2-İşletim sistemleri - temeller

Click here to load reader

Post on 18-Feb-2016

246 views

Category:

Documents

9 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİ T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI (MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) ANKARA-2007  Modüller hiçbir şekilde ticari amaçla kullanılamaz ve ücret karşılığında satılamaz.

TRANSCRIPT

  • T.C.MLL ETM BAKANLII

    MEGEP(MESLEK ETM VE RETM SSTEMNN

    GLENDRLMESPROJES)

    BLM TEKNOLOJLER

    LETM SSTEMLERTEMELLER

    ANKARA 2007

  • Milli Eitim Bakanltarafndan gelitirilen modller;

    Talim ve Terbiye Kurulu Bakanlnn 02.06.2006 tarih ve 269 saylKararileonaylanan, Mesleki ve Teknik Eitim Okul ve Kurumlarnda kademeli olarakyaygnlatrlan 42 alan ve 192 dala ait ereve retim programlarndaamalanan mesleki yeterlikleri kazandrmaya ynelik gelitirilmiretimmateryalleridir (Ders Notlardr).

    Modller, bireylere mesleki yeterlik kazandrmak ve bireysel renmeyerehberlik etmek amacyla renme materyali olarak hazrlanm, denenmek vegelitirilmek zere Mesleki ve Teknik Eitim Okul ve Kurumlarndauygulanmaya balanmtr.

    Modller teknolojik gelimelere paralel olarak, amalanan yeterliikazandrmak koulu ile eitim retim srasnda gelitirilebilir ve yaplmasnerilen deiiklikler Bakanlkta ilgili birime bildirilir.

    rgn ve yaygn eitim kurumlar, iletmeler ve kendi kendine mesleki yeterlikkazanmak isteyen bireyler modllere internet zerinden ulalabilirler.

    Baslmmodller, eitim kurumlarnda rencilere cretsiz olarak datlr.

    Modller hibir ekilde ticari amala kullanlamaz ve cret karlndasatlamaz.

  • iAIKLAMALAR ...................................................................................................................iiiGR.......................................................................................................................................1RENME FAALYET- 1 ...................................................................................................31.LETM SSTEMNN TEMELLER...............................................................................3

    1.1. Sistem Kaynaklar..........................................................................................................41.1.1. Kesmestekleri (IRQ)............................................................................................41.1.2. Dorudan Bellek Eriimi (DMA) ..........................................................................51.1.3. Giri/kAdresleri (I/O) .....................................................................................6

    1.2. Bir letim Sisteminin Bileenleri ..................................................................................71.2.1. KullancArabirimi................................................................................................71.2.2. ekirdek.................................................................................................................71.2.3. Dosya Ynetim Sistemi .........................................................................................8

    1.3. letim Sistemininlevleri ............................................................................................81.3.1. Dosya ve Klasr Ynetimi.....................................................................................81.3.2. Uygulamalarn Ynetimi .....................................................................................101.3.3. YardmcProgramlarDestekleme ...................................................................... 101.3.4. Bilgisayar DonanmnKontrol Etme .................................................................. 11

    1.4. letim Sistemi Tipleri.................................................................................................. 131.4.1. oklu Kullanc(Multiuser)letim Sistemleri ................................................... 131.4.2. oklu Grev (Multitasking)letim Sistemleri ................................................... 141.4.3. oklu lemci (Multiprocessing)letim Sistemleri............................................141.4.4. oklu Grev (Multithreading) letim Sistemleri............................................... 14

    UYGULAMA FAALYET............................................................................................... 15LME VE DEERLENDRME .....................................................................................18

    RENME FAALYET- 2 ................................................................................................. 192. DOSYA YNETM.........................................................................................................19

    2.1. Fat Dosya Ynetim Sistemi .........................................................................................202.1.1. FAT (File Allocation Table Dosya Yerleim Tablosu-) Nedir? ........................ 202.1.2. FAT Nasl alr? ............................................................................................... 202.1.3. FAT eitleri (FAT16, FAT32, VFAT) .............................................................. 21

    2.2. NTFS Dosya Ynetim Sistemi .....................................................................................222.2.1. NTFS Nedir?........................................................................................................22

    UYGULAMA FAALYET............................................................................................... 24LME VE DEERLENDRME .....................................................................................25

    RENME FAALYET- 3 ................................................................................................. 273. BELLEK YNETM........................................................................................................27

    3.1. Bellek Ynetimi Nedir? ............................................................................................... 273.2. Bellek Tipleri ............................................................................................................... 28

    3.2.1. Geleneksel Bellek (Conventional Memory) ........................................................ 293.2.2 st Bellek Alan(UMA Upper Memory Area-) ve GeniletilmiBellek .......... 293.2.3. UzatlmBellek (Extended Memory)................................................................. 303.2.4. GeniletilmiBellek (Expanded Memory ) .........................................................323.2.5. Yksek Bellek (High Memory Area-HMA)........................................................ 32

    3.3. Dier Bellek eitleri................................................................................................... 333.3.1. Sanal Bellek (Swap file veya Page file)............................................................... 33

    NDEKLER

  • ii

    3.3.2. Bootstrap.............................................................................................................. 343.4. Bellek akmalar....................................................................................................... 353.5. KorumalModda Bellek Adresleme ............................................................................35UYGULAMA FAALYET............................................................................................... 37LME VE DEERLENDRME .....................................................................................38

    MODL DEERLENDRME .............................................................................................. 40CEVAP ANAHTARLARI .....................................................................................................41NERLEN KAYNAKLAR.................................................................................................. 43KAYNAKA .........................................................................................................................44

  • iii

    AIKLAMALARKOD 481BB0019ALAN Biliim TeknolojileriDAL/MESLEK Alan OrtakMODLN ADI letim Sistemleri TemellerMODLN TANIMI letim sistemlerinin temellerini tantan renme

    materyalidir.SRE 40/16N KOUL

    YETERLK letim sisteminin ynetimini yapmak

    MODLN AMACI

    Genel Ama:Bu modl ile; gerekli ortam salandnda, iletimsistemi ynetimi ve sistemin almasile ilgili bilgileribilecek ve kullandnz iletim sistemininyaplandrmasnyapabileceksiniz.

    Amalar:Bu modl ile gerekli ortam salandnda;

    1. letim sisteminin temellerini bilecek veyaplandrma yapabileceksiniz

    2. Dosya ynetiminin nasl yapldnbilecek vegerekli ayarlamalaryapabileceksiniz

    3. Bellek ynetimi nasl yaplr bilecek ve bellekyapsnayarlayabileceksiniz.

    ETM RETMORTAMLARI VEDONANIMLARI

    Bilgisayar laboratuarve bu ortamda bulunan bilgisayar,bilgisayar masalar, lisansliletim sistemi program,sabit disk ve bellek modlleri

    LME VEDEERLENDRME

    Her faaliyet sonrasnda o faaliyetle ilgilideerlendirme sorular ile kendi kendinizideerlendireceksiniz. Modl iinde ve sonundaverilen retici sorularla edindiiniz bilgileripekitirecek, uygulama rneklerini ve testlerigerekli sre iinde tamamlayarak etkili renmeyigerekletireceksiniz. Srasyla aratrma yaparak,grup almalarna katlarak ve en son aamada alanretmenlerine danarak lme ve deerlendirmeuygulamalarngerekletiriniz.

    AIKLAMALAR

  • iv

  • 1GRSevgili renci;

    Bilgisayarlarn alabilmesi iin gereken temel yazlm iletim sistemidir.Bilgisayarlar eitli donanm rnlerinin belli bir tasarma gre bir araya getirilmesiyleoluturulur. Ancak kendilerinden beklenen ileri gerekletirmeleri iin bu sadecedonanmdan oluan altyapyeterli deildir.

    Bir kelime ilem yazlmile belge oluturabilmek iin nce bilgisayarn almas,donanm rnlerinin birbirlerini tanmasve birlikte alacaklarartlarn salanmasgerekecektir. Kullancklavyede bir tua bastnda, bir harfin ekranda grntlenmesi,yazlanlarn saklanmak istendiinde belgenin disk zerine yazlmas, belgeye bir dosya adverilebilmesi yaplabilecek iler arasndadr.

    Kullanlan yazlm ne tr olursa olsun baztemel ilemler hep ayndr. Dosyalarndiske yazlmas, diskten alnp ekrana grntlenmesi, bir dosyann baslmak zere yazcyagnderilmesi... Bu durumda tm yazlmlarn zerinde alacazemini oluturmak ve temelilemleri gerekletirmek zere kullanlan yazlm ile karlalr. Bu, iletim sistemidir.

    GR

  • 2

  • 3RENME FAALYET- 1

    letim sisteminin temellerini bilecek ve yaplandrma yapabileceksiniz.

    Bu faaliyet ncesinde yapmanz gereken ncelikli aratrmalarunlardr: evrenizdeki bilgisayarlarda kullanlan iletim sistemlerinin isimlerini

    reniniz. Farkliletim sistemlerinin ortak noktalarnkendinizce belirlemeye alnz. IRQ ayar tablosunu aratrnz. DMA tablosunu aratrnz. I/O adres aralklartablosunu aratrnz. Farkl iletim sistemlerini birbirinden ayran en belirgin zelliklerini

    belirlemeye alnz ve btn bu bilgileri snfta arkadalarnzla paylanz.

