Geneza i etyka gospodarcza nowożytnego kapitalizmu

Download Geneza i etyka gospodarcza nowożytnego kapitalizmu

Post on 11-Jan-2017

219 views

Category:

Documents

4 download

TRANSCRIPT

  • 11

    Juliusz Iwanicki

    Geneza i etyka gospodarcza nowoytnego kapitalizmu

    Max Weber, uczony yjcy na przeomie wieku dziewitnastego i dwudziestego wieku6,

    naley dzi do klasykw myli spoecznej. Jego wszechstronne wyksztacenie

    i zainteresowania obejmujce tak rozlege dziedziny jak historia, prawo, socjologia, czy

    religioznawstwo powoduje, i interpretacja i rozwj dorobku tego niemieckiego naukowca

    jest do dzi duym wyzwaniem dla zainteresowanych czytelnikw i badaczy. Twrczo

    autora jest bowiem wielowymiarowa oraz ma charakter heteorogeniczny. Badania Webera

    w szczeglnoci dotyczyy zagadnienia genezy i podstaw ideowych kapitalizmu oraz analizy

    rnorakich pogldw etycznych, zwizanych ze sfer materialn, czyli gospodark.

    W swoich poszukiwaniach historyczno-socjologicznych Weber narodziny kapitalizmu

    usytuowa w szesnastym wieku. Ruchy ktre, jego zdaniem, w szczeglnoci przyczyni

    si do rozwoju podstaw kapitalizmu to rne wyznania protestanckie, ktre powstay w toku

    tak zwanej Reformacji, w owym stuleciu. Do gwnych odamw wczesnych kociow

    reformacyjnych Weber zalicza: kalwinizm, pietyzm, metodyzm oraz baptyzm.7 Kwestia

    szczegowej charakterystyki tych wyzna oraz ich podstaw ideowych jest odrbnym

    problemem8 Tutaj zwrc przede wszystkim uwag na wsplny motyw ascetyczny, ktry

    czy wyej wymienione denominacje. Wydawaoby si, e nie jest to wtek nowy: asceza

    przecie od samego pocztku stoi u podstaw rozwoju chrzecijastwa, a dystans do dbr

    ziemskich wyraa si w rozwoju rnego rodzaju duchowoci zakonnej i monasterycznej.

    Historia pnej staroytnoci oraz caego redniowiecza pena jest wiadectw dziaalnoci

    klasztorw i wsplnot mnichw, ktre pielgnoway midzy sob ideay ascetyczne.

    Jednak zdaniem Maxa Webera, w nowoytnoci, ktra rozpocza si midzy innymi

    od impulsu reformacyjnego, nastpio istotne przeksztacenie tego ideau ascezy. Wczeniej

    asceza bya cnot ograniczon dla wskiego grona zakonnikw, w dodatku cnota ta bya

    pielgnowana za murami klasztorw, natomiast ycie miejskie, a take ycie wczesnych

    spoeczestw feudalnych biego innym torem. Nie gromadzono duych dbr, ani nie

    odkadano duych oszczdnoci. Dziaay zakony ebracze, a doktryna w. Tomasza

    6 Obszerna i dokadna biografia intelektualna M. Webera (1864-1920) Por. Radkau J., Max Weber.

    A biography, Cambridge 2009, polska biografia: Krasnodbski Z., Max Weber, Warszawa 1999. 7 Weber M., Etyka protestancka a duch kapitalizmu, Warszawa 2010 8 Istniej na ten temat liczne prace: Ekstrand T., Max Weber in theological perspective, Leuven-Paris-

    Sterling 2000, Drozdowicz Z., O racjonalnoci w religii i religijnoci (raz jeszcze), Pozna 2010

  • 12

    z Akwinu9 chocia doceniaa etos pracy, to jednak nie widziaa potrzeby pracy ponad

    zapewnienie sobie podstawowego utrzymania.10

    Permanentne problemy redniowiecznych

    wadcw z utrzymaniem w ryzach krlewskiego budetu oraz zaduanie si suwerenw bya

    jednym z czynnikw sprawiajcych, i rozwj gospodarki feudalnej by powolny

    i stosunkowo mao wydajny. Nie zakadano bowiem, i wartoci ascetyczne dzisiaj

    w swojej zsekularyzowanej postaci znane przede wszystkim jako cnota oszczdzania mona

    take zastosowa w yciu codziennym, a nie tylko za murami wsplnot eremickich.

