strzelczyk, jerzy

Download Strzelczyk, Jerzy

Post on 11-Jan-2017

220 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Strzelczyk, Jerzy

    Sowianie na poudniowym Pogrzu Harzu i na Zotej Niwie

    Przegld Historyczny 65/2, 223-242

    1974

    Artyku umieszczony jest w kolekcji cyfrowej bazhum.muzhp.pl, gromadzcej zawarto polskich czasopism humanistycznych i spoecznych, tworzonej przez Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach prac podejmowanych na rzecz zapewnienia otwartego, powszechnego i trwaego dostpu do polskiego dorobku naukowego i kulturalnego.

    Artyku zosta opracowany do udostpnienia w Internecie dzikiwsparciu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyszego w ramachdofinansowania dziaalnoci upowszechniajcej nauk.

  • '

    R O Z P R A W Y

    JERZY STRZELCZYK

    1'*:, ' HiTij |!" i- liwery-e'.tj w ofMtewikicgo

    Sowianie na poudniowym Pogrzu Harzu i na Zotej Niwie

    1. PODSTAWY GEOGRAFICZNE

    Pasmo Gr Harzu, stanowice przez dugie wieki naturaln przeszkod dla osadnictwa, byo u progu redniowiecza granic pomidzy Sasami i Turyngami. Na poudnie od rodkowego i wschodniego Harzu rozciga si obszar dawnego intensywnego osadnictwa. Poudniow jego granic stanowi cig wapiennych wzniesie: (od zachodu na wschd) Obereichsfeld, Diin i Hainleite, stromo opadajcych od strony pnocnej w kierunku dolin grnego biegu rzeki Leine (lewy dopyw Allery) dzielcego Ober- i Untereichsfeld oraz rzek Wipper (lewy dopyw Unstruty lewy dopyw Soa wy lewy dopyw aby). Rwnolegle do pasma Hainleite, lecz na pnoc od rzeki Wipper rozciga si niewysokie pasmo wzniesie Windleite, stanowice cz Pogrza Pnocno- turyngijskiego (Nordthringer Hgelland). W przeciwiestwie do pnocnego zachodu, gdzie pogrze czy si niepostrzeenie z Dolnym Eichsfeldem, jego granice na pnocy i wschodzie zaznaczaj si bardzo wyranie z jednej strony wyrastajcymi wzniesieniami poudniowego Harzu i Kyffhuser, z drugiej dolinami rzeki Helme (lewy dopyw Unstruty) i samej Unstruty. Poudniowy Harz (Sdharzer Zechsteingrtel) rozpociera si do okolic Herzbergu na zachodzie po okolice Sangerhausen na wschodzie. Stromo od pnocy opadajcy, do dzi cakowicie zalesiony i niemal bezludny, masyw grski Kyffhuser wyodrbnia si wyranie ze wszystkich stron z wyjtkiem pnocnego zachodu, gdzie przechodzi w pasmo Windleite. Pomidzy poudniowym pogrzem Harzu z jednej, a Windleite i Kyffhuser z drugiej strony rozciga si niegdy w duym stopniu zabagniona a i obecnie podlegajca czsto wiosennym powodziom dolina rzeki Helme, wpadajcej do Unstruty par kilometrw poniej miasta Artern. Obszar pooony na wschd od kocowego odcinka rzeki Helme i na pnoc od dolnej Unstruty nosi nazw Gr i Pogrza Dolnej Unstruty (Untere Unstrut Berg- und Hgelland).

    Rzeka Helme, stanowica obok Wipper jedn z dwch arterii wodnych tego obszaru, wypywa w pobliu miejscowoci Stckey w pnocno-wschodniej czci powiatu Worbis i pynie w kierunku wschodnim, przyjmujc z pnocy trzy wiksze dopywy: Ichte, Zorge (wraz z jej dopywem Wieda) i Thyra (z dopywem Krebsbach). Nad Zorge znajduje

    1 Podstawowy starszy zarys: F. R e g e l , Thringen ein geographisches Handbuch cz. IIII, Jena 18921896; nowszy: M. S c h i c k , Die natrlichen Grundlagen, {w:] Geschichte Thringens t. I, hrsg. v. H. P a t z e u. W. S c h l e s i n ger , Kln-Graz 1968, s. 48112. Por. te: A. B u r c h a r d, .Kyffhuser und Goldene Aue, Geographische Zeitschrift 35, 1929, s. 238252. .