    1.LETM SSTEMNN TEMELLER

    Bilgisayarlarda iletim sistemi, donanmn dorudan denetimi ve ynetiminden, temelsistem ilemlerinden ve uygulama programlarnaltrmaktan sorumlu olan sistemyazlmdr.

    En yaygn olarak kullanlan iletim sistemleri iki ana grupta toplanabilir: MicrosoftWindows grubu ve UNIX benzeri iletim sistemlerini ieren grup (bu grup iinde pek okUnix versiyonu, Linux ve Mac OS saylabilir).

    letim sistemi, btn dier yazlmlarn bellee, girdi/ktaygtlarna ve dosyasistemine eriimini salar. Birden ok program aynanda alyorsa, iletim sistemi herprograma yeterli sistem kaynanayrmaktan ve birbirleri ile akmamalarnsalamaktanda sorumludur.

    RENME FAALYET1

    AMA

    ARATIRMA

  • 41.1. Sistem Kaynaklar

    Sistem kaynaklar, bilgisayar sistemi ierisinde kullanlan aygtlarn (seri, paralel, usbport, fare v.s.), programlarn kontrol edilebilmesi, kullanclara hizmet edebilmesi iingerekli mekanizmalaranlatmak iin kullanlan kelimelerdir. Sistem kaynaklar, sistemierisindeki donanm elemanlarnn CPU ile haberleebilmesi iin paylatrlr.

    Sistem kaynaklariki veya daha fazla donanmn aynzamanda haberlemeyealmasn engeller. CPUnun sistem aygtlarn tanmlayabilmesini ve onlar ilehaberleebilmesini salar.

    1.1.1. Kesmestekleri (IRQ)

    IRQ ngilizce karl Interrupt Request, yani kesme istei kelimelerininksaltmasdr. IRQ ile donanmlar sistem ilemcisi ile iletiim kurarlar. Bir nevi herdonanmn zel adresi denebilir.

    Bilgisayarmzn merkezi ilem nitesi olarak CPU evre birimleri ile olan tmiletiimleri balatr, onlarn ynetimini elinde tutar. Peki herhangi bir evre birimi CPU'nunkendisi ile ilgilenmesini nasl salayacak, onun dikkatini nasl ekecek.te bu noktada IRQ(Donanm kesmeleri) devreye girer. IRQ, evre birimlerinin dikkat ekmek iin kullandbir yntemdir.

    Kesmeler (IRQ) Nasl alr?

    Bilgisayarmzdaki kesmeler Intel 8259 ncelikli kesme denetleyicisi (PIC) tarafndansalanr. nceleri ayrbir ip olarak bulunan bu kesme denetleyicisi, gnmzbilgisayarlarnda anakartn ipsetinde yerleik olarak bulunmaktadr. Bir kesme talebigeldiinde 8259 CPU'yu elindeki ii geici olarak durdurmaya ve hemen bu kesmeyiynetmesine olanak salayan bir programaltrmaya iter. CPU kesme hizmet programnadallanrken dnadresini yn hafzada saklar ve ii bitince ileme yine kaldyerdendevam eder. Birok aygt aynanda kesme hizmeti isteyebilir. Sistem tarafndan belirlenmincelik srasna gre talepler karlanr. Genelde kesme hizmet programyksek nceliesahip bir ilem tarafndan kesilebilir. Ama daha ncelikli veya eit seviyedeki bir cihazdankesme talebi gelirse o anki kesme programbitene kadar bu istek saklanr.

  • 5Resim1.1: Bir donanm iin IRQ ayarngrme

    Eer bilgisayarmzda bir donanm cihazmz doru almyor ise aygt yneticisipenceresinden donanm elemannseerek ift tklarz ve de alan sekmede kaynaklarsekmesi ile boolan bir irq semeliyiz. Ancak unutmamak gerekir ki, bu ayarlar iin bilgidzeyimiz yeterli deil ise mdahale etmememiz gerekir.

    1.1.2. Dorudan Bellek Eriimi (DMA)

    DMA ngilizce karlDirect Memory Access anlamna gelen direkthafza eriimi kelimelerinin ksaltmasdr. zellikle disk srcleri ve benzericihazlar iin bu seenein aktif halde olmasbelli bir performans artsalamaktadr. nk bu durum sayesinde cihaz gerek duyduu bilgileriilemciye uramadan direk olarak sistem belleinden elde edebilir.

    Bu kanallar sistem belleine bazaygtlarn (ses kart, ethernet kartgibi) eriiminihzlandrmak iin kullanlrlar. Bir sabit disk disk denetleyicisi sabit diskten bazverilerialdktan sonra bunlarRAM'e depolamak ister. Aynekilde yerel iletiim a(ethernet)

  • 6kartndan da veri geldiinde bunlarn RAM'e depolanmasgerekebilir. BunlarI/O adreslerizerinden CPU'ya oradan da RAM'e gndermek yerine bazkartlarn kullanabildii DMA(Direct Memory Access - direk bellek eriimi) kanallarvastasyla daha hzlve CPU'yu damegul etmeden direk RAM'e ulatrmak mmkn. Bu sayede CPU megul edilmemiolacak ve de bizim isteimiz daha hzlbirekilde yerine getirilmiolacaktr.

    Tekrar zetlersek DMA verileri bir evre biriminden RAM'e veya RAM'den evrebirimine CPU'nun mdahalesine gerek kalmadan aktarabilmeyi salar. evre birimlerininbirbirine direk ulamasna imkan salayamaz. Sisteminize DMA kullanmak zere ka tanekart taklabilecei snrldr.

    Hafza eriim bilgilerini de kaynaklar sekmesinden grebiliriz. Ancak eriim adresbilgileri ounlukla bizim deitirebileceimiz bilgiler deildir. Btn donanm kartlarileilgili eriim adresleri bilgilerini bilmemiz gerekir ki bu da ok dk bir olaslktr.

    1.1.3. Giri/kAdresleri (I/O)

    Bilgisayarmzn patronu olan CPU'nun evre aygtlaryla ve devre kartlar(ses kart,ethernet kartvs.) ile iletiim kurmak ve bu aygtlarbirbirinden ayrt edebilmek iinkullandGiri/k(Input/Output) adresleridir. Bu adresler "port adresleri" veya "donanmadresleri" olarak da bilinir. Zaten CPU'nun ddnya ile iletiim kurmak iin kullandikiyol vardr denilebilir. Bunlardan biri bilgisayarmzn ana belleinin adresleri dieri debahsedildii zere I/O adresleridir.

    I/O Adres akmalar

    Her kartn mikroilemci ile haberlemesi iin farklbir I/O adresi vardr. Birden fazlakartn aynadresi kullanmasdurumuna akma denir. ki kartn aynadresi kullanmasdurumunda mikroilemci tarafndan gnderilen komutlar bu kartlar tarafndan dorualglanmaz. Bu durum kartlarn almamasna ya da hatalalmasna neden olur.

    ou evre birimi ve kartlar tek bir I/O adres aralnkullanr. En basit ekliyleklavyenizin kullandI/O adres aralnbaka bir kart kullanmaya kalkarsa, bu kartalmayacak, bununla birlikte klavyeniz de devre dkalacaktr. Zaten kart retilirkenklavyenin I/O adresini kullanacak bir kart tasarmyaplmaz. nk bu adres sabittir, klavyedenetleyicisi tarafndan kullanlmaktadr ve bir standart haline gelmitir. Kartlar retilirkenbunlar gz nnde bulundurulan nemli kriterlerdir. "Peki o zaman I/O akmalarnaslolabilir?" diye bir soru gelebilir aklnza. BazI/O deerleri standart deildir, sorunlardazaten bu aralk deerlerini kullanan kartlarda grlmektedir. ayet aynadresi birden fazlakart iin ayarlarsanz akmaya sebep olacaiin kartlar grevlerini yapamayacaktr.

    Giri-kadresleri bilgilerini de kaynaklar sekmesinden grebiliriz. Dediimiz gibibu bilgiler ounlukla bizim deitirebileceimiz bilgiler deildir.

    Bu bilgiler neden vardr yleyse? Cevap basit: Programlama ile uraanlar iin gerekliolabilir. zel bir program gelitirildiinde kullanacadonanm birimi ile ilgili zel ayarlargerekir ise bu bilgilerden faydalanarak ayarlamalarnyaparlar.

  • 71.2. Birletim Sisteminin Bileenleri

    Bir iletim sistemi, kavramsal olarak, grupta toplanabilecek bileenlerden oluur:kullancarayz (bu bir grafik kullancarayz ve/veya komut satryorumlaycs["kabuk" da denir] olabilir), dosya ynetim sistemi ve bir ekirdek.

    1.2.1. KullancArabirimi

    Genel olarak arayz, herhangi bir eyin kullanmnya da onda etkileimi salayanksm olarak dnebilirsiniz Bir araba, gaz ve fren pedallarile aracynlendirmeyisalayan direksiyonu da ieren daha karmak bir arayze sahiptir. Bir bilgisayarn arayzklavye ve fare ile monitrde gzken ve bilgisayarbirok farkliiin kullanabilmemizisalayan yazlmlardan oluur.