    Tymczasem od szesnastego wieku pojawia si nowy idea ascezy wewntrzwiatowej. Jest

    to takie etyczne przewartociowanie, ktre kieruje ascez w stron wiata i ycia

    codziennego. Protestanci jak wiadomo, likwidowali i kasowali klasztory, jako miejsca, ich

    zdaniem, bezuyteczne spoeczne. Krzewili w szczeglnoci etos pracy oraz cnoty

    cierpliwoci i metodycznoci w deniu do celu. Zgodnie z kalwinistycznym dogmatem

    o predestynacji, ludzie dziel si naz gry zbawionych i potpionych. wiadectwem tego

    miao by, w teologii kalwinistycznej, to jakie owoce swojej pracy potrafi wytworzy

    pobony wyznawca ewangelicki. Szwajcarski reformator Jan Kalwin11

    gosi midzy innymi,

    i wiara musi si realizowa w obiektywnym dziaaniu. Tym samym istniao wic w krajach,

    z dominacj wpyww kultury protestanckiej, przyzwolenie na pracowite bogacenie si

    czowiek bogaty jest, wedug tej myli, w kocu obdarzony ask bo (Gloriam Deum). Myl

    t wzmacniano argumentacj biblijn przypowieci o mnoeniu talentw.12

    Temu przekonaniu towarzyszy jednak inny wany pogld, i owego nagromadzonego

    bogactwa nie wolno konsumowa, ani wydawa na przyjemnoci ycia codziennego. Std

    wynikaa midzy innymi pewna kulturalna surowo krajw pnocnej Europy, ktre

    tworzyy mniej zbytkow sztuk sakraln, co kraje poudnia Europy. Zdaniem Maxa Webera

    te wyej wymienione czynniki, stworzone przez nowe ruchy religijne nowoytnoci, jak idea

    ascezy wewntrzwiatowej, etos pracy, cnota oszczdzania, stoj u podstaw rozwoju

    zachodniego kapitalizmu.

    9 w. Tomasz z Akwinu (1225-1274) twrca redniowiecznej, spoecznej nauki Kocioa

    Rzymskokatolickiego [w:] Olszewski H., Sownik twrcw idei, Pozna 2001, s. 436-442 10 Goff J., Sakiewka i ycie. Gospodarka i religia w redniowieczu, Gdask 1995, s. 35 [za:] M. Rudzik,

    Wpyw wartoci na rozwj kapitalizmu (artyku niepublikowany). 11 Jan Kalwin (1509-1564) Reformator chrzecijastwa, twrca kalwinizmu i zasady predestynacji,

    swoje idee wciela w ycie w szesnastowiecznej Szwajcarii [w:] Olszewski H., Sownik twrcw idei, Pozna

    2001,

    s. 183-187 12 Kademu bowiem, kto ma, bdzie dodane, tak e nadmiar mie bdzie. Temu za, kto nie ma, zabior

    nawet to, co ma. A sug nieuytecznego wyrzucie na zewntrz - w ciemnoci! Tam bdzie pacz i zgrzytanie

    zbw" [w:] Biblia Tysiclecia, Ewangelia w. Mateusza, R.25.29-30, Pozna 1991

  • 13

    Kapitalizm nie mgby si bowiem narodzi, gdyby nie systematyczna i cierpliwa

    kumulacja dbr oraz pienidza. Jak pisze autor: Zatem asceza protestancka () dziaaa

    caym swoim impetem przeciwko niefrasobliwemu korzystaniu z majtku i ograniczaa

    konsumpcj zwaszcza dbr luksusowych. Walka przeciwko przyjemnociom cielesnym

    i trzymaniu si dbr materialnych nie bya () walk z racjonalnym zarobkowaniem, lecz

    z nieracjonalnym korzystaniem z majtku. Pogld ten nie narzuca wic umartwiania si, lecz

    tylko ponoszenia kosztw na rzeczy konieczne i praktycznie uyteczne.13

    Zatem praca bya traktowana we wczesnym kapitalizmie nie jako rodek ku celowi

    zyskowi, lecz jako cel sam w sobie (innymi sowy praca bya wartoci autoteliczn).

