ahkÂm tefsİrİ ve mehmed vehbİ ?m tefsiri ve mehmed vehbi efendi’nin ahkâm-ı kur’aniye’si

Download AHKÂM TEFSİRİ VE MEHMED VEHBİ ?m Tefsiri ve Mehmed Vehbi Efendi’nin Ahkâm-ı Kur’aniye’si

Post on 03-Aug-2019

236 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • s lam Hukuku Arat rmalar Dergis i , sy. 22 , 2013 , s . 431-456 .

    AHKM TEFSR VE MEHMED VEHB EFENDNN

    AHKM-I KURANYES

    Yrd. Do. Dr. Recep DEMR*

    zet: Mehmed Vehbi, toplumun sancl ve skntl gnler geirdii Cumhuriyetin ilk yllarnda bata Tefsir olmak zere Akaid, Fkh ve Hadis ilimlerinde telif ve tercme trnden eserler vermi bir Osmanl limidir.

    Bu almada, Mehmed Vehbi Efendinin Ahkm- Kuraniye isimli eserindeki metodu incelenmektedir. Eser klasik ahkm tefsiri formatndan farkldr. Mellif yaad dnemin soru ve sorunlarndan uzak durmam, bunlara cevaplar vermitir. Hanef mezhebinin grlerini temel almakla birlikte farkl grlere yer vermi, taassup seviyesinde bir mezhebe ballk gstermemitir. Eserinde ahkm konularnn ayrntlarna inmemi, farkl konulara deinmekle birlikte konular ileyii sistematik deildir. Ancak Cumhuriyet dneminde yazlan ilk ve tek ahkm tefsiri olmas ynyle bu alanda nemli bir yere sahiptir.

    Anahtar Kelimeler: Kuran, Ahkm Tefsiri, Mehmed Vehbi, Usl, lerleme

    Legal Exegess of Quran (Tafsir Al-Ahkm) and The Ahkm Quraniyyah of Mahmad Wahbi Effendi

    Abstract: Mahmad Wahbi Effendi had been one of the versatile Ottoman scholars who authored and translated numerous works in basic Islamic sciences, particularly Quranic Exegesis (tafsir) and the others namely Theology, Islamic Jurisprudence (fiqh), Hadith in the early harsh years of Republic of Turkey.

    This study deals with the method the author adopted in his work, Ahkm Quraniyyah which considerably differs from the classical form of legal exegesis of Quran. The work in question has a unique character since it is first and unprecedented work in the mentioned field in its period. Mahmad Wahbi had not stayed away from the problems of his era and had endeavored to propose solutions to them. He had focused on Hanafi school in his legal opinions without omitting the different remarks on the same matter. To speak of his method, the author had not examined the topics concerning the provisions (ahkam) of Quran in detail. He had examined a variety of issues in an unsystematical manner.

    Keywords: Mahmad Wahbi Effendi, Ottoman Scholar, Legal Exegesis of Quran, Method, Advancement

    GRBilindii gibi, Kuran tefsir literatrn oluturan eserler eitli ekillerde tas-

    nif edilmitir. Ayetleri yorumlamada kullanlan vastalar asndan bakldnda tefsir kitaplar, rivayet ve dirayet olarak balca ikiye ayrlmtr. Bu ayrma gre ayetlerin ayet, hadis, sahabe kavli gibi vastalar yardmyla yaplan tefsiri rivayet

    * KarabkniversitesilhiyatFakltesiTefsirABDretimyesi,recepdemir55@gmail.com.Bumakaleyioku-yaraknemlikatklardabulunanalmaarkadalarmYrd.Do.Dr..FarukHABERGETRENveYrd.Do.Dr.M.SamiLLOLUNAkranlarmsunuyorum.

  • 432 | Yrd. Do. Dr. Recep DEMR

    tefsiri; sarf, nahiv, belgat, felsefe vb. muhtelif ilmi disiplinlere ait bilgilerle yap-lan tefsiri de dirayet tefsiri olarak kategorize edilmitir.

    unu rahatlkla syleyebiliriz ki klasik literatrdeki tefsirleri, btnyle rivayet veya dirayet tefsiri olarak kategorize etmek pek mmkn deildir.1 nk dirayet tefsiri olarak kabul edilen tefsirlerin tmnde ok sayda rivayet bulunduu gibi, klasik bir rivayet tefsirinde de, mesela Tabernin (.310/922) Cmiul-Beynnda olduu gibi mfessirin pek ok konuda kiisel gr ve tercihlerine rastlanabilir. Hakikatte, rivayet tefsiri kategorisinde saylan eserlerde rivayetler arasnda bir ter-cihte bulunmak, sahihini zayfndan ayrt etmek ve bunlar bir tercih srasna gre yerletirmek mfessirin dirayetine baldr.