    Macintosh bilgisayarlarn kve ardndan Microsoftun Windows yazlmnngelitirilmesinden beri birok insan, arayz dendiinde otomatik olarak grafiksel kullancarayzn (GUI Graphic User Interface, grafik kullancarayz-) dnmektedirler.Bilgisayar kullanmndaha kolay hale getirmede grsel nesneler kullanmgittike geliiyorolsa da bu nesneler bilgisayar ve kullancarasnda etkileimi salayan seeneklertopluluunun sadece bir parasdr.

    Resim 1.2: Grafik kullancarayz1.2.2. ekirdek

    ekirdek, diskteki dosyalarn izlerini tutar, programlarbalatr ve yrtr, bellei veeitli srelerin kaynaklarndzenler, adan paketleri alr ve gnderir, vb... ekirdek kendibana ok az iyapar, fakat dier servislerin kullanabilecei aralarsalar. Ayrca

  • 8donanmlara dorudan ulaan kiileri nleyerek, onlarkendi sunduu aralarkullanmayazorlar. Bu yolla ekirdek, kullanclardier kullanclara karkoruyacak bir yol izler.ekirdek tarafndan salanan bu aralar sistem arlarzerinden kullanlr. Sistemprogramlariletim sisteminin ihtiyacolan eitli servisleri yerine getirmek iin ekirdektarafndan salanan bu aralarkullanrlar.

    ekirdek, iletim sisteminin kalbidir. Adndan da anlalabilecei gibi, "kabuk",ekirdein evresini sararken, donanmla iletiim kurmak da ekirdein iidir.

    Donanm ekirdek Kabuk Uygulamalar

    Kimi iletim sistemlerinde kabuk ve ekirdek tmyle ayrbileenlerken, kimilerindebu ayrm yalnzca kavramsaldr.

    1.2.3. Dosya Ynetim Sistemi

    letim sisteminin dosyalarorganize etme ve ynetme iin ne kullandngsterenifadedir. Dosya verilerin toplandbirimlerdir. Sanal olarak bilgisayar btn verilerinidosya olarak saklar. Bir ok dosya tipi vardr. Program dosyalar, veri dosyalar, textdosyalargibi Dosya sistemi adverilen bir yol ile iletim sistemi dosyalarn iindekibilgileri organize eder. Genelde iletim sistemleri hiyerarik dosya ynetim sisteminikullanr. Bu sistem aa yapsadverilen klasrler ierisinde dosyalarorganize eder. Buklasr sisteminin balang noktaskk dizindir (root directory, C:\>).

    Sistem ierisindeki veri kmeleri dosya (ktk) olarak adlandrlr. Bu nedenle ikincilbellekler daha genianlamyla giri/kbirimleri (HDD, CD-ROM, Flashdisk v.s.)zerinde tutulan verilerin ynetimi dosya ynetimi kapsamnda ele alnr.

    Dosya ynetim sisteminin temel ilevleri maddede toplanmtr:1 - Mantksal dosya yaplarndan fiziksel yaplara geiin salanmas.2 -kincil belleklerin verimli kullanlmasnsalanmas.3 - Dosyalarn paylalmas, korunmasve kurtarlmasile ilgili aralarn

    salanmas.

    1.3.letim Sistemininlevleri

    1.3.1. Dosya ve Klasr Ynetimi

    Dosyalarve klasrleri ynetme, kaynaklarsaklama ve gvenliini salamay, bukaynaklarakullanclarnn kullanmna sunmayve yine bu kaynaklardaki deiiklikleriynetmeyi ierir.

    Bilgisayarda bulunan iletim sistemleri, tm programlar, oyunlar, bizim hazrladmzbelgeler dosyalar halinde saklanr. Bu dosyalar bilgisayarmzda harddisk adnverdiimizfiziksel bir aygtta saklanr ve bu dosyalarkendi aralarnda gruplamak iinde klasrlerkullanlr. Yani verilerin bir arada tutulduu ortamlara dosya denir.

  • 9Src: Dosya ve klasrlerin saklanabilecei fiziksel ortamlardr ve alfabede bulunanharfler ile temsil edilirler. Disket srcler A veya B harfi ile Harddiskler ise C vesonrasnda gelen harfler ile temsil edilirler. CD-ROM, DVD-ROM ve Tape Backup nitelerivb. dier aygtlar ise Harddiskten sonra gelen harfler ile temsil edilirler.

    Klasr: Srcler ierisinde bulunan vedosyalargruplamak amacile kullanlan programgrup isimleridir. Klasrler dosyalaryaptklarileregre gruplandrrlar, bu sayede aradmz herhangibir dosyaybulmamz kolaylar. Bu olay tpkbirktphanede kitaplarn konularna gregruplandrlmalarna benzer.

    rnein bilgisayarmzda hazrladmzbelgeler, hesap tablolar, sunular vb. Csrcsnde bulunan Belgelerim adlklasrdegruplanmlardr. Windowsa ait dosyalar C srcsnde bulunan Windows adlklasrde gruplanmlardr ve yine bu dosyalar yaptklarilere gre kendi aralarndagruplandrlmlardr. Bu sayede rnein bir oyunu silmek veya kopyalamak iin o oyunualtran btn dosyalartek tek semek yerine bu dosyalariinde barndran klasrseerek istediimiz ilemi biraz daha pratik yapabiliriz.

    Dosya: Bilgisayarda yaptmz her ilem dosyalar araclile yaplmaktadr. Biroyun oynayacaksak onun iin gerekli dosyalar ekran grntleri dosyalarda saklanr.Kullandmz bir muhasebe programnda girdiimiz faturalar, ekler, senetler ilgilidosyalara kaydedilir. Yazdmz belgeler, hesap tablolar, sunular vb. dosyalarda saklanr.Bu sayede yaptmz almalaristediimiz herhangi bir zamanda ap okuyabilir gerekligncellemeleri yapabiliriz. Bilgisayarda bulunan btn dosyalar dosyaad.uzant eklindesaklanr. Dosyaado dosyann yaptie gre verilmimantksal bir isimdir ve toplam 255karakter uzunluunda olabilir, uzantise o dosyann ilevine gre bilgisayar tarafndan dahanceden belirlenmibir isim olabilir ve genelde 3 harf uzunluundadr. Uzantlar sayesinde odosyann hangi programla hazrlandnve hangi programlarla alabileceini anlayabiliriz.Aada belli birka dosya uzantrnei bulunmaktadr;

    Uzant AklamaExe Uygulama dosyalarBat Toplu idosyalarTxt Metin dosyalarBmp Resim dosyalarJpg Resim dosyalarDoc Microsoft Word dosyalarXls Microsoft Excel dosyalarPpt Microsoft Powerpoint dosyalarZip Sktrlmdosyalar

    Dosyalar bilgisayarmzda ieriklerine gre belirli bir alan kaplarlar. Her bir harfgenellikle bilgisayarda 1 byte alan kaplar.

  • 10

    1.3.2. Uygulamalarn Ynetimi

    Kullancbir program altrmak istediinde, iletim sistemi uygulamann yerini sabitdiskten tespit eder ve uygulamayRAMe ykler. Bu ilem etkileimli ilem olarakadlandrlr.

    Etkileimli ilem kullanclara, uygulamalardinamik biimde ynetme, altrlan programlarnsonularn dorudan elde edip, her an mdahaleedebilme olanasalayan alma trne ilikin birzelliktir. Bu alma trnde kullanclar, bir iinalma sreci boyunca ie, monitr ve klavye vastasile her an mdahale edebilmektedirler. Yani bir bakasylemle, ekran banda oturan bir kullancnnbilgisayara bir komut vermesi ve o komuta bilgisayardanyant almastrnde, bir nevi karlklkonuma yapargibi alma biimine Etkileimlilem denir.

    Bu tanmdan da anlalacagibi, kullanclar program gelitirme, metin dosyalaroluturma, program derleme ve test etme, veri tabansorgulariletme, bilgisayar akomutlargirme, internet servislerini kullanma gibi ksa sreli ilerini Etkileimli lemolarak yrtrler.

    1.3.3. YardmcProgramlarDestekleme

    letim sistemi yardmcprogramlar, problemleri giderebilmek ve sisteminin salklilemesini srdrebilmek amalkullanr. Silinmi, hasarldosyalarbulabilmek, verilerinyedeini alabilmek gibi ilemlerde kullanr.

    letim sistemi, zerinde yer alan bazyazlmlar Sistem Yazlm olarak anlr.rnein derleyiciler (compilers) ; yazdmz programmakine diline eviren ara program,editrler (editors), yararlprogramlar (utility) ; virs temizleyen programlar gibi gerek iiin yardmclardr, veri tabanynetim sistemleri (database management system) vebilgisayar ayazlmlar(network software) yine birer sistem yazlmlardr. Ancak buyazlmlar iletim sisteminin kendi z paralardeildir.

  • 11

    Resim 1.3: Sistem aralarna ulamak

    Balat mensnde donatlar ierisinde sistem aralarierisinde bu tip yardmcprogramlara ulaabiliriz.

    1.3.4. Bilgisayar DonanmnKontrol Etme

    letim sistemi programlar ile BIOS arasnda durur. BIOS tm donanmkontrol eder.Programlarn da iletim sistemi ile haberleebilmesi iin donanm kaynaklarna ihtiyacvardr.letim sistemi donanma BIOS araclile aygt srcleri ile ular.