    Naleao sumiennie wykonywa swoj prac oraz swj zawd, traktowany jako powoanie.

    Jednoczenie pomnaanie wynikw pracy, w postaci zysku stanowio wane wiadectwo (lecz

    nie cel) wynikw zaangaowania jednostki w swoje ycie spoeczne. Max Weber tak to uj:

    Konieczne jest () nie tylko rozwinite poczucie odpowiedzialnoci, lecz w ogle sposb

    mylenia, w ktrym przynajmniej podczas wykonywania pracy nie chodzi o to, by przy

    maksimum wygody i minimum wysiku osign oczekiwany zarobek, lecz by pracowa tak,

    jakby praca, , byy celem samym w sobie.14

    Szczeglnym grzechem tej nowej, jeszcze religijnej, lecz jednoczenie

    wczesnokapitalistycznej etyki, byo lenistwo i marnowanie czasu. Czowiek, ktry nie

    przeznacza przewaajcej iloci swojego czasu na prac, jest niegodny aski Boej, z punktu

    widzenia dogmatyki protestanckiej. Dozwolone i wskazane jest mnoenie dbr, lecz naganne

    jest ich konsumowanie, gdy to wyzwala gnuno i rozpust. Nadwyk kapitau naley

    przekaza na kolejne rozmnoenie bogactwa, ku chwale Boej. Takie przeobraenia

    aksjologiczne15

    powoduj, i zmienia si rwnie gradacja wczesnego spoeczestwa. Spad

    presti takich prniaczych profesji jak: intelektualici, artyci, czy przywdcy religijni

    lub wojskowi.16

    Wzrs natomiast zdecydowanie szacunek wobec przedsibiorcw i kupcw,

    ktrzy mieli szans w poreformacyjnej rzeczywistoci udowodni, i to oni wanie nale do

    wybranych i obdarzonych ask Bo.17

    Dynamiczny rozwj pnocnych krajw Europy,

    13 Weber M., Etyka protestancka a duch kapitalizmu..., s. 123-124 14 Weber M., Etyka protestancka a duch kapitalizmu, dz. cyt., s. 43 [za:] Drozdowicz Z., O racjonalnoci...,

    dz. cyt., s. 43 15 Aksjologia oglne studium etyczne wartoci [w:] Lacey R.A., Sownik filozoficzny, Pozna 1999, s.

    61 16 Grondono M, Kulturowa typologia rozwoju gospodarczego [w:] red. L.E. Harrison, S.P. Huntington,

    Kultura ma znaczenie. Jak wartoci wpywaj na rozwj spoeczestw, Pozna 2003 [za:] M. Rudzik, Wpyw

    wartoci na rozwj kapitalizmu, dz.cyt. 17 aska w teologii oznacza zniajca si, osobow, absolutnie niezasuon przychylno Boga

    wzgldem czowieka [w:] Rahner K., May sownik teologiczny, Krakw 1987

  • 14

    objtych tymi nowymi religijnymi wartociami etycznymi, jak Niderlandy, Anglia, pnocne

    Niemcy, wiadczy o tym, i powysze tezy broni si na gruncie nauk spoecznych

    i historycznych.

    Pojawia si pytanie, czy na pewno geneza kapitalizmu tkwi dopiero w czasach

    nowoytnej Reformacji? Klasa przedsibiorcw, kupcw i mieszczan zajmujcych si

    handlem istniaa przecie take w wiekach rednich, oraz w caej staroytnoci. Max Weber,

    jako naukowiec starajcy si zachowa obiektywizm i neutralno aksjologiczn18

    , by tego

    wiadomy i analizowa rwnie wartoci sprzyjajce dziaaniom gospodarczym, we

    wczeniejszych kulturach oraz w innych cywilizacjach. W swoim duym projekcie

    badawczym Etyka gospodarcza religii wiatowych19

    , niemiecki uczony za pomoc metody

    komparatystyczno-porwnawczej stara si zanalizowa etyki gospodarcze, powstae na

    gruncie tak rnorodnych kultur i religii jak: religie chiskie (taoizm i konfucjanizm),

