Derida -Nauciti Zivjeti Sa Sablastima

Download Derida -Nauciti Zivjeti Sa Sablastima

Post on 28-Nov-2014

163 views

Category:

Documents

12 download

TRANSCRIPT

U&U 18 HarbaU&U 19 HarbaHARBA, BERNARDNAUITI IVJETI SA SABLASTIMAFotografja: Bernard HarbaU&U 20 HarbaDerridino otvaranje temama etike, pravde, Drugog jasno se razvija krajem osamdesetih godina. Meutim, moe se rei da je Derrida ve od svojih ranih radova otvorio jedan dijalog sa etiko politikom problematikom. Derridin otklon ka praktikoj flozofji datira takorei od susreta sa Lvinasovom flozofjom i recepcijom koncep-cije Drugog. Derrida e 1967. godine objaviti knjigu L`Ecriture et la diffrence, gdje se nalazi tekst Violence et Mtaphisique Essai sur la pense d `Emmanuel Lvinas1 U tom tekstu Derrida se bavi problemom tradi-cionalne relacije izmeu metafzike i etike. Kroz Levinasovo djelo, Totalit et infni Derrida razmatra koncepciju pravde kao odnosa sa Drugim. Iste godine pojavljuje se i knjiga La Voix et le phnomne koja se pored kritike funkcije jezika i pisma u Husserlovoj fenomenolokoj flozofji bavi i problemom tradicionalne metafzike razumljene kao metafzike ivota. Kao alternativu tzv. flozofji ivota kao prisutnos-ti Derrida uvodi mogunost promiljanja stanja smrti kao metafzike odsustva. Mistini temelj autoriteta, djelo koje se pojavljuje 1990. godine predstavlja zvaninu uvertiru u problematiku fantomskog. Ono to e neki interpretatori Derridine misli primijetiti u novoj fazi Der-ridine misli jeste recepcija Marxove naslijea. Kako pie Bernard Sichre u Cinquante ans de philosophie fran-aise: kroz razliite perspektive izvjesni mislioci su se usmjerili ka izvjesnom kritikom itanju politikih flozofja Moderne, naroito Marxove flozofje, odreene ne vie smislu prihvaanja ili njenog odbacivanja u cjelini kao dogmatski zatvorene, ve naprotiv, upravo kao izvjesne otvorene misli2 Retour Marx francuskog flozofa Sichre objanjava njegovim opiranjem novoj ope prihvaenoj ideji smrti Marxa, ponovnim itanjem njegovih tekstova, gdje Derrida pokazuje kako se u njegov-om djelu, na isti mah, ukrtavaju teme poput pravde, prava, naslijea i mesijanizma.3 Sablasti Marxa su svojevrstan nastavak promiljanja razumijevanja odnosa prava i pravednosti i njihovih uvjeta koji autor poinje da nainje u djelu Force de loi.4 1 Prevedeno na srpski jezik pod nazivom Nasilje i metafzika Ogled o mis-li Emanueala Levinasa, (Prev. Sanja Todorovi), , Beograd, 2001. 2 Bernard Sichre, Cinquante ans de philosophie franaise, 2. Actualit de la philosophie franaise, adpf, Paris, 1998, 127.3 Ibidem, 127. 4 Jacques Derrida, Force of law Mystical foundation of authority, Deconstruc-tion and Possibility of Justice, Routledge, London, New York, 1992, Force de loi, Galile, 1994. Na samom poetku Force de loi Derrida podsjea na Paskalovo razumijevanje prava kao neega to je uvjetovano silom: pravda bez sile je nemona (drugim reima, pravda nije pravda, ona nije obnovljena ako nema silu, jedna nemona pravda nije pravda , nije u pravom smislu), sila bez pravde je tiranska. Pravda bez sile je kontradiktorna, jer uvijek postoje zli; sila bez pravde je za osudu. Treba dakle staviti zajedno pravdu i silu; i tako tumaiti da ono to je