    Bir bilgisayar sistemi, bir veya birden fazla ilemci (ya da dier bir sylemle CPU),gerek bellek (RAM), saatler, terminaller, diskler, bilgisayar a(network) birimleri, yazcniteleri, CD srcs, disket ve teyp niteleri gibi I/O nitelerinden olumaktadr. Doalolarak bir bilgisayar sistemi olduka karmak bir yapdadr.

  • 12

    ekil 1.1: Doal bir bilgisayar sistemi

    ekil 1.2: Katmanlsistem

    Kullanc

    Uygulamalar

    letim Sistemi

    BIOS Aygt srcleri

    Donanm

    Uygulamayazlm

    Editrler

    Makine Dili

    letim Sistemi

    Mikroprogram

    Fiziksel Birimler

    Derleyiciler

    Uygulamayazlm

    Uygulamayazlm ... ... ...

    4. Kuakdiller Y. aralar

    lerVTYS ler

    Ayazlmlar

    Uygulamayazlmlar

    Donanm

    Sistemyazlmlar

  • 13

    Programclar, donanmn bu karmak yapsndan etkilenmemelerini salamak ve diskgibi donanm nitelerinin nasl altklarnanlamak zorunda braklmamalariin,donanmn zerine ilave edilen yazlmlarn katmanlar eklinde (layered system)oluturulmalarve bu sayede ok daha kolay bir ekilde, sistemin btn paralarnnynetilebilmesieklinde bir yaplanma, uzun yllar nce gelitirilmibir yaklamdr.

    Bu yapnn en alttaki katmandonanmoluturmaktadr. En alttaki katman, fizikselniteler, entegre devreler, kablolar, power (elektrik destek) niteleri, disket srcleri, diskniteleri ve dier benzeri donanm birimlerinden olumaktadr. Bu katmann mimari yapsile ilgilenmek ve bunlaralma prensiplerini gelitirmek elektronik mhendislerinin iidir.

    Fiziksel niteleri (donanm) dorudan kontrol eden ve fiziksel katmann bir stndekien ilkel yazlm dzeyini oluturan katman, microprogram dr. Bu katman genellikleread-only (yalnzca okunabilir) bellek (ROM) sahasnda bulunur. Microprogram daekleme (add), tama (move), karlatrma (compare) gibi makine diline ait temel komutlaradm adm yerine getirir. Microprogram, rnein, Add ilemini yerine getirmek iineklenecek saynn nerede yer aldnsaptar ve zerine eklenecek sayyilave ettikten sonrasonucu elde eder.

    Microprogramn yorumladkomut seti (instruction set), makine dili (machinelanguage) katmannoluturur ki, bu gerekte makinenin gerek birdonanm parasnoluturmakta ve bir bilgisayar da donanmn gerek birparasym gibi nitelenebilmektedir. Bu nedenle bazmakinelerdeMicroprogram, donanmn iinde varsayldndan ayrbir katman eklindebulunmaz.

    Makine dili, genel olarak 50 ile 300 arasnda komuta (intruction) sahiptir. Veri tama,aritmetik ilem yapma ve deerleri kyaslama gibi ilevleri yerine getirir. Makine dili, yazcve disket src gibi I/O (input/output) nitelerinin denetimini zel yklenmibilgilersayesinde yapmaktadr.

    Bir bilgisayar sisteminin drdnc katmannda yer alan iletim sisteminin temel ilevi,donanmn karmaklnkullancya yanstmamak ve daha elverili ortam hazrlayp,kullancnn kolayca iini yapmasnsalamaktr.

    1.4.letim Sistemi Tipleri

    1.4.1. oklu Kullanc(Multiuser)letim Sistemleri

    ki veya daha fazla kullancnn programlar veyapaylalan aygtlar zerinde alabilmesidir. Bu konuya engzel rnek paylatrlan yazclardr. Bir ok kullancaynanda yazcya belge gnderir ve de sra ile bu belgeleryazcdan ktalnr.

  • 14

    1.4.2. oklu Grev (Multitasking)letim Sistemleri

    Kullanclar sistemde aynanda birden fazla ilem(process) altrabilirler. Bu, siz bir ilemi balattktansonra, o balattnz ilem almaya devam ederkenbaka bir ilem de balatabilirsiniz demektir.

    oklu grev, bir iletim sisteminde bir kullancnn,birden fazla sayda ilemi aynanda iletime alnabilmesizelliidir. Yani oklu grev, bellekteki birka veriyi aynanda ilemesi ve ilemci ile I/O nitelerinin de bunlararasnda ayn anda kullandrlmas ortamnnyaratlmasdr. Ancak bir bilgisayar sisteminde, iletim sisteminin kendisine ait birden fazlailemin aynanda altrlmas, bu sistemde oklu grev (multitasking) zellii olduunugstermez. Bu nedenle bir iletim sisteminde oklu grev zellii, ancak bir kullancnnbirden fazla saydaki ilemi aynanda iletebiliyorsa vardr.

    oklu grev birok uygulamann (programn) aynanda altrlmasdr. Bununsalanmasiin, grevler (uygulamalar) ksa zaman dilimleri iinde ilemcide altrlr. Buzaman dilimlerinin olduka kk zaman dilimleri olmasnedeniyle yapay da olsa bir ezamanllk sz konusu olur (lemci aynanda iki ii yapamaz.).

    1.4.3. oklu lemci (Multiprocessing)letim Sistemleri

    Gittike yaygnlaan bir durum da bir basit sistemin ierisine birok CPU balayarakok nemli hesaplamalaryapmaktr.

    Her iletim sistemi birden fazla ilemciyi destekleyemiyor. letim sistemi, yaplacakolan ilemleri iki veya daha fazla ilemci zerine datmaybilmeli ve bunlarkontroledebilmelidir. Bu zellie sahip olan iletim sistemleri arasnda Windows 2000, WindowsNT, Linux, Unix, BeOS bulunuyor. Microsoft'un dier iletim sistemleri (Win9x - ME) okilemcili sistemleri desteklemiyor. Destekleyememesinden dolay, fazladan taktnzilemciyi bou bouna kullanmoluyorsunuz. Anlayacanz, ilemleri ilemci zerinedatabilme zelliinden yoksun.

    1.4.4. oklu Grev (Multithreading) letim Sistemleri

    Program ihtiya halinde iletim sistemi tarafndan kk paralara ayrlr vealtrlabilir. Bu zellik aynzamanda oklu kullancsistemleri de destekler. Aynprogramn paralarfarklkullanclar tarafndan da kullanlabilir.

  • 15

    UYGULAMA FAALYET

    lem Basamaklar neriler

    1. Bilgisayarnzdaki ses kartnn IRQ ayarntespitetmek iin bilgisayarm simgesinden zellikler penceresineulanz. Aygt yneticisi sekmesinden ses kartnseerekaltrnz. Kaynaklar sekmesinden irq ayarlarntespitediniz.

    rq ayarlarngereksiz ve deyanlolarak deitirmemeyedikkat ediniz.

    2. letim sisteminizde ykl olan yardmcyazlmlardan disk birletiricisi, disk temizleme,sistem bilgisi pencerelerini aarak uygulaynz.

    a- Disk birletirme ilemini c:\> srcsnegerekletiriniz.

    Bu yazlmlar ne iinkullanlyor, grevleri neler?

    UYGULAMA FAALYET

  • 16

    b- Disk temizleme ilemini gerekletiriniz.

  • 17

    c- Sistem bilgisi penceresinden sistem bilgilerinize

    ulanz.

  • 18

    LME VE DEERLENDRME

    A- OBJEKTF TESTLER (LME SORULARI)Aadaki sorulardan; sonunda parantez olanlar doru yanlsorulardr. Verilen

    ifadeye gre parantez iine doru ise D , yanlise Y yaznz.klsorularda dorukkiaretleyiniz.

    1. letim sistemi donanmlardenetleyen ve yneten, uygulama yazlmlarnaltran temel yazlmdr. ( )

    2. Aadakilerden hangisi bir iletim sistemi deildir?A ) Windows XPB ) LinuxC ) UnixD ) Microsott Office

    3. evre birimlerinin bir iyapmak iin ilemciden izin istemlerini, sraya girmelerinisalayan sistemin adnedir?A ) PCIB ) IRQC ) I/OD ) BIOS

    4. Bir iletim sistemi kullancarayz, ekirdek ve dosya ynetim sistemiblmlerinden oluur.( )

    5. Bilgisayarda ykl olan her trl bilginin saklandbirime ne ad verilir?A ) SrcB ) KlasrC ) DosyaD ) Byte

    6. Bir dosyann iinde saklanan bilginin tr dosya adna baklarak belirlenir.( )

    7. Bilginin girilmesinden balayarak, sonularn dkmne kadar geen sre, YantSresi (response time) olarak adlandrlr.( )

    8. Farklkullanclara ait ileri aynanda yapabilen iletim sistemlerine ne ad verilir?A ) oklu kullanciletim sistemiB ) oklu ilemci iletim sistemleriC ) oklu grev iletim sistemiD ) oklu kullanm (Server) iletim sistemleri

    9. oklu ilemci, bir iletim sisteminde bir kullancnn, birden fazla sayda iinin aynanda iletime alnabilmesi zelliidir.( )

    10. Bir iletim sisteminin oklu kullanm zellii varsa, o sistem genelliklemultiprogramming de desteklenmektedir.( )

    LME VE DEERLENDRME

  • 19

    RENME FAALYET- 2

    Dosya ynetiminin nasl yapldnbilecek ve gerekli ayarlamalaryapabileceksiniz..