    indyjskie (hinduizm i buddyzm) oraz staroytny judaizm. Najbliej typowi idealnemu20

    kapitalizmu znajdowa si wanie ten ostatni system aksjologiczny. Staroytni ydzi,

    zdaniem Webera posiadali wysoce zracjonalizowany typ religii, ktry sprzyja rozwojowi

    mentalnoci prekapitalistyczcznej. Jednak by to jeszcze niedojrzay kapitalizm

    awanturniczy. Starano si bowiem tu osigna szybki zysk, nie uwzgldniajcy take

    potrzeb drugiej strony transakcji. W wartociach tej etyki gospodarczej nie zakadano

    dugofalowego rozwoju gospodarki, ani nie przejmowano si stosunkami handlowymi

    w przyszoci. Nie przejmowano si rwnie warunkami rentownoci, o dalekim skutku

    czasowym. Jak autor uj w innym tekcie specyfik kapitalizmu: W obrbie

    kapitalistycznego porzdku caej gospodarki pojedyncze kapitalistyczne przedsibiorstwo

    byoby zorientowane na zagad, gdyby nie byo zorientowane na szans osignicia

    rentownoci () Kapitalistyczny akt gospodarczy bdzie dla nas polega na oczekiwanu

    zysku otrzymanego poprzez wykorzystanie szans, jakie daje wymiana; polega wic na

    (formalnie) pokojowych szansach uzysku.21

    Reasumujc, w ujciu Weberowskim, wspomniany wyej staroytny judaizm nie

    wytworzy jeszcze kapitalizmu w dzisiejszym rozumieniu. Z kolei w redniowieczu

    potpiano dziaalno lichwiarzy i systemu poyczek, tworzonego przede wszystkim przez

    18 Neutralizm aksjologiczny to Weberowski postulat uprawiania obiektywnej nauki bez wartociowania

    [za:] http://www.diametros.iphils.uj.edu.pl/?l=1&p=deb5&m=17&ii=272 [dostp 05.03.2012] 19 Weber M., Socjologia religii Dziea zebrane. Etyka gospodarcza religii wiatowych, Krakw 2006 20 Typ idealny - to pewien abstrakcyjny model skadajcy si z cech istotnych danego zjawiska

    spoecznego, jednak w czystej postaci nie wystpujcy w rzeczywistoci [w:] Sztompka P., Socjologia. Analiza

    spoeczestwa, Krakw 2002, s. 127 21 Weber M., Racjonalno, wadza, odczarowanie, Pozna 2011, s. 51

    http://www.diametros.iphils.uj.edu.pl/?l=1&p=deb5&m=17&ii=272

  • 15

    ydw, ktrzy zachowali po upadku staroytnego Izraela, tosamo w rozproszonej

    diasporze, oraz umiejtnoci ekonomiczne. W powszechnej opinii redniowiecznej aksjologii,

    proponowanej przede wszystkim przez katolickich duchownych i uczonych, uwaano

    bowiem, e pienidz jest z natury bezpodny, i nie moe si rozmnaa, bo byoby to

    przeciwne naturze boskiej. Lichwa bya potpiona przez Koci Rzymskokatolicki,

    a lichwiarze byli uwaani za zodziei czasu. Jak przytacza francuski mediewista Jacques Le

    Goff Lichwiarz nie sprzedaje dunikowi niczego, co by byo jego wasnoci, sprzedaje

    tylko czas, ktry naley do Boga. Nie moe wic cign zysku ze sprzeday cudzej

    rzeczy.22

    Nowoytny przeom aksjologiczny doprowadzi do pooenia podwalin pod nowy

    system kapitalistyczny. Naley pamita, e stao si tak niejako wbrew pierwotnym

    intencjom wsplnot protestanckich. Poszczeglni liderzy reformacyjni byli bowiem przede

    wszystkim zainteresowani zbawieniem czonkw swoich kociow. Interesoway ich przede

    wszystkim odniesienie dziaa ludzkich do rzeczywistoci boskiej. Jednak ta soteriologia23

    zbawienia, wedug Maxa Webera, przyniosa uboczne skutki, w postaci stymulacji rozwoju

    gospodarki, dziki staej kumulacji dbr materialnych.