pravedno bude jako ili ono to je jako bude pravedno.5 Pravo po svojoj defniciji bi trebalo biti sve to nije ne-pravo (non-droit, tort). Svako drutveno ureenje zasniva se na nekom pozitivnom pravu, ali svaki drutveni poredak nastaje prilikom s-provoenja sile ili nam-etanja nekog pravnog akta kao to smo to mogli vidjeti u Paskalovom razumijevanju prava i sile, koje Derrida naziva osnivako nasilje a koje se provodi kroz rat i revoluciju.6 Na taj nain svako pravo u svom korijenu je ne-pravo tako da ne postoji mogunost odluivanja o nekoj pravinoj odluci. Svaka pravina odluka je nemogua budui da je pravna odluka svojstvena nekom subjektu a pravinost kao mogunost prava je drutvena ili objektivna instanca. Derrida uvodi pojam neodluivosti kao osnovni modus pravinosti koji predstavlja uvjet sve odluivosti7 Radi se o kritici strukturalistikih opozicija kao to je svako pravo zasnovano na ne-pravu tako i odluka ima u osnovi neodluivi karakter. Rije je o diskutabilnosti paralelizma izmeu pravedne i legitimne odluke: jedna odluka koja ne bi iskusila neodluivo ne bi bila slobodna odluka, bila bi samo programska primena ili odvijanje jednog proraunljivog procesa. Ona bi moda bila legitimna ali ne bi bila pravedna.8 Svaka pravedna odluka pretendira na univerzalno, tj. na metafziko iskonsko vaenje a s obzirom na subjektivni karakter ona tu karakteristiku ne moe nositi. Tu nalazimo jedno vjeno odlaganje/iekivanje pravde i to kako smo vidjeli kroz dva momenta: kroz njenu sutinu u ne-pravu i njen neodluivi karakter. Da bi rijeio enigmu pravednosti Derrida se okree problematici Sablasti, koje najavljuje ve u Force de loi kao duh neodluivog9 (ghost of the undecidable), koji u tom kontek-stu boravi u svakoj odluci ili je pohodi spreavajui je da doe u prisustvo ili da bude viena kao samo-odobrena (self-authorized) i 5 ak Derrida, Sila zakona Mistini temelj autoriteta, Svetovi Novi Sad, 1995, 17. 6 ore Sibinovi, Sila zakona protiv sile neprava u Glas i pismo (priredio: Petar Bojani), Institut za flozofju i drutvenu teoriju, Beograd, 2005, 209. 7 Jacques Derrida, Limited Inc. u Niall Lucy, A Derrida Dictionary, Blackwell Publishing, 2004, 147. 8 ak Derida, Sila zakona Mistini temelj autoriteta, Svetovi Novi Sad, 1995., 38. 9 Jacques Derrida, Force of Law, u Niall Lucy, A Derrida Dictionary, Blackwell Publishing, 2004, 150. HARBA, BERNARDNAUITI IVJETI SA SABLASTIMAVivre par dfnition, cela ne s`apprend pas. Pas de soi-meme, de la vie et par la vie. Seulement de l`autre et par la mort.J. Derrida, Spectre des MarxU&U 21 Harbaneoboriva (inviolable)10 Sukus Derridaove politikog diskursa nalazi se odbijanju prisutnosti odluke. Rije je zapravo o sutini Derridaove flozofje en general, naime, da se prisustvo stalno odgaa. Pravda je takorei u jednom stanju na-dolaenja (-venir). Ona stalno odgaa svoje konkretiziranje jer je kao takva nemogua. Na taj nain kao njen modus se javlja moment neodluivosti. Kako je mogue rijeiti enigmu nemogunosti dekonstruiranja pravde. Osnovno svojstvo svake sablasti je to da ona nije (n`est pas). Sa-blast nije nikada prisutna kao takva (n`est jamais prsent comme tel).11 Rije je o tome da se u etiko-politikom diskursu prevred-nuju tradicionalni