    Bu faaliyet ncesinde yapmanz gereken ncelikli aratrmalarunlardr:

    evrenizdeki dokmanlarnasl dzenlediinizi kafanzda tasarlaynz. Bilgisayarlarn dokmanlarnasl dzenleyebilecei konusunda bir tablo

    oluturunuz. FAT dosya yerleim tablosunu aklayan grafikler aratrnz. NTFS dosya sistemini aklayan grafikler aratrnz FAT ile NTFS sistemlerini tablo zerinde karlatrn, edindiiniz bilgileri

    snfnzda arkadalarnz ile snf ortamnda paylanz.

    2. DOSYA YNETM

    Dosya ynetim sistemlerine gemeden nce, sabit disklerle ilgili baztanmlamalarbilmekte fayda var.

    Kafa (Head) : Sabit disklerde okuma/yazma ilemini yapan mekanik para.

    Plaka (Plate) : Bilgilerin yazldpara. Bir sabit disk, birden ok disktenoluur. ste ste gelmibu diskler plaka olarak adlandrlr.

    z (Track) : Sabit diskte bulunan plakalarn zerinde gzle grlmeyecek emerkezli daireler vardr. te bu dairesel izgilere track (iz) denir.

    Sektr (Sector) : z yapsnn blnmesiyle oluan ve sabit disk zerindeadreslenebilir en kk alana denk gelen paraya sektr adverilir.

    Kme (Cluster) : Sektrler zerinde tanmlanmen kk kme olaraktanmlanabilir. Normalde FAT 16, FAT 32 ve NTFS dosya sisteminde, hard

    RENME FAALYET2

    AMA

    ARATIRMA

  • 20

    diskteki blmn kapasitesine gre formatlama srasnda standart olarakbelirlenmiboyutta kmeler olumaktadr. Cluster'larn boyutunu, cluster'larkullanan dosya sistemi ve blmn kapasitesi belirlenir. Ancak cluster'larnboyutu formatlama srasnda (/Z:n) parametresi ile elle de ayarlanabilir.

    Arayz (Interface) : Sabit disklerin hangi ara birimi kullandnbelirtir.

    RPM (Rotation Speed Moment) : Disklerin dakikadaki dnme hzlarnbelirtir. u anda piyasada bulunan IDE srcler, 5400 rpm ve 7200 rpmhzlarndayken, SCSI srclerdeki diskin dnme hz10000, 15000 rpmhzlarnda dolamaktadr.

    Veri Eriim Hz(Data Access Time) : Sabit diskteki kafann, bir veriyeeriebilmesi iin bir izden dier bir ize geerken kaydettii zamandr.Kullanlan zaman birimi milisaniyedir. Bu sre ne kadar ksa olursa o kadariyidir.

    2.1. Fat Dosya Ynetim Sistemi

    2.1.1. FAT (File Allocation Table Dosya Yerleim Tablosu-) Nedir?

    Dosya yerleim tablosu ( FAT ), bir diskte bulunan dosyalara ait bilgilerin kaytlolduu alanlarbelirtmeye yarar. Bir baka deyile FAT, bir diskin haritasgibidir.

    2.1.2. FAT Nasl alr?

    Bu tarz dosya sistemleri File Allocation Table - Dosya yerleim tablosu - adlbirsistem kullanrlar. Bu sistemde partisyon her biri belli miktarda sektr ieren "cluster", kmeisimli paralara ayrlr ve hangi dosyalarn bu cluster paralarndan hangilerine yerletii,

    Plakalar

    Silindir

    Kme

    zlerSektrler

  • 21

    hangi cluster paralarnn bo, hangilerinin dolu olduu gibi bilgiler FAT zerine yazlr.letim sistemi de herhangi bir dosyaya eriim yapmak istediinde dosyaybulmak iin FATzerine yazlan bu bilgilerden faydalanr.

    2.1.3. FAT eitleri (FAT16, FAT32, VFAT)

    FAT 16: DOS, Windows 3.1 ve OS2 srm ncesi Windows 95 iletimsistemlerinin kullanddosya sistemidir. Eski bir dosya sistemi olduundandolaybir takm eksikleri ve dezavantajlarbulunmaktadr.

    Bunlardan ilki kk dizininin (root) snrlandrlmolmasdr. FAT16 sistemindealtaki primary blme ait root dizini, FAT tablosu ve partisyon boot sektrcluster iinde yer almazlar ve saysbelli olan sralsektrlerde tutulurlar. Busaynn belli olmaskk dizine yaplacak eklentilerin belli bir snrolmassonucunu dourur. Ksaca alt dizinleri istediiniz kadar uzatabilmekle birlikte:Birincisi, FAT16 blmlerdeki kk dizinde belli uzunlukta girilesnrlandrabilirsiniz.

    kincisi, FAT16 dosya sisteminde adresleme, adstnde 16 bit olduundanadreslenebilen maksimum cluster says65525tir ve bu clusterlarin maksimumboyutu 32KB olabilir (aslnda cluster says65536 olmaldr ama bazlarzelamalar iin tutulur). Bu da bizi FAT16 kullanan bir disk ya da partisyonun2GBdan daha byk olamayacasonucuna gtrr.

    ncs, FAT16 elindeki bos sabit disk ya da partisyon alannbir ekildeelindeki btn clusterlara datmak zorundadr. Bu nedenle sabit diskin boyutubymeye baladka cluster boyutu da byr. Clusterlar blnemezler veancak tek bir dosya yahut dosya parasntayabilirler.

    FAT 12/16 da kme (cluster) boyutlarBlm boyutu( GB) FAT tipi Sektr/kme Kme boyutu

    0-15 12 bit 8 512bytes16-127 16 bit 4 2K128-255 16 bit 8 4K256-511 16 bit 16 8K512-1023 16 bit 32 16K

    1024-2047 16 bit 64 32K2048-4096 16 bit 128 64K*

    Sanal Dosya Yerleim Tablolar(Virtual File Allocation Tables VFAT) :Windows 95 ve NT nin kullanddosya sistemi.Ksa bir sre sonra yeriniFAT32 ye brakmtr.

  • 22

    FAT 32: Windows 95, OS2, Windows 98, Windows2000 ve Linux tarafndan tannp kullanlabilen veFAT16dan daha gelimibir dosya sistemidir. lk olarak FAT32de herhangi bir kk dizin

    snrlamasyoktur. kinci olarak FAT32, FAT16daki 16 bit

    adresleme yntemi yerine 32 bit adreslemeyntemi kullanr. Bu sayede herhangi bir disk yada partisyon FAT32 altnda 2 TerraByte (yaklak2000 GB) uzunluunda olabilir. nc olarak ise FAT32 cluster boyutlarnufak tutarak boalan israfn

    azaltr. FAT32 altnda tek bir dosyann eriebilecei maksimum boyut 4GB ile sinirlidir.

    FAT 32 de kme (cluster) boyutlarBlm boyutu( GB) Sektr/kme Kme boyutu

    0.256< 1 512bytes0.256-8 8 4K

    8-16 16 8K16-32 32 16K

    >32.04 64 32K

    2.2. NTFS Dosya Ynetim Sistemi

    2.2.1. NTFS Nedir?

    NTFS (New Technology File System Yeni teknoloji dosya sistemi-); Windows NTve devamolan Windows 2000, XP tarafndan desteklenen bir dosya sistemidir.

    2.2.2. NTFS Nasl alr?

    NTFS, dosya konumlarnFAT sistemindeki gibi bir ana indeks olarak saklamaklabirlikte (MFT, Master File Table Ana dosya tablosu-) dosyann yerletii konumlarvedier bilgileri her clusterin iinde ayrca saklayarak daha gvenilir bir yapsunar. Ancak buarada olduka genibir disk haritasoluturur ve bu bilgiler nemli bir yer kapladndandolay400MBden ufak disk yahut partisyonlarda NTFS kullanlmasnerilmez. NTFS,sunucu olarak grev yapan Windows NT ve Windows 2000 iletim sistemlerine ait bir dosyasistemi olmasnn gerektirdii ihtiyalar dorultusunda daha ok disk gvenlii, stabilitesi veperformansyla ilgili iyiletirmeler ierir ve zetleu artzelliklere sahiptir:

    Dosya konumlaryla ilgili bilgileri cluster ilerinde de saklayarak daha gvenlibir dosya sistemi yapssunar.

    Cluster boyutu partisyon boyutuyla sinirli deildir ve 512 byte deerine kadar

  • 23

    ayarlanabilir. Bu da disk zerinde dosyalarn paralanmasnazaltarak hem bosalann verimli kullanlmasn, hem de zellikle yksek kapasiteli sabit disklerdeperformans artnberaberinde getirir.

    Yaklak 16 GBa kadar uzunlukta olan tek para dosyalardestekler.

    ACL (Access Control List, Eriim kontrol listesi) zellii sayesinde sistemyneticileri tarafndan hangi kullanclarn hangi dosyalara eriebilecei ile ilgilikstlamalarn koyulabilmesini salar.

    Btnleik dosya sktrma zellikleri ierir.