    Inn postaw etyczn, ktra sprzyjaa rozwojowi kapitalizmu nowoytnego byo

    pooenie nacisku na racjonalno i przewidywalno jednostki ludzkiej. Oprcz rozwoju

    wczeniej wspomnianych cnt oszczdnoci (ascezy) i przedsibiorczoci, w nowoytnym

    kapitalizmie liczya si rwnie kategoria racjonalnoci. Wbrew bowiem stereotypowym

    wyobraeniom, obecnym take we wspczesnym odbiorze spoecznym (nie bez wpywu

    pniejszej krytyki marksistowskiej24

    ), kapitalizm nie ma polega na lepym pdzie do

    bezwgldnego zysku. Przeciwnie - kapitalizm oparty na swoich rdowych wartociach

    i odpowiedniej etyce gospodarczej musi polega na czym zupenie przeciwnym. , , za pienidzem, za duym pienidzem nie maj,

    jako takie, nic wsplnego z kapitalizmem. Tego rodzaju skonnoci mieli i maj kelnerzy,

    lekarze, wonice, aktorzy, kokoty, skorumpowani urzdnicy, onierze, bandyci, krzyowcy,

    22 Goff L.J, Sakiewka i ycie. Gospodarka i religia w redniowieczu, dz.cyt., s. 49 23 Soteriologia teologiczna nauka o odkupieniu i zbawieniu czowieka [za:] Rahner K., May sownik teologiczny, dz.cyt., s. 424 24 Marks wierzy (...) e kapitalizm doprowadzi sam siebie do zagady w wyniku swoich sprzecznoci

    gwnie zwizanych z koncentracj kapitau i zuboeniem klasy robotniczej, Ra Luksemburg () usiowaa

    udowodni, e na mocy samej swojej natury system kapitalistyczny moe funkcjonowa tylko tak dugo dopki

    ma do dyspozycji rynek niekapitalistyczny (wewntrzny lub zagraniczny), poniewa za na mocy rwnie

    przyrodzonej koniecznoci rujnuje niekapitalistyczne otoczenie, tedy stwarza sam warunki swej nieuchronnej

    ekonomicznie zagady; hipotetyczny czysty kapitalizm w skali wiatowej jest niemoliwy; gdyby rozwj

    gospodarki kapitalistycznej osign to stadium, kapitalizm przesta by istnie. - oba cytaty [w:] Koakowski L.,

    Gwne nurty marksizmu, t.2, Pozna 2000, s. 82

  • 16

    gracze, ebracy mona powiedzie: all sorts and conditions of men w kadej epoce ()

    Niepohamowana dza posiadania nie jest w adnym wypadku rwnoznaczna

    z kapitalizmem, a tym bardziej z jego duchem. Kapitalizm moe by prawie identyczny

    z ujarzmieniem, a co najmniej racjonalnym utemperowaniem tego irracjonalnego popdu.

    () Tam, gdzie dy si w sposb racjonalny do kapitalistycznego zysku, odpowiednie

    dziaanie uwzgldnia rachunek kapitaowy. To znaczy, e dziaanie takie jest czci

    planowego zastosowania rzeczowych i osobistych wiadcze jako rodkw osignicia zysku

    w taki sposb, eby wynikajcy z bilansu zysk kocowy pojedynczego przedsiwzicia,

    a dotyczcy moliwych do pieninej wyceny rodkw trwaych lub te periodycznie

    i z bilansu wyliczona szacunkowa pienina warto posiadanych dbr regularnego

    przedsibiorstwa w momencie rachunku kocowego byy wysze od , to znaczy

    wysze od wartoci oszacowanych na podstawie bilansu rodkw rzeczowych, potrzebnych

    do osignicia zysku poprzez wymian. W wypadku przedsiwzicia trwaego, zysk taki

    bdzie musia by zawsze wyszy.25

    Zatem racjonalno bya niezwykle wan cech nowoytnej aksjologii i etyki, ktra

    pozwolia przyspieszy rozwojowi kapitalizmu. Sumiennie wykonywane zadania

    inwestycyjne, poczone ze zmysem przedsibiorczym, racjonaln przewidywalnoci

    i planistyk oraz szacunkiem dla kooperanta26

    pozwoliy na stworzenie nowego systemu

    stosunkw spoecznych, ktry rozwija si w Europie Zachodniej od szesnastego wieku

    (a w Ameryce Pnocnej od wieku osiemnastego27

    ). Oczywicie pewnym paradoksem historii

    gospodarczej i historii spoecznej jest, i wsplnoty protestanckie, ktre zainicjoway