pojmovi metafzike ije je ishodite uvijek bilo u sadanjosti-prisutnosti. Naime, pojam bia je od antikih poetaka bio defniran kao parousia, odnosno kao dovoenje u prisustvo/sadanjost. U to odreenje nije ulazio odnos bia sa drugim biima osim moda u nekom drutvenom odnosu. Suvremena flozofja sa Husserlom i Levinasom polazi od pitanja spoznaje i priznanja drugog pa sve do ulaska pozicije drugog u okvire etike. U tom smislu, Derrida upuuje na Levinasa i njegovu tezu o pravdi kao relaciji sa drugim.12 U Derridinom sluaju drugi sa kojim moramo nauiti da ivimo su duhovi/sablasti. Sablasti pohode nau praksu, artikulirajui nau etiku djelatnost ka pravednom odluivanju. U tom smislu, Derrida dovodi u blizinu fantome i pravdu:Ako se pripravim govoriti o fantomima, o naslijeu i generacijama, o generacijama fantoma, to jest, o izvjesnim drugima koji nisu prisut-ni, niti ivi, niti u nama niti van nas, to radim u ime pravde. Pravde gdje jo nema, tu gdje jo nije, tu gdje vie nije, podrazumijevajui da ona nije vie prisutna i tamo gdje je pravda, ba kao ni sam zakon, nikad nee biti svediva na pravo13 O emu je rije. Sa jedne strane, Derrida upuuje na Marxovo naslijee a posebice na Manifest komunistike partije, a sa druge na literarnu zaostavtinu, za koju emo vidjeti, koliko u Derridinom sluaju moe biti etiko-praktiki efektivna. Derrida otvara Sablasti Marxa uvodnim rijeima iz Manifesta: Ein Gespenst geht um im Europa, das Gespenst des Kommunis-mus ili kako je to Moa Pijade preveo: Bauk krui Evropom bauk komunizma14 Takoer, Hamlet otpoinje pojavom duha Hamletova 10 Niall Lucy, A Derrida Dictionary, Blackwell Publishing, 2004, 150. 11 Jacques Derrida, Spectres de Marx, Galile, Paris, 1993, 14.12 Emmanuel Levinas, Totalite et Infni, M. Nijhoff, 1961, 62. 13 Jacques Derrida, Spectres de Marx, Galile, Paris, 1993, 15. 14 K. Marx, F. Engels, Manifest komunistike partije (prev. Moa Pijade), Mladost, Beograd, 1974, 19.oca. Derrida smatra da Sve poinje pojavom sablasti, ili pre-ciznije iekivanjem prikazanja.15 Taj moment iekivanja budueg nadolazeeg duha/sablasti u osnovi nadvladava tu prvotnost samoga pojavljivanja. Kako vidimo duh Hamletova oca je ve tu, prije svakog ukazivanja. Svako prikazanje je u stanju iekivanja, prema tome, u jednom nadolasku (-venir). Sablast se iekuje i predstavlja jedan budui moment. Sablast nikada nije prisutna kao takva i ona najprije moe predstavljati moment prolosti ili nagovjetaja odnosno budunosti. Sablast treba da se misli s onu stranu (beyond) aktualiziranog ili postajanja-aktualnim16 Odreenje sablasti se nalazi upravo u nemogunosti njenog defniranja: Ona je nedohvatljiva dohvatlji-vost ili vlastito tijelo bez mesa, ali uvijek neko kao neko drugi. Neko drugi ko ne pouruje da se odredi kao ja, subjekt, neko, svijest, duh, itd.17 Derrida u tom smislu i govori o utvarologiji ili hantologiji koja je monija od ontologije, od uenja o biu (Hamletovog to be) i ne biu (Hamletovog not to be). Ona je u osnovi svake opozicije pa i hamle-tovske jer pojavom utvare (rAzlika) pojavljuju se i opozicije (razlike). Kada Hamlet izgovara Biti ili ne biti (koji u ovdje fungira u isti mah kao opozicija bia i ne-bia i kao primjer neodluivosti koja