  • 224 J E R Z Y S T R Z E L C Z Y K

    si gwny orodek caej tej okolicy stare miasto Rzeszy Nordhausen. Obszar najbliszego dorzecza rzeki Helme tworzy, przynajmniej od czasw karoliskich, tzw. Helmegau -, ktrego najdalej na wschd wysunite, powiadczone rdowo miejscowoci to Berga w pobliu ujcia rzeki Thyra do Helme, pustkowie Bernsrode i Wallhausen. Na poudnie od Helmegau, pomidzy rzekami Helme i Wipper, rozciga si tzw. Nabelgau.

    Doliny dolnej Unstruty i Helme byy w redniowieczu jednym wielkim bagnem. Jeeli chodzi o doln Unstrut, ktrej sama nazwa nawizuje do bagnistego charakteru3, to dopiero okoo poowy XIX w., pod rzdami pruskimi zostaa zmeliorowana i odwodniona. Natomiast bagna nad rzek Helme (Helmeried) zostay w duej mierze osuszone ju w XII w., przy czym uwaa si, e byo to zasug gwnie cystersw z zaoonego w 1129 r. klasztoru w Walkenried (na pnocny zachd od- Nordhausen). Cystersi ci mieli rozwin sw kulturotwrcz dziaalno w grnej czci bagien nad Helme, w gr od miasta Kelbra, w wyniku czego zamienili j w Goldene Aue . Nazwa ta, pocztkowo oznaczajca obszar nad rodkowym odcinkiem rzeki Helme mniej wicej od Nordhausen do Wallhausen, z czasem ulega przesuniciu i pocza oznacza obszar nad kocowym odcinkiem tej rzeki. Tymczasem, jak si wydaje, kolonizacja dolnej czci doliny Helme, w d od Wallhausen, rozpocza si dopiero w nastpnym etapie i przy pomocy afiliowanego klasztoru w Sittichenbach (na wschd od Wallhausen), zaoonego w 1144 r. Dziki inicjatywie cystersw przybyo nad Helme sporo osadnikw niderlandzkich (domylamy si porednictwa klasztoru w Altenkamp macierzystego wobec Walkenried). O. S c h l t e r wylicza w sumie 10 wsi zaoonych na obszarze Goldene Aue przez Flamandw 4.

    2. ZANIK OSADNICTWA STAROGERMASKIEGO

    U schyku okresu starogermaskiego obszar na poudnie od Harzu nalea od sabo zaludnionych, rnic si tym wyranie od terenw pnocno-wschodniego pogrza Harzu oraz szerokiego pasa intensywnego

    2 Por. K. M e y e r , R. R a c k w i t z , Der Helmegau, Mitteilungen d. Vereins f. Erdkunde zu Halle a. S. 1888, s. 4283; 1889, s. 81123; 1890, s. 1530 + mapa (zagadnienia geograficzne w I czci); W. H e s s 1 e r, Mitteldeutsche Gaue des frhen und hohen Mittelalters, Berlin 1957, s. 125126 i mapa.

    3 W. W a l t h e r , Namenkundliche Beitrge zur Siedlungsgeschichte des Saale- und Mittelelbegebietes bis zum Ende des 9. Jahrhunderts. Berlin 1971, s. 237; Augment, un + germ, strdu- sumpfiges Gebsch, Sumpfdickicht .

    4 Do kolonizacji niderlandzkiej Goldene Aue por.: G. E. F r s t e m a n n ,Slaven und Flminge bei Nordhausen in der Goldenen Aue, [w:] Nordhusana. Aus dem Nachlasse des Prof. Dr. G. E. Frstemann hrsg. v. Th. P e r s c h m a n n , Neue Mitteilungen aus dem Gebiet historisch-antiquarischer Forschungen (Halle-Nordhausen) 11, 18651867, s. 281288; R. S e b i c h t , * Die Cistercienser und die niederlndischen Kolonisten in der Goldenen Aue (Im XII. Jh.), Zeitschrift d. HarzVereins f. Geschichte u. Altertumskunde 21, 1888, s. 174; H. T e u c h e r t , Die Sprachreste der niederlndischen Siedlungen des 12. Jahrhunderts, Neumnster 1944, s. U3116; H. W i s w e , Die Bedeutung des Klosters Walkenried fr die Kolonisierung der Goldenen Aue, Braunschweigisches Jahrbuch 31, 1950, s. 59 nn. (cyt. za S. E p p e r l e i n e m , Przegld Historyczny LVIII, 1967, s. 588, przyp. 10). Z prac ujmujcych problem w ramach szerszych por. O. S c h l t e r , Die Siedlungen im nordstlichen Thringen, Berlin 1903, zwaszcza s. 153 nn., a przede wszystkim K. B i s c h o f f , Sprache und Geschichte an der mittleren Elbe und der unteren Saale, Kln-Graz 1967, s. 123 nn.