    w rozwj kapitalizmu, wcale nie planoway w zamierzeniu celowym wspiera rozwoju

    gospodarki. Progresywno dbr materialnych wytwarzanych przez wyznawcw

    ewangelikalizmu staa si tu raczej efektem ubocznym celw religijnych (ktre z czasem

    ulegy zapomnieniu i sekularyzacji). Mia tego wiadomo rwnie Max Weber,

    stwierdzajc, e rzadko kiedy cele i intencje jednostek pokrywaj si z efektami ich dziaa

    w spoeczestwie.

    25 Weber M., Racjonalno, wadza, odczarowanie, dz. cyt., s. 51-52 26 Kada racjonalnie zorientowana wymiana stanowi zakoczenie uprzedniej, jawnej lub ukrytej, walki interesw dziki kompromisowi. Walka zainteresowanych wymian stron, ktrej zakoczeniem jest kompromis,

    kieruje si z jednej strony, zawsze, jako walka o cen, przeciw reflektantom wymiany, wchodzcym w gr jako

    partnerzy wymiany (typowy rodek: targowanie si), z drugiej strony moe si kierowa, jako walka

    konkurencyjna, przeciw rzeczywistym czy moliwym innym (obecnym lub ewentualnym przyszym)

    reflektantom wymiany, bdcym konkurentami w domienie dostarczania (typowy rodek: przelicytowanie w

    gr lub d). [w:] Weber M., Podstawowe socjologiczne kategorie gospodarowania [w:] Gospodarka

    i spoeczestwo. Zarys socjologii rozumiejcej, Warszawa 2002, s. 50 27 Autor, ktry bada rozwj stosunkw spoecznych i kapitalizmu w dziewitnastowiecznych Stanach

    Zjednoczonych Ameryki Pnocnej Por. Tocqueville A., O demokracji w Ameryce, Warszawa 2005.

  • 17

    Dorobek i gwne tezy Maxa Webera budz jednak rwnie kontrowersje, i polemiki.

    Jednym z zarzutw, jaki stawia si twrczoci Webera jest jego zbyt silne przywizanie do

    tezy, i protestantyzm (szczeglnie w wersji ascetycznego kalwinizmu) przyczyni si

    aksjologicznie do rozwoju kapitalistycznej gospodarki. Wydaje si, e o ile w odniesieniu do

    okresu Reformacji by to suszny pogld szczeglnie wyranym tego przykadem by

    rozkwit gospodarczy Francji przed wygnaniem z niej mniejszoci hugenotw. Ci francuscy

    kalwinici uzyskali swobod wyznaniow, na mocy Edyktu Nantejskiego w 1598 roku,

    ogoszonego przez Henryka IV Bourbona. Wikszo hugenotw zajmowaa si handlem, co

    stymulowao wczesn gospodark francusk (w szczytowym okresie hugenoci stanowili

    10% ogu mieszkacw przedrewolucyjnej Francji). Jednak w 1685 roku Edykt Nantejski

    zosta odwoany przez krla Ludwika XIV. Ponad milion francuskich kalwinistw zostao

    zmuszonych do wygnania lub porzucenia swojego wyznania.28

    Niedugo potem krlewska

    gospodarka francuska popada w dugotrway kryzys ekonomiczny, ktry z przerwami trwa

    a do Rewolucji Francuskiej w 1789 roku.