lei u osnovi svake odluke) deava se ukazanje mrtvog oca.18 Pojavljivanje prije prvog pojavljivanja govori o van-vremenskom karakteru sa-blasti. Rije je o tome da sablast fungira kao `stvar` koja odbija (ali uvjetuje) pojavnost, ali samim time i vremenitost. Mrtvi, ali i gener-acije koje dolaze u jednom odreenom smislu ne postoje ali u nekom drugom postoje. One postoje na nain na koji duhovi postoje, s onu stranu opozicije egzistencije i ne-egzistencije, ivota i smrti, aktu-alnosti i virtualnosti itd.19 Sablast prevladava odnos smrti i ivota kao prisutnosti i odsutnosti, prolosti i sadanjosti. Dekonstrukcija vremenitosti kao utvarologija se javlja kao oblik kritike tradiciona-lnog shvatanja vremena kao omnitemporalnosti.20 Derrida upuuje na dio gdje Hamlet kae: Vrijeme je razglobljeno (The Time is out of 15 Jacques Derrida, Spectres de Marx, Galile, Paris, 1993, 22. 16 Niall Lucy, A Derrida Dictionary, Blackwell Publishing, 2004, 5. 17 Jacques Derrida, Spectres de Marx, Galile, Paris, 1993, 27.18 Ibidem, 31. 32. 19 Niall Lucy, A Derrida Dictionary, Blackwell Publishing, 2004, 112. 20 Podsjetimo na jedno od prvih Derridinih djela, La Voix et le phnomene. U tom djelu Derrida stavlja u znak pitanja Husserlov koncept razumijevanja procesa konstituiranja saznajnog objekta. Husserlova ideja je da se svaki saznajni objekt konstituira putem retencija (aktualiziranih netom prolih percepcija). Prema tome, svaka retencija predstavlja aktualnu percepciju. Na taj nain, svaka reten-cija bi se uvijek aktualizirala. Derrida smatra da bi retencija vjeito nagrizala aktualnu percepciju. U&U 22 Harbajoint). ivjeti u iekivanju fantoma/sablasti nadaje se upravo kao odgaanje sadanjosti / prisutnosti. Sablasti egzistiraju u dva vreme-na prolom, kao duh neke umrle osobe (u ovom sluaju duha Hamle-tova oca) ili u buduem vremenu, budui da uvijek rije o iekivanju njegova pojavljivanja. Vrijeme je izglobljeno. U tom smislu Derrida govori o Marxu: Izgleda da Marx nagovjetava i predskazuje: Marx priziva apelira na prezentaciju ive prisutnosti: treba raditi tako da u budunosti ta avet udruenje radnika kao tajno sve do 1848 postane iva prisutnost.21 Ono to nam ostaje jeste obeanje. Pravda se temelji uvijek na funkciji zaklinjanja i obeanja. Hamlet i njegovi prijatelji se zaklinju da e izvriti pravdu. U osnovi tog ina je pojava sablasti/fantazme. Rije fantazma, na grkom, koja znai sablast, oznaava neodluivost/neodredivost izmeu realnog i fkcionalnog, izmeu onoga to nije ni realno niti fkcionalno, ono to nije naprosto indi-vidua, linost, niti akter to podsjea takoer na pitanje, fantazme u politici. Fantazma je odluiva, ona dotie u (svaku) odluku.22 Odluka je zasnovana na zakletvi. Duh Hamletova oca nije izabrao samo Hamleta ve i Marcellusa, Horatia. Oni se tajno udruuju formirajui zajednicu onih koji daju zakletvu da bi zajedniki izvrili pravdu.23 Meutim, duh Hamletova oca nije prisutan kao takav. On nosi vizir i time je skriven od pogleda onih koji mu predaju zakletvu. Horatio, Hamlet i Marcellus vjeruju da je to duh oca Hamletova oca. Sama vjera da je duh ispod vizira prikazanje Hamletova oca je religijski in. U ono to prikriva vizir treba da se vjeruje. Nije