    Uzun dosya isimlerini ve Unicode kaynakldosya isimlerini destekler. Unicode,dosya isimlendirilmesi srasnda karakterlerin tanmlanmasiin ikilik sistemdekodlar kullanlmasnngren bir standarttr. Bu standarda gre Unicodekullanlarak verilmiolan dosya isimleri Unicode kullanabilen dosya sistemleritarafndan tam olarak nasl hazrlanmlarsaekilde grnrler (rnein Japoncayahut Arapa gibi).

    NTFS dosya sistemi kullanan Windows NT ve Windows 2000srmleri FAT srcleri grebilir ve bu srclerdeki dosyalarokuyabilirler (Windows NT FAT16yi, Windows 2000 FAT16 veFAT32yi grr). Ancak FAT kullanan Windows 95, 98 ve DOS gibiiletim sistemleri NTFS blmlerini gremezler, dolaysyla dosyasistemi NTFS olan disk yahut partisyonlara ait verileri okuyamazlar. Bu

    nedenle sisteminizde rnein FAT32 altna kurulmubir Windows 98 ve NTFS partisyonakurulmuolan bir Windows 2000 varsa Windows 2000 FAT32 partisyona kurulu olanWindows 98e ait dosyalargrebildii ve bu srcye bir isim verebildii halde, Windows98 NTFS altndaki Windows 2000 dosyalarngremeyecek ve bu partisyonu bir disk gibialglayamayacaktr. Bu nedenle bu srcye herhangi bir src ismi vermez.

    NTFS kme (cluster) boyutlarBlm boyutu( GB) Sektr/kme Kme boyutu

    0.512< 1 512bytes0.512-1 2 1K

    1-2 4 2K2-4 8 4K4-8 16 8K8-16 32 16K

    16-32 64 32K>32 128 64K

  • 24

    UYGULAMA FAALYET

    lem Basamaklar neriler

    1- Kullandnz iletim sistemlerinin hangi dosyaynetim sistemini kullandntespit ediniz.

    Pencerelerin Word ortamnagrntsn aktarabilirsiniz.

    UYGULAMA FAALYET

  • 25

    LME VE DEERLENDRME

    A- OBJEKTF TESTLER (LME SORULARI)Aadaki sorulardan; sonunda parantez olanlar doru yanlsorulardr. Verilen

    ifadeye gre parantez iine doru ise D , yanlise Y yaznz.klsorularda dorukkiaretleyiniz.

    1. Bilgisayarda bilgilerin (dosyalarn) saklandbirimler sabit disk, disket src,CD/DVD src, ZIP src gibi donmlardr.( )

    2. Sabit disklerde bilgilerin zerine yazldfiziki ortama plaka (plate) denir. ( )

    3. Sabit disklerde kafann, bir veriye eriebilmesi iin bir izden dier bir ize geerkenkaydettii zaman aadakilerden hangisidir?A ) Veri Eriim HzB ) RPMC ) SCSID ) IDE

    4. Hangi dosyalarn kme paralarndan hangilerine yerletii, hangi kme paralarnnbo, hangilerinin dolu olduu gibi bilgilerin yazldyere ne isim verilir?A ) TrackB ) FATC ) InterfaceD ) Sector

    5. FAT16 sisteminde adresleme 16 bit olduundan dolaykullanlan bir disk ya dapartisyonun 2GBdan daha byk olamaz.( )

    6. Windows NT ve Windows 2000 iletim sistemlerine ait bir dosya sistemi olmasnngerektirdii ihtiyalar dorultusunda daha ok disk gvenlii, stabilitesi veperformansyla ilgili iyiletirmeler ieren dosya ynetim sistemi aadakilerdenhangisidir?A ) FAT16B ) FAT32C ) VFATD ) NTFS

    7. FAT kullanan iletim sistemleri NTFS kullanan iletim sistemlerindeki bilgilerigrebilir fakat NTFS kullanan iletim sistemleri FAT kullanan iletim sistemlerindekibilgileri gremez.( )

    LME VE DEERLENDRME

  • 26

    8. NTFS dosya sisteminde bir dosyann uzunluu en fazla ne kadar olabilir?A ) 2 GBB ) 4 GBC ) 8 GBD ) 16 GB

    9. Cluster boyutu partisyon boyutuyla snrldeildir ve 512 byte deerine kadarayarlanabilir. Bu da disk zerinde dosyalarn paralanmasnazaltarak hem boalannverimli kullanlmasn, hem de zellikle yksek kapasiteli sabit disklerde performansartnberaberinde getirir. ( )

  • 27

    RENME FAALYET- 3

    Bellek ynetimi nasl yapldnbilecek ve bellek yapsnayarlayabileceksiniz.

    Bu faaliyet ncesinde yapmanz gereken ncelikli aratrmalarunlardr: Bellek kelimesinin yaptarmlararkadalarnzla tartnz. Bilgisayarlarda bellein ne ie yaradnaratrnz. Bellek eitleri hakknda ksa bir aratrma yapnz.

    3. BELLEK YNETM

    3.1. Bellek Ynetimi Nedir?

    Bellek ynetimi, bilgisayarn ana belleini ynetmekle ilgili yaplan ilemlerintmdr. Gerektiinde bellek tahsis etmek (malloc), kullanmbittiinde bellei serbestbrakmak (free), sanal bellek ynetimi yapmak ve kullanlmayan bellek blgelerini ynetmek(garbage collection) gibi konulariermektedir.

    Her bilgisayar, alan programlartutmak iin kullandbir miktar ana belleesahiptir. ok basit iletim sistemlerinde bellekte aynanda sadece bir programnbulunmasna izin verilir. kinci bir programaltrmak iin, bellekte bulunan ilk programsilinmeli, ilk programdan boalan yere ikinci program yklenmelidir.

    ok gelimi iletim sistemlerinde aynanda bellekte ok sayda programnbulunmasna izin verilir. Bu programlardierlerinin etkisinden korumak iin bir korumamekanizmasna ihtiya duyulur. letim sistemi tarafndan kontrol edilen bu mekanizmadonanmda mutlaka bulunmaldr.

    AMA

    ARATIRMA

    RENME FAALYET3

  • 28

    Normal olarak her ilem, tipik olarak 0. adresten balayarak yukarya doru giden biradres alannkullanabilmektedir. Bu basit durumda, bir ilemin sahip olduu maksimumadres alannn bykl ana bellekten daha azdr. Bu yolla, bir ilem adres alannntamamnkullanabilir. Ana bellekte ilem iin yeterli bellek alanolacaktr.

    Bununla birlikte, birok bilgisayarlarda adresler 232, 264 adres veren 32 veya 64bitliktir. Eer bir ilem bilgisayarn sahip olduu ana bellek alanndan daha fazla belleeihtiyacvarsa bu durumda ne yapmaldr? lk bilgisayarlarda bunun bir zm yolu yoktu.Gnmzde bu sorunu zen teknik sanal bellek olarak adlandrlr.

    3.2. Bellek Tipleri

    RAM bellek hem ieriine bilgi yazmak hem de ieriindeki bilgiyi okumak iintasarlanmtr. Bellein belirli yerlerinde depo edilen program komutlar, veriler vebenzerlerinden meydana gelen szcklere herhangi bir srada (yani rastgele) ve aynsredeeriilir. Eriim zamanszcn bellekte bulunduu yerden bamszdr. RAMlar uygulamaprogramlarnsaklamakta ve programlarn almassrasnda elde edilen ara sonularnsaklanmasnda da kullanlr. RAMda saklanan bilgiler deitirilebilir. RAMda saklananbilgiler elektrik kesildiinde kaybedilir.

    RAMdeki bilgilere eriim, disk ya da disket srclerindeki eriimlekarlatrlamayacak kadar hzldr. Bilgisayar her aldnda RAM botur.

    Bellek sas(kapasitesi) byte cinsinden bellein kapasitesini verir.

    Byte; bellek l birimidir, 8 bitten oluur. Bit ise en kk hafza birimidir.

    RAM kullanm alanna gre 5 gruba ayrlr. Geleneksel bellek st bellek alan Uzatlmbellek Geniletilmibellek Yksek bellek alan

  • 29

    3.2.1. Geleneksel Bellek (Conventional Memory)

    Dosun ana belleidir (base memory olarak da bilinir). 0 640 KB arashafzablgesidir. MS-DOS uygulamalarburada alr. Btn PC lerde 640K snrszkonusudur. Eer hala DOS ortamnda alyor iseniz ki gnmzde byle bi durum artkyoktur, iletim sistemi dosyalar, aygt srcleri (CD-ROM gibi), TSR programlariinbaka bir hafza imkannz yok demektir. Bu skntnn alabilmesi iin grsel ortam ileberaber yeni hafza tipleri gelitirilmitir.

    Uzatlmbellek alan1024 KB -4 GB

    Yksek bellek alan

    640-1024 KB

    st bellek alan

    0-640 KB

    Geleneksel bellek(Temel bellek)

    ekil 3.1: Geleneksel bellek

    3.2.2 st Bellek Alan(UMA Upper Memory Area-) ve GeniletilmiBellek

    Ayrlmbellek olarak da bilinen bu alan 640 KB ile 1 MB arasndaki hafzablgesidir. st bellek bloklarhalindedir (UMB -upper memory blocks-). Tak-altrelemanlarn srcleri, video srcleri bu alanda tutulur. EMM386.exe dosyastarafndanynetilir.