    Jednak rozwj ekonomiczny Francji po rewolucji (ju bez licznej mniejszoci

    protestanckiej), a do dwudziestego wieku wiadczyby o tym, e teza Maxa Webera, i etyka

    protestancka warunkuje rozwj kapitalizmu jest za mocno postawiono. Faktycznie dziao si

    tak w pewnych okolicznociach kulturowych i historycznych, jednak nie zawsze. Rwnie

    dynamiczny rozwj wspczesnych spoeczestw azjatyckich (na przykad potna

    gospodarka Chin) podwaa Weberowsk tez, i rozwj ekonomiczny, w oparciu

    o wolnorynkowe zasady kapitalistyczne by moliwy tylko w krajach Zachodu. Niemiecki

    uczony twierdzi, e chiska myl konfucjonistyczna jest wysoce racjonalna, ale brakuje jej

    woli technicznego i gospodarczego opanowywania wiata: Racjonalizm konfucjaski

    oznacza racjonalne dostosowanie si do wiata. Racjonalizm purytaski racjonalne jego

    opanowanie. Tak purytanin, jak i konfucjonista byli ludmi . Ale racjonalna

    purytanina spoczywaa na fundamencie potnego patosu, ktrego cakowicie

    brakowao konfucjanicie, tego samego patosu, ktry oywia zachodni monastycyzm.

    Albowiem odrzucenie wiata przez zachodni ascez byo w nim nierozerwalnie zwizane

    z pragnieniem jego opanowania (...)29

    Tymczasem wspczesny dynamiczny rozwj Chin (czcy od lat osiemdziesitych

    dwudziestego wieku specyficzn modernizacj kapitalistyczn z autorytaryzmem

    28 Dane za: http://www.magazyn.ekumenizm.pl/content/article/20050625155432877.htm/ (dostp

    05.03.2012) 29 Weber M., Socjologia religii. Etyka gospodarcza religii wiatowych..., dz.cyt., s. 198

    http://www.magazyn.ekumenizm.pl/content/article/20050625155432877.htm/

  • 18

    politycznym) podwaa powysz konstatacj autora, i nie byo podstaw aksjologicznych

    w kulturze i myli chiskiej do rozwoju ekonomiczno-kapitalistycznego. Twierdzenie

    Webera. i tylko w zachodniej, poreformacyjnej myli tkwio rdo rozwoju idei

    kapitalistycznych jest wic tutaj zbyt europocentryczne. Jak zauway kontynuator tradycji

    Weberowskiej Peter Berger: Pewne specyficzne skadniki cywilizacji

    wschodnioazjatyckiej, czy to wywodzce si z , czy z kultury ludowej,

    potguj wartoci niezbdne do udanego rozwoju i w efekcie daj spoeczestwom tego

    regionu wzgldn przewag w procesie modernizacji. Spoeczestwom Azji Wschodniej

    udawao si przez dugi czas unowoczenia na warunkach kapitalistycznych bez ulegania

    zachodnim wzorom indywidualizacji.30

    Innym krytycznym zarzutem wobec Maxa Webera s uwagi metodologiczne. Autor

    bowiem wpad w puapk wasnej erudycji i swojego nterdyscyplinarnego wyksztacenia

    prawniczo-ekonomiczno-socjologicznego. Tworzc teori typw idealnych (wspomnian

    wczeniej w artykule) nie wzi pod uwag odmiennej specyfiki przedmiotowej

    i metodologicznej tych rnych dyscyplin. Rolf Rogers zauway: Economic theory is an

    axiomatic discipline in a way which is logically very different from that of the systematic

    science of law. Its relationship to economic reality is very different from the relationship

    of jurisprudence to the phenomena treated by the history and sociology of law. The concepts

    of jurisprudence may and should be used as ideal-types in empirical legal studies. Pure

    economic theory, in its analisys of past and present society, utilizes ideal-type concept

    exlusively.31

    Tak wic Weberowska teoria typw idealnych (na podstawie ktrej stworzy

    swj porwnawczy model kapitalizmu) nie zawsze ma swoje zastosowanie.