rije o religiji u klasinom smislu ve o jednoj kvazi-religiji. Derrida u tom smislu govori o dvije vrste scholara. Klasini scholar ne u fantome niti u bilo to bi se moglo nazvati virtualnim prostorom stvarnosti. Za taj tip scholara postoje samo teorijska fkcija, literatura i spekulacija.24 Drugi tip scholara o kojem Derrida govori bi bio onaj koji bi mogao da zamisli mogunost utvare utvaru kao mogunost sa one strane suprotnosti izmeu prisustva i ne-prisustva stvarnosti i ne-stvar-nosti ivota i ne-ivota. Taj novi scholar vjeruje ne u ono to nije ivo ni mrtvo ve u ono to je na isti mah i ivo i mrtvo. Derrida uvodi dekonstrukciju fantomskog ne samo kao jednu novu etiku, ve kao jednu kritiku metafzike ivota kao metafzike prisutnosti i metafzike onog `sada`. Utvara se uvijek misli s onu strana onog sada, 21 Jacques Derrida, Spectres des Marx, Galile, Paris, 1993, 166. 22 J. Derrida, Marx c`est quelqu`un, Marx en jeu, Descartes & Cie, 1997, 24.23 Leonard Lawlor, Derrida and Husserl, The Basic Problem of Phenomenology, Indiana University Press, Bloomington & Indianapolis, 2002, 220. 24 Jacques Derrida, Spectres de Marx, Galile, Paris, 1993, 33. trena, asa. Ona je prije svake pojave. Ono to se manifestira jeste utvara, prva oinska linost, koliko mona toliko irealna, haluci-nacija ili privid a virtualno djelatnija od onoga to se mirno naziva iva prisutnost. 25 Rije je o jednoj flozofji smrti, odsustva koje je prije svakog prisustva, utvare koje je prije svake pojave. U tom pogledu, moemo rei da Hamletov otac mrtav postaje snanijim nego to je to bio za ivota. Derrida govori o jednoj flozofji smrti i ne samo flozofji smrti ve o flozofji ivota i smrti, o hantologiji kao fenomenologiji ili epistemologiji sablasnog. Hantologija/utvarologija kako smo rekli na samom poetku stoji uvijek prije svake ontologije. Sablast je uvijek tu ak i kad ne postoji, ona fungira kao rAzlika iznad svake ive prisutnosti prije svake pojave. Ona je trag neijeg vlastitog imena. Slijediti sablast znai slijediti etiku obeanja i zakletve, odnosno, nauiti ivjeti, sporazumijevati se sa sablastima, sporazumijevati se sa drugim(a) , prepustiti joj ili uputiti joj rije, bilo u sebi, u drugome, drugome u sebi, jer sablasti su uvijek tu, kad i nisu, ak kad vie nisu, ak i kad jo nisu.26 25 Ibid, 34. 35. 26 Ibid, 277278. U&U 23 HarbaLITERATURABojani, Petar (urednik), Glas i pismo ak Derida u odjecima, Institut za flozofju i drutvenu teoriju, Beograd, Derida, ak, Sila zakona, Mistini temelj autoriteta, Svetovi, Novi Sad, 1995.Derrida, Jacques, Guillame, Marc, Jean-Pierre Vincent, Marx en jeu, Descartes & Cie, Paris, 1997.Derrida, Jacques, Spectres de Marx L`tat de la dette, le travail du deuil et la nouvelle Internationale, Galile, Paris, 1993.Lawlor, Leonard, Derrida and Husserl, The Basic Problem of Phenomenology, Indiana University Press, Bloomington & Indianapolis, 2002Lucy, Niall, A Derrida Dictionary, Blackwell Publishing, 2004.Marx, Karl, Manifest komunistike partije, Mladost, Beograd, 1974.Sichre, Bernard, Cinquante ans de philosophie franaise 2, Actualit de la philosophie franaise, adpf, Paris, 1998.Smith, Robert, Derrida and autobiography, Cambridge University Press, 1995.