolit 2,3

    Hemşireler %

    • Başağrısı 24,8

    • Aşırı sinirlilik 19,0

    • Uyku düzensizl. 16,1

    • Ülser türü raht. 12,1

    • Yüksek Tansiyon 4,7

    • Hazımsızlık 3,5

  • 38

    HORTUM STRES MODELİ[THE WHİRLDWİND STRESS MODEL, KİVİSTO]

    Stres Tepkisi

    Fiziksel

    Mesleki (İş)

    ManeviSosyo

    -kültürel

    Zihinsel

    Duygusal

    Davranışsal

    Psikolojik

    Bir kişinin iyilik

    halinin boyutları

    Bilişsel

    çevre çevre

    çevre çevre

  • BAŞAÇIKMANIN AMAÇLARI

    1.Sıkıntı yaratan problemi değiştirmek

    veya yönetmek [Problem odaklı başa

    çıkma]

    2. Probleme karşı oluşan duygusal

    yanıtları düzenlemek [Duygu odaklı

    başaçıkma]39

  • 40

  • STRESLE BAŞAÇIKMAK İÇİN STRATEJİLER

    •Doğrudan Başaçıkma

    Stresörle Mücadele

    •Dolaylı Başaçıkma

    Tepkilerle Başaçıkma

    41

  • STRES YÖNETİMİ

    •Yöntemi derece derece oluşturun.

    •Kendi stilinizi bulun.

    •Düşünceleri değiştirebilmek için kendinize izin verin

    •Kendinize yeniden başlamak için sürekli izin verin. Bıraktığınız yerden daha iyi bir şekilde tekrar başlayın

    42

  • BAŞA ÇIKMAYI ETKİLEYEN FAKTÖRLER

    • STRESÖRE AİT ÖZELLİKLER

    – Stresörün

    şiddeti/yoğunluğu

    – stresörün etkilediği

    alan

    – stresörün süresi

    – stresörlerin yapısı

    ve sayısı

    • BİREYE AİT ÖZELLİKLER

    – Cinsiyet

    – Kişilik yapısı

    – Gereksinim ve güdüler

    – Birey için stresörün anlamı

    – İnanç sistemleri

    – Sosyo-ekonomik düzey

    – Eğitim ve bilgi birikimine bağlı zihinsel

    kaynaklar

    43

  • STRESLE BAŞAÇIKMADAKULLANILAN YÖNTEMLER (GENEL)

    • Başka bireylerle karşılaştırma

    • Spiritualite [Din, dua etmek, yaşamın anlamını değerlendirmek]

    • Duygusal boşalım; Hayal kurma

    • Kendini suçlama; Bilgi arama;

    • Mesafe bırakma; Kaçınma

    • Planlı problem çözme

    • Stresli olayı yeniden değerlendirme, problemi farklı bir bakış açısıyla değerlendirmek, mizahi bakış kullanmak 44

  • STRESLE BAŞAÇIKMADAKULLANILAN YANLIŞ

    YÖNTEMLER

    •Saldırganlık ve risk alma

    •Olumlu ve yapıcı olmayan düşünceler

    üretme

    •Reddetme davranışı

    •Gerçeklerden kaçış45

  • PSİKOSOSYAL RİSKLERİ VE STRESİ YÖNETEBİLMEK İÇİN E-REHBER

    İşle ilgili stres ve psikososyal riskleri, nedenlerini ve sonuçlarını açıklamak

    Kurumlar eğer küçükse pratik örnekler ve uygulamalara yer vermek

    Endişe ve yanlış kanıların ifade edilmesine izin vermek

    Stresin erken uyarıcılarını, semptomlarını tanıyabilmek,

    Stresten korunmayla ilgili yolları tanımlamak,

    Strese olumlu tepki verebilmeyle ilgili tutumların gelişmesini desteklemek,

    Stresle ilgili nedenleri tanımlamak,

    Kişinin kendisiyle ilgili stres ve aşırı yorgunlukla ilgili nedenleri belirlemek

  • BİREYSEL DÜZEYDE BAŞAÇIKMA YÖNTEMLERİ

    İyi Beslenmek Egzersiz [Beyin faaliyetlerini %25 artırır], Spor ve Masaj

    Meditasyon [soluk alıp verme, kalbin kapasitesini genişletir]

    Psikolojik Danışma ve Psikoterapi

    Rahatlama [ yoğa, müzik ve grup terapisi], ruhsal süreci kapatmak.

    Gereksiz Sorunlardan Kaçma

    Strese Dayanıklı Kişilere Öykünmek

    Biyolojik Geri Bildirim (Biyofeedback)

    Sosyal Destek

    Davranış DeğiştirmeOyun

    EmpatikYaklaşımı kullanmak48

  • ÖRGÜTSEL DÜZEYDE BAŞA ÇIKMA YÖNTEMLERİ

    Çalışanlar için yaşanabilir bir ücret düzeyi sağlamak

    İnsan gücü planlaması yapmak

    İş yükünü azaltmak

    Esnek çalışma saatleri

    Çalışanlara yönelik sosyal olanakları artırmak

    Yapılan işin ağırlığı göz önüne alınarak yıpranma hakkı (asker ve polis gibi) verilebilmelidir.

    Destekleyici Bir Örgüt İklimiYaratmak

    İşi Zenginleştirerek Düzenlemek49

  • 50

  • ÜNLÜ FİZİKÇİ ALBERT EİNSTEİN'IN MUTLULUK FORMÜLÜ

    «Başarı peşinde koşmak ve bununla

    beraber gelen sürekli huzursuzluğa

    karşın, sakin ve alçak gönüllü bir

    yaşantı daha fazla mutluluk

    getirecektir»51

  • 52

  • 53

    Huzur, huzur,huzur, huzur…..

    sabrınız için teşekkürler

  • 54