    Geniletilmibellek (expanded memory) st bellee benzer bir bellektir. EMS olarakda bilinir (expanded memory specification). Bu bellee 64 KB lk erevelerden 16 KB lk

    Temel BellekHafzann lk 640 KB lk

    blmDOS programlar

  • 30

    sayfalar halinde eriilir. Bu sayfalar kullanlmayan UMB lere oluturulur. Bu birincil aygtsrcs EMM386.exe dosyastarafndan oluturulur. Geleneksel hafzadan bamsz olarakalr.

    Uzatlmbellek alan1024 KB -4 GB

    Yksek bellek alan

    640-1024 KB

    st bellek alan

    0-640 KB

    Geleneksel bellek(Temel bellek)

    ekil 3.2: st bellek alan

    3.2.3. UzatlmBellek (Extended Memory)

    Uzatlmbellek olarak da ifade edilir. 286 veya yukarsbilgisayarlarda 1Mb n yukarsndaki bellek alanna verilen isimdir.Windows gibi zel programlar, DOS ta RAM srcler veSMARTDRIVE tarafndan kullanlr. HIMEM.SYS ile kullanlabilirhale getirilir. Bu bellee eriim mikroilemcinin korumalmodusayesinde olur. Uzatlmbellek ile temel bellek arasndaki en nemlifark gerek modda alan programlarn hibirisinin uzatlmbellektealamamasdr. Yani uzatlmbellek, programlarn altrlmasiin deil verilerin saklanmasiin kullanlr.

    Ayrlmbellek384 KBUMB ler halindealan programlar

    Sistem BIOS Tak-altr

    srcler Video srclerEMM386.exe kontrol

    eder

  • 31

    8088 / 8086 mikroilemcisinin adresleyebildii en ok bellek 1MB dr. Bunun384KB ksmvideo bellek ve BIOS programlarna ayrlmtr. Dolaysyla DOS'a 640 KBksmkalr. te bu 8088 / 8086 mikroilemcilerinin kullanabildii 1 MB'lk temel bellektensonra kalan btn bellek uzatlmbellek olarak adlandrlr. Bu bellee eriim 80286,80386, 80486 mikroilemcilerin korumalmodu sayesinde olur. 8086/8088 mikroilemcileruzatlmbellekten yaralanamaz. 80286 tabanlbir mikroilemci 15 MB kadar 80386/80486tabanlmikroilemciye 4 GB kadar uzatlmbellek eklenebilir. Uzatlmbellekle temelbellek arasndaki en nemli fark gerek modda alan programlarn hibirisi uzatlmbellekte almaz. DOS gerek modda yazlmtr. Bu yzden temel bellekle snrldr.

    Bu demek deildir ki uzatlmbellek gerek modda hi kullanlamaz. Uzatlmbellek veri depolamak iin kullanlabilir. Ancak bu ii yapacak yazlm uzatlmbelleinzelliklerine uygun yazlmolmaldr (Dosun RAMDRIVE.SYS). Uzatlmbellei tamanlamyla kullanan korumalmod iletim sistemleri ve DOS kontrol programlarda vardr.OS/2, Microsoft Windows gibi.

    Uzatlmbellek alan(Extended memory)1024 KB -

    4 GB

    Yksek bellek alan

    640-1024 KB

    st bellek alan

    0-640 KB

    Geleneksel bellek(Temel bellek)

    ekil 3.3: Uzatlmbellek alan

    XMS (extended memoryspecification)

    1 MB zeri bellekWindows kullanr.HIMEM.SYS kontrol

    eder.

  • 32

    3.2.4. GeniletilmiBellek (Expanded Memory )

    Geniletilmibellek olarak tercme edilen expanded memory, 640K dan daha fazlabellee ihtiyacolan programlarn kullanmasiindir. 8086 veya 80286 bilgisayarlara zelkartlar yardmile eklenmitir. EMS yazlmlarile kullanlabilir hale getirilir.Geniletilmibellek sisteminde eskiden kullanlmakta olan yn - aktarma adl bir yntemkullanlmaktadr. Bu bellein almas3 paradan oluur.

    Birincisi, yn aktarmalbellek kartdr ve gerekli olan ekstra bellei zerindetar. Bu ekstra bellek 16 Kb lk paralara blnmtr. kincisi, geniletilmibellek yneticisi (Expanded Memory Manager - EMM)

    denilen bir yazlmdr. ncs, geniletilmibellei kullanacak uygulama programdr.

    EMM geniletilmibellei kullanacak uygulama programna hizmet yordamlarsalar. Uygulama programEMM nin hazr fonksiyon arlaryardmyla geniletilmibellei kullanr. Bilgisayar ilk aldnda EMM harekete geer ve PC nin bellek alanndakullanlmayan blge bulmaya alr. Bu iiin gerekli 64 Kb lk alan belirlendikten sonra,EMM tarafndan 16 Kb lk 4 pencereye blnr. Uygulama program, geniletilmibelleikullanabilmek iin EMM ye 4 kullanlabilir pencereden yararlanmak istediini bildirir.EMM uygulama programnn istedii geniletilmibilgileri 16 Kblk sayfalara blerekpencerelere yerletirir. Uygulama programbu bilgileri pencerelerden alr. Bilgi saklamakistediinde ise elindeki bilgileri 16 Kb lk sayfalara blerek pencerelere yerletirir. EMM bubilgileri pencerelerden alarak geniletilmibellee kaydeder.

    Geniletilmibellek sadece veri saklamak iin kullanlabilir. Programlar geniletilmibellekte altrlamazlar.

    Bilgisayar ilk aldnda EMM harekete geer ve PCnin bellek alanndakullanlmayan bir blge bulmaya alr. Bu iiin gerekli miktar 64 KBdir. 64 KB'likkullanlmayan alan belirlendikten sonra EMM tarafndan 16 KBlik 4 pencereye blnr.Artk geniletilmibellek uygulama programtarafndan kullanma hazrdr. Bir uygulamaprogramnn geniletilmibellei kullanabilmesi iin EMM fonksiyon arlarniyi bilmesigerekir. Yani geniletilmibellei kullanmak iin zel yazlmolmasgerekmektedir.

    Geniletilmibellei kullanmak iin zel yazlmuygulama programlargerektiindesradan DOS programlariin 640KB'lk limit hala geerlidir. Bilgisayarnzn uzatlmbellei varsa bu bellek bir program yardmyla geniletilmibellek olarak kullanlabilir.

    3.2.5. Yksek Bellek (High Memory Area-HMA)

    HMA, ya da Yksek Bellek Alan, uzatlmbellein ilk 64K lk ksmdr ve DOStarafndan zel olarak kullanlr. Windows da kullanabilir.

  • 33

    Uzatlmbellek alan(Extended memory)1024 KB -

    4 GB

    Yksek bellek alan

    640-1024 KB

    st bellek alan

    0-640 KB

    Geleneksel bellek(Temel bellek)

    ekil 3.4: Yksek bellek alan3.3. Dier Bellek eitleri

    3.3.1. Sanal Bellek (Swap file veya Page file)letim sistemlerinin birou disk yzeyini RAM bellein bir uzantsymgibi

    kullanan ve bylelikle fiziksel bellein grnrdeki miktarnarttran sanal bellek desteinesahiptir. RAM bellekteki kullanlmayan bloklarda bulunan bilgileri, disk yzeyine yazar veRAM bellek baka iler iin serbest kalmolur. Bu blmler gerektii zaman bunlar belleetekrar alnrlar. Bu olaylar kullancdan bamsz birekilde gerekleir.

    'Sanal bellek (virtual memory)' windowsun uygulamalaraltrrken, kullandbellektir, Windows hdd'nizi zerinde bir .swpdosyasyaratarak bellek olarak kullanr... Yksek RAM'e sahipsistemlerde bu dosya ok kabarmaz, ama az ram ile alyorsanz,Windows sizin koyacanz snrlara kadar kullanmaya alr. Elbetteki sanal bellek kullanmRAM kullanmkadar hzldeildir, bunedenle program hzlarnda dyaanr.

    Sanal bellek koruma modlu bir iletim sisteminin modernmikroilemcilerin stn zelliklerini kullanarak ddepolama birimlerinden her hangi birinigerek bellek gibi kullanmasdr. Ortada fiziksel bir bellek olmadndan sanal bellek adverilmitir. Bilgiler bellek yongalarnda deil de herhangi bir depolama biriminde saklanr.Gerektiinde fiziksel bellee alnr.

    Uzatlmbellein ilk 64KB lk blm

    Windowsun kullandDOS ekirdei burada alr.

  • 34

    ekil 3.5: Sanal bellek ayarlama

    Bilgisayarm simgesine satklayp zellikler penceresini aarz. Buradan gelimisekmesini setiimizde performans blmnde ayarlar dmesini tkladmzdaperformans seenekleri penceresi alr. Bu pencerede de gelimi sekmesinitkladmzda sanal bellek ile ilgili veriler grnr. htiya halinde deitir dmesi ilesanal bellek boyutunu deitirebiliriz. Ayarlayabileceimiz en az ve en yksek boyut bizepencerede gsterilmektedir.