    Bu iki ana kategori dnda farkl kstaslara gre deiik tasnifler de yaplm-tr. Bunlar da mevz/parac2 veya mevz/konulu3 tefsirlerdir. Ayrca tefsirler ele aldklar konu ve baz ilm disiplinlere ait bilgileri kullanmalar bakmndan da Kelm, Fkh ve Tasavvuf ekillerde dirayet tefsirinin alt kolu olarak tasnif edil-mitir.

    Fkh tefsir veya Ahkm tefsiri, Kurann amel ynn ele alarak bu hususla il-gili ayetleri aklayan ve ondan bu konularla ilgili hkmler karmaya alan zel bir tefsir ekolnn addr.4 Bu eit tefsirler Ahkml-Kuran, Fkhul-Kuran, Tefsru ytil-Ahkm adlaryla da anlmaktadr.5

    Kurann ahkm yn phe yok ki, nazil olduu zamandan itibaren hep Ms-lmanlarn gndeminde olmutur. Ancak tefsirin tedvin dnemiyle birlikte de bu alanda eserler telif edilmeye balanmtr. Bu eserler bazen mam afi (.204/819) ve Tahvnin (.321/933) ahkm tefsirlerindeki gibi fkhtaki konu balklar esas alnarak fkh bblarna gre, bazen de bnul-Arabnin (.543/1148) Ahkml-Kurann da olduu gibi Kurann tertbine gre srelerdeki sadece ahkm ayetleri ele alnarak kaleme alnmtr. Ele alp inceleyeceimiz Ahkm- Kuraniye ise daha farkl bir konumdadr. Biz bu makalemizde ncelikle Mehmed Vehbi Efendinin hayat ile eserleri zerinde duracak daha sonra da Ahkm- Kuraniye isimli ese-rindeki yntemini ele alacak ve bu eserden nemli baz kesitler sunarak deerlen-dirmelerde bulunacaz.

    I. HAYATI VE ESERLER Mehmed Vehbi Efendi Konyann Hadim ilesinin Kongul Kynde 1280/1864

    ylnda dodu. Babas ilimle uraan elik Hseyin Efendidir. Kendisi daha faz-

    1 Tefsir uslnde rivayetdirayet ayrmnn tarihesi, mahiyeti ve tutarll konusundaki deerlendirmeler iin bkz. Mustafa Karagz, Tefsirde Rivayet-Dirayet Ayrmnn Ortaya k ve Mahiyeti Bilimname V, Kayseri 2004/2, s. 45-60.

    2 Muhammed Bakr Sadr, Kuran Okulu, (trc. Mehmet Yolcu), Ankara 1995, s. 13.3 Mahmd el-Hicz, et-Tefsrul-Mevziyye fil-Kuranil-Kerm, Kahire trs. S. 402-403; mer Dumlu, Konulu Tefsir

    ve Dndrdkleri, (Tefsirin Dn ve Bugn Sempozyumu), Samsun 1992, s. 160.4 Mevlt Gngr, Kuran Tefsirinde Fkh Tefsir Hareketi ve lk Fkh Tefsir, Kuran Kitapl, stanbul, 1996, s. 18-19. 5 smail Cerraholu, Tefsir Tarihi, DB Yaynlar, Ankara 1998, II, 47.

  • Ahkm Tefsiri ve Mehmed Vehbi Efendinin Ahkm- Kuraniyesi | 433

    la Konyal Mehmed Vehbi olarak bilinmektedir. lk tahsilini kynde tamamlad, Anbarlzde Mehmed Efendiden Kurn- Kermi hatmetti, daha sonra kraat ve tecvid dersleri ald. Tomakzde Mehmed Efendiden Arap diline dair temel kitaplar okudu. 1877de Hadim Medresesine kaydoldu. Hafz Ahmed Efendiden dier ilimle-ri okudu. renimini tamamlamak iin 1880 ylnda Konya irvniye Medresesine devam etti. Burada Konya mfts Kadnhanl Hac Hseyin Efendiden Arapa, Tavasl Osman Efendiden fkh ve usl-i fkh okuyarak icazet ald.6