    Jeszcze innym argumentem sceptycznym, ktry polemizuje z wyej wymienionymi

    tezami jest konstatacja, i nawet jeli Weber ma racj, co do genezy i etyki nowoytnego

    kapitalizmu, to wspczesny kapitalizm nie ma ju wiele wsplnego z tym dawnym, surowym

    i odpowiedzialnym kapitalizmem. Wspczenie bowiem dza szybkiego i gwatownego

    zysku nadal towarzyszy wielu uczestnikom i inwestorom w gospodarce zachodniej (poniekd

    dza zysku, zapominajca o warunku rentownoci, stoi u rde wiatowego kryzysu

    gospodarczego, trwajcego na wiecie od 2008 roku). Znikny take takie cnoty etyczne jak

    skonno do oszczdzania i kumulacji kapitau, a ich miejsce zastpi system ogromnych

    poyczek i kredytw, opartych czsto na fikcyjnym, pustym pienidzu. Siedemnastowieczni

    30 Berger P., Rewolucja kapitalistyczna. Pidziesit tez o dobrobycie, rwnoci i wolnoci, Warszawa

    1995, s. 345 (tezy 37 i 38) 31 Rogers R., Max Weber Ideal Type Theory, New York 1969, s. 36-37

  • 19

    kapitalici z pewnoci byliby zdegustowani poziomem etycznym dzisiejszego kapitalizmu,

    ktrego wspczeni niezdyscyplinowani partycypanci zapominaj o tym, i kapitalizm nie

    polega tylko na dzy zysku, lecz na racjonalnej, metodycznej i odpowiedzialnej kooperacji

    z innymi podmiotami, w celu wsplnego zwikszania oglnego dobrobytu ludnoci.

    Nauki spoeczne Maxa Webera doczekay si kontynuacji w drugiej poowie

    dwudziestego. Jednym z kontynuatorw paradygmatu Weberowskiego charakteryzujcego

    si badaniem zwizkw etyki i wartoci z gospodark i kultur oraz neutralizmem

    aksjologicznym jest amerykaski uczony Peter Berger.32

    Podziela on wikszo tez Webera

    dotyczcych kapitalizmu. Nowoytna kultura buruazyjna doprowadzia do rozwoju takich

    wartoci etycznych jak: aktywizm, racjonalna innowacyjno i samodyscyplina. Sprzyjaa

    take rozwojowi indywidualizmu i autonomii jednostki. Kapitalizm przemysowy wyzwoli

    najwiksze w historii ludzkoci moce produkcyjne, ktrych nie udao si jak dotd wyzwoli

    na porwnywaln skal adnemu innemu systemowi spoeczno-gospodarczemu.33

    Berger

    zauway jednak problem nierwnoci spoecznych generowanych przez kapitalizm

    zagadnienie, ktre wydaje si zostao pominite przez Webera, a jest czsto podnoszone przez

    teoretykw-krytykw kapitalizmu. Amerykaski badacz stwierdzi jednak, e W miar

    postpw modernizacji technologicznej i wzrostu gospodarczego nierwnoci w podziale

    dochodw i zasobw majtkowych najpierw gwatownie rosn, nastpnie ostro malej,

    a potem utrzymuj si na wzgldnie staym poziomie.34

    Zatem problem stratyfikacji35

    spoecznej naley rozpatrywa w zalenoci od danego okresu rozwojowego-historycznego

    w poszczeglnym spoeczestwie i gospodarce. Wane tu jest, aby pamita o korzyci

    aksjologicznej wynikajcej z kapitalistycznych stosunkw ekonomicznych, jak jest

    wyzwalanie potencjau demokracji. Kapitalizm bowiem najczciej poprzedza demokracj.

    W konkluzji i parafruzujc tu sowa Winstona Churchilla Kapitalizm nie jest ustrojem

    idealnym, ale lepszego nie wymylono.

    32 Peter Berger (ur. 1929-) - profesor socjologii i teologii na Boston University, a od 1985 roku dyrektor

    tamtejszego Institute for the Study of Economic Culture 33 Berger P., Rewolucja kapitalistyczna..., dz.cyt., s. 341 (tezy 1-2) 34 Tame 35 Stratyfikacja spoeczna (inaczej uwarstwienie): hierarchia warstw spoecznych o wikszych lub

    mniejszych szansach dostpu do jakiego spoecznie cenionego dobra: bogactwa, wadzy, prestiu, edukacji.

    [za:] Sztompka P., Socjologia. Analiza spoeczestwa, dz.cyt., s. 354