    3.3.2. Bootstrap

    Bootstrap Loader Rom bellekte bulunan ok ksa ve iletim sisteminin yklenmesinigerekletiren bir programdr. Bootstrap Loader programiletim sisteminin bulunduu diskveya disketten Disk Boot programnokur. Disk Boot programbaarlbirekilde okunupbellee yazlrsa, Rom Loader programkontrol Disk Boot programna devreder. Disk Bootprogramkonrol aldktan hemen sonra iletim sistemini bellee ykler.

  • 35

    3.4. Bellek akmalar

    Kalabalk ek donanma sahip bir sistemde, bazdonanmlarn "alma adresleri",kullandnz iletim sistemi tarafndan aynatannca, akma dediimiz olay ortaya kar.Donanmlar kendi aralarnda, "burasbenim, urassenin" gibi kavga ederler ara sra. ouzaman, ayn"alma adresine" sahip donanmlar kendi aralarnda bu yeri paylaarak sorunkartmazken, bazlar ise inatlk eder ve "yok arkadaburasilla benim; sen git baka yereyerle"eklinde uyumsuzluk karabilir. Bu sayede iki donanmda birbirine kser ve ikisi dealmaz. Ama, BIOS'a girip, aygtlarn kullanmasgerektii alma adreslerini (IRQ, DMAvs.) kendiniz belirlediinizde her ey kuzu kuzu almasna devam eder.

    ekil 3.6: Bellek akmasrnei

    Genelde bellek akmalarolduu zaman bu program cevap vermiyor this programis not responding- mesajalrz. imdi sonlandr end now- dmesi ile cevap vermeyenyani alma adresini bulamadiin cevap veremeyen uygulamaya son verilir.

    3.5. KorumalModda Bellek Adresleme

    Korumalmod bellek adresleme kavramgeleneksel bellek zerindeki hafzalarnuygulamalarn altrlmasnda kullanlmasile ilgilidir. 1024 KB zerindeki belleklerdeuygulamalarn almasna izin verme ilemidir. Bunun yaplmasiin sanal bellek kullanlr.

    Gerek mod bellek adreslemede uygulamalar yani programlar sadece 1024 KB lkhafza blmnde alabilir. Yani btn uygulamalar geleneksel bellek ve st bellekalannda alr. DOS iletim sistemi bu ekilde alan bir iletim sistemidir. Yani gerekmoda alr. 1 MB zeri belleklerin uygulamalarda kullanlabilmesi grsel iletim

  • 36

    sistemlerinin gelimesi ile kanlmaz hale geldi. Gnmzde bellekler 4 GB kapasiteyekadar kmaktadr. Bu alann kullanlabilmesi iin korumalmod belelk adresleme denilenyntem kullanlr ve de sanal bellek yardmile 1MB zeri bellek blgesi kullanlmayabalanr.

    Gerek mod

    lemci, CPU hafzann 1024 KB lk blmn adresler DOS gibi text tabanliletimsistemleri sadece bu moda alrlar

    Korumalmod

    Bu moda her uygulama kendi adresleme bilgilerini tar. Bylece bir program btnsistem adresleme bilgileri kapatlmadan sonlandrlabilir. Yani bir hafzadaki bir bellek alandier bir bellek alannetkilemez. Her program kendi bellek alanile snrldr ve de 1 MBzeri bellek alanna ulaabilir.

    ekil 3.7: Gerek mod Korumalmod karlatrmas

    1024 KB 1024 KBuygulama uygulama

    Sanal bellek

    Gerek mod Korumalmod

    st blge kullanlamaz

  • 37

    UYGULAMA FAALYET

    lem Basamaklar neriler

    letim sisteminiz zerinden,kullandnz donanmlarnhangi bellek adreslerini

    kullandninceleyiniz.

    Takldnz yerde retmeninizden yardmalabilirsiniz.

    Edindiiniz bilgilerdorultusunda bir slayt gsterisihazrlayarak arkadalarnzlapaylanz.

    Anlatarak renme rendiinipekitirmenin en iyi yntemlerindenbirisidir.

    UYGULAMA FAALYET

  • 38

    LME VE DEERLENDRME

    A- OBJEKTF TESTLER (LME SORULARI)

    Aadaki sorulardan; sonunda parantez olanlar doru yanlsorulardr. Verilenifadeye gre parantez iine doru ise D , yanlise Y yaznz.klsorularda dorukkiaretleyiniz.

    1. Bilgisayarda programlarn altrlmasiin gerekli olan fiziki alana ne ad verilir?A ) DiskB ) BellekC ) lemciD ) Anakart

    2. Gerektiinde bellek tahsis etmek (malloc), kullanmbittiinde bellei serbestbrakmak (free), sanal bellek ynetimi yapmak ve kullanlmayan bellek blgeleriniynetmek (garbage collection) gibi ilemlere bellek ynetimi denir.( )

    3. Bilgisayarlarda kullanlan bellek tipleri ROM ve RAM belleklerdir. ( )

    4. Kalcolarak programlanan ve sadece okunan bellek tipi hangisidir?A ) RAMB ) ROMC ) FLASHD ) Ana Bellek

    5. Programlarn zerinde altrld, retilen sonularn geici olarak saklandbellektr aadakilerden hangisidir?A ) RAMB ) ROMC ) FLASHD ) Yardmcbellek

    6. RAM bellek kullanm alanna gre geleneksel bellek, uzatlmbellek, geniletilmibellek ve yksek bellek olmak zere 4 gruba ayrlr.( )

    7. RAM zerinde programlarn almasiin deil, retilen bilgilerin saklanmasiinayrlmolan blm hangisidir?A ) Geleneksel bellekB ) GeniletilmibellekC ) UzatlmbellekD ) Yksek bellek

    LME VE DEERLENDRME

  • 39

    8. ekirdek bellekteki kullanlmayan bloklarda bulunan bilgilerin, disk yzeyineyazlmassuretiyle bellein baka iler iin serbest braklmasyla elde edilen belleesanal bellek denir.( )

    9. Rom bellekte bulunan ok ksa ve iletim sisteminin yklenmesini gerekletiren birprogram hangisidir?A ) SmartdriveB ) Bootstrap LoaderC ) HimemD ) Swap file

  • 40

    MODL DEERLENDRME

    PERFORMANS TEST(YETERLK LME)

    Modl ile kazandnz yeterlii aadaki kstaslara gre deerlendiriniz.

    DEERLENDRME KRTERLER EVET HAYIR

    Farkliletim sistemlerini incelediniz mi?

    Kullandnz iletim sisteminin hangi dosya ynetim sisteminikullandntespit edebildiniz mi?

    Farkliletim sistemlerinin arayzlerini incelediniz mi?

    Bilgisayarnzda herhangi bir akma olduunda bu sorunu kendibanza zebiliyor musunuz?

    Hangi iletim sistemlerinin ayn dosya ynetim sisteminikullandnbiliyor musunuz?Her iletim sistemi tipi iin bir rnek verebiliyor musunuz ?

    DEERLENDRME

    Yaptnz deerlendirme sonucunda eksikleriniz varsa renme faaliyetlerinitekrarlaynz.

    Modl tamamladnz, tebrik ederiz. retmeniniz size eitli lme aralaruygulayacaktr. retmeninizle iletiime geiniz.

    MODL DEERLENDRME

  • 41

    CEVAP ANAHTARLARIRENME FAALYET1 CEVAP ANAHTARI

    1 D

    2 D

    3 B

    4 D

    5 C

    6 Y

    7 D

    8 A

    9 Y

    10 D

    RENME FAALYET2 CEVAP ANAHTARI

    1 D

    2 D

    3 A

    4 B

    5 D

    6 D

    7 Y

    8 D

    9 D

    CEVAP ANAHTARLARI

  • 42

    RENME FAALYET3 CEVAP ANAHTARI

    1 B

    2 D

    3 D

    4 B

    5 A

    6 D

    7 C

    8 D

    9 B

    Cevaplarnzcevap anahtarlarile karlatrarak kendinizi deerlendiriniz.

  • 43

    NERLEN KAYNAKLAR www.bilgisayardershanesi.com www.mastercom.com.tr www.belgeler.org www.cclub.metu.edu.tr www.programlama.com www.pratikbilgisayar.com www.microsoft.com bestwow.tripod.com www.bilgisayarlisesi.com tr.wikipedia.org www.bilgisayarogren.com science.ankara.edu.tr www.dogus.edu.tr stu.inonu.edu.tr buelc.boun.edu.tr internetdergisi.com www.e-bilisim.net www.gencbilim.com w3.gazi.edu.tr/~kmustafa

    NERLEN KAYNAKLAR

  • 44

    KAYNAKA

    www.penta.com.tr www.bilgisayardershanesi.com www.mastercom.com.tr www.asnet.com.tr www.belgeler.org www.cclub.metu.edu.tr www.programlama.com www.be.itu.edu.tr www.pratikbilgisayar.com www.microsoft.com www.bilzum.com bestwow.tripod.com www.sj.k12.tr www.bilgisayarlisesi.com tr.wikipedia.org gunaysoft_depo01.sitemynet.com www.bilgisayarogren.com science.ankara.edu.tr www.ertam.com www.dogus.edu.tr stu.inonu.edu.tr buelc.boun.edu.tr internetdergisi.com www.e-bilisim.net kardelen47.tripod.com www.gencbilim.com w3.gazi.edu.tr/~kmustafa

    KAYNAKA