    Tahsilini tamamlayan Mehmed Vehbi Efendi 1888de Konya medreselerinde retime balad. Konya Hukuk Mahkemesi yeliine seilince (1901) mderri-si olduu Mahmudiye Medresesinden ayrld. Daha sonra Konyada yeni alan Mekteb-i Hukka veraset ve intikal mderrisi olarak tayin edildi (1903).7 II. Me-rutiyetin ilanyla Konya mebusu olarak Meclis-i Mebsana girdi. Meclisin kapa-tlmasndan sonra Konyaya dnd (1911) tekrar tedrisata ve eser telifine balad. Drt yl iinde Hlstl-Beyn f Tefsril-Kuran isimli tefsirini tamamlad. Yeni-den toplanan son Osmanl Meclis-i Mebsanna Konya mebusu olarak girdi. Pa-diah ve Ankara ile grmek iin seilen heyette yer ald. 16 Mart 1920de Sultan Vahdeddin ile yaplan grmede ona dmana kar direnmeyi ve Anadoludaki harekete destek vermeyi nerdi. Kuvy- Milliye hareketi ierisinde aktif olarak alan Mehmed Vehbi Efendi yapt konumalarla vatandalar dmana kar mcadeleye tevik etti. Konya vali vekillii grevinde bulundu. TBMM alnca Konya mebusu olarak meclise girdi. Ksa bir sre Meclis bakanl yapt. Fevzi Paa kabinesinde Evkaf ve eriyye vekili oldu.8 Sultan Vahdeddini padiahlktan ve halifelikten azleden fetvay Mehmed Vehbi Efendi verdi. Ayn fetva gereince hilfet makamna Abdlmecid Efendi getirildi.9 Gvensizlik oyu sebebiyle den hkmetle birlikte vekillik grevi sona erdi, 1923te bu sfat kalknca siyaseti ta-mamen brakt.10 Kendisini ilme vermesine ramen, zmir suikastyla (16 Haziran 1926) ilikili olduu gerekesiyle yirmi gn kadar gzetim altnda tutuldu; susuz-luunun anlalmas zerine stikll Mahkemesinde yarglanmaktan kurtuldu, 27 Kasm 1949 tarihinde vefat etti.11

    Tefsir bata olmak zere Akaid, Fkh ve Hadis ilmine dair yazm olduu telif ve tercme trnden u eserleri bulunmaktadr:

    1. Hlstl-Beyn f Tefsril-Kurn:1911-1915 yllar arasnda yazlan tef-sir, on be cilt olarak iki defa baslmtr. Daha sonraki yllarda eitli basklar yaplan eserin Latin alfabesiyle ilk neri 1966-1969 yllarnda gerekletirilmitir.

    6 mer Nasuhi Bilmen, Byk Tefsir Tarihi, Bilmen Yaynevi, stanbul 1974, s. 793; smet Parmakszolu, Mehmed Vehbi Efendi Trk Ansiklopedisi, MEB Yaynlar, Ankara 1976, XXIII, 431; Ateyrek, Remzi, Mehmed Vehbi Efendi, DA, XXVIII, 540-541.

    7 Caner Arabac, Osmanl Dnemi Konya Medreseleri, MEB Yaynlar, Konya 1994, s. 321-325. 8 Vehbi Vakkasolu, Osmanldan Cumhuriyete slam Alimleri, stanbul 1987, s. 118.9 Hasan Hseyin Ceylan, Cumhuriyet Dnemi Din-Devlet likileri, Rehber Yay., stanbul 1990, I, 196-221; II, 39-40.10 Veli Ertan, Giri (Mellifin Terceme-i Hali), Hlstl-Beyn f Tefsril-Kuran, dal Neriyat, stanbul 1966, I,

    11-15.11 Veli Ertan, Giri (Mellifin Terceme-i Hali), I, 11-15.

  • 434 | Yrd. Do. Dr. Recep DEMR

    2. el-Akidl-Hayriyye f Tahrri Mezhebil-Frkatin-Nciye ve hum Ehlis-Snne vel-Cemaa ver-Red al Muhlifhim: Arapa olarak hazrlanan eserde inan konularyla ilgili 133 mesele incelenmitir. 1919da tamamlanan kitap mel-lif tarafndan Akid-i Hayriye Tercmesi adyla Trkeye evrilmitir.12

    3. Ahkm- Kurniye: 1922de ilk defa baslan eser daha sonra da Arap ve La-tin alfabesiyle pek ok defa baslmtr. Bizim de almamza esas alacamz ikin-ci basks Kutulmu Basmevi tarafndan 1947 ylnda gerekletirilmitir. Bu eser Muhittin Akgl tarafndan gnmz Trkesine Kurandan Hayata Yansmalar adyla sadeletirilerek yaymlanmtr.13

    4. Sahh-i Buhari Tecrd-i Sarh Muhtasar Tercmesi: 4 cilt halinde 1966 ve 1981 yllarnda stanbulda baslmtr.

    5. Avmil-i Umran: 52 sayfalk Osmanlca bir risale. Bu Risalede Mehmed Vehbi, yneticilerin ve seilmi insanlarn memleketin i d ilerine dair velev ki zaman zaman hata da yapsalar fikir beyan etmeleri gerektii meselesi zerinde durur.14

    6. Siyas Htrlar: ok nemli bir dneme k tutabilecek olan htralarn henz baslmam olmas byk bir