  • S O W IA N IE W H A R Z U 225

    osadnictwa, dobrze powiadczonego materiaem archeologicznym, cigncego si na zachodnim (i czciowo wschodnim) brzegu rodkowej aby (na odcinku od ujcia Ory [Ohre] do ujcia Soawy) i Soawy. Na poudnie od interesujcego nas tutaj obszaru pas ten rozszerza si znacznie w kierunku zachodnim. W swej sumiennej monografii okresu wdrwek ludw w Niemczech rodkowych B. S c h m i d t potrafi na przestrzeni lat ca 450 600 wskaza dla obszaru midzyrzecza Helme i Wipper jedynie trzy groby szkieletowe: Steinthaleben pow. Artern i dwukrotnie Artern (cmentarzyska) oraz dwa znaleziska odosobnione: Kannawurf i Sachsenburg oba w pow. Artern. Wszystkie one skupiaj si we wschodniej czci badanego obszaru. W okresie nastpnym, ca 600700, znaleziska starogermaskie rozmieszczone s wprawdzie bardziej rwnomiernie, ale ich liczba bynajmniej si nie zwikszya. Chodzi o groby z Sondershausen, Bad Frankenhausen pow. Artern i Nordhausen oraz o dwa wczenie datowane grody obronne5. Zdaniem G. M i l d e n b e r g e r a 6 osadnictwo turyngijskie w niektrych okolicach rodkowej Turyngii nieco si wzmocnio w VI w. dziki dopywowi Turyngw wschodnich, wypieranych z obszarw na wschd od Soawy przez plemiona sowiaskie (serbskie). Wzmocnienie to ma si jego zdaniem odnosi do obszaru pooonego nad dolin Unstrut, oraz do dolin Wipper i Helme. Ju w VII w. liczba znalezisk abeo- logicznych wyranie zmniejsza si. Mildenberger nie prbuje wyjani tego zjawiska; nie ulega wtpliwoci, e zmniejszenie si roli elementu germaskiego pozostaje w zwizku z inwazj Sowian zza Soawy.

    3. LADY OSADNICTWA SOWIASKIEGO

    Z wybranego przez nas obszaru zachowao si stosunkowo duo, w porwnaniu z innymi rejonami Turyngii i Saksonii-Anhaltu, ladw dawnej ludnoci sowiaskiej. Celem niniejszego artykuu jest moliwie pena ich rejestracja, o ile jest ona moliwa w opaciu o niepen niestety baz rdow. Badacz sowiaskiego okresu w dziejach tych ziem pniej cakowicie zniemczonych nader czsto spotyka, studiujc zarwno starsz jak i nowsz literatur przedmiotu, pogldy negujce jakikolwiek udzia Sowian w dziejach tych ziem, a nawet wrcz zaprzeczajce obecnoci Sowian, a przynajmniej j minimalizujce. Z drugiej jednak strony nie brak i gosw, rozlegajcych si zwaszcza w krgach badaczy regionalnych, zafascynowanych pojedynczymi wzmiankami rdowymi, doszukujcych si Sowian nawet tam, gdzie na podstawie dostpnego materiau rdowego obecnoci Sowian udowodni si nie da, chocia oczywicie wykluczy jej nie sposb. Tak mieszanin trafnych obserwacji i informacji z gruntu baamutnych jest studium R. H. W a l t h e r M l l e r a o legendzie Lipy Merwiga w Nord- hausen7, do ktrego przyjdzie nam zreszt kilkakrotnie wraca. Jeszcze jaskrawszym przykadem braku krytycyzmu jest rozprawa L. Z a n g e

    s . S c h m i d t , Die spte Vlkerwanderungszeit in Mitteldeutschland, Halle (S.) 1961, i katalog (obszerniejszy katalog obj jak dotd tylko poudniow cz Niemiec rodkowych [1970]).

    *G . M i l d e n b e r g e r , Die vorgeschichtlichen Grundlagen, [w