11-İşletim sistemleri temeller

Click here to load reader

Post on 20-Jun-2015

3.402 views

Category:

Business

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 1. T.C.M E M BAKANLII LL T MEGEP(MESLEK E T VE MRET SM STEM NNGLEND LMES R PROJES)B M TEKNOLOJ LLERLET S M STEMLERTEMELLER ANKARA 2007

2. Milli E Bakanlitim taraf gelindantirilen modller; Talim ve Terbiye Kurulu Ba n 02.06.2006 tarih ve 269 say Karar kanl n l ileonaylanan, Mesleki ve Teknik E Okul ve Kurumlar kademeli olarakitim ndayayg tlan 42 alan ve 192 dala ait ereve nlar retim programlarndaamalanan mesleki yeterlikleri kazand rmaya ynelik geli tirilmiretimmateryalleridir (Ders Notlar r).d Modller, bireylere mesleki yeterlik kazand rmak ve bireysel renmeyerehberlik etmek amac yla renme materyali olarak haz rlanm denenmek ve ,gelitirilmek zere Mesleki ve Teknik Eitim Okul ve Kurumlar ndauygulanmaya ba lanm r.t Modller teknolojik geli melere paralel olarak, amalanan yeterli ikazand rmak ko ile e ulu itim retim s nda gelirastirilebilir ve yaplmasnerilen de iklikler Bakanl ilgili birime bildirilir.ikta rgn ve yayg e kurumlar letmeler ve kendi kendine mesleki yeterlikn itim , ikazanmak isteyen bireyler modllere internet zerinden ulalabilirler. Bas lmmodller, e kurumlar itiml nda rencilere cretsiz olarak datr. Modller hibir lamaz ve cret kar ekilde ticari amala kullan l ndasat lamaz. 3. NDEK LERAIKLAMALAR ...................................................................................................................iiiG .......................................................................................................................................1 RRENME FAALYET 1 ...................................................................................................3 -1. LET SM STEM N TEMELLER N ...............................................................................31.1. Sistem Kaynaklar ..........................................................................................................4 1.1.1. Kesme stekleri (IRQ)............................................................................................4 1.1.2. Do rudan Bellek Eri (DMA) ..........................................................................5imi / 1.1.3. Giri kAdresleri (I/O) .....................................................................................61.2. Bir letim Sisteminin Bileenleri ..................................................................................7 1.2.1. Kullan Arabirimi................................................................................................7 c 1.2.2. ekirdek................................................................................................................. 7 1.2.3. Dosya Ynetim Sistemi .........................................................................................81.3. letim Sisteminin levleri ............................................................................................8 1.3.1. Dosya ve Klasr Ynetimi.....................................................................................8 1.3.2. Uygulamalar Ynetimi .....................................................................................10 n 1.3.3. Yard Programlarmc Destekleme ...................................................................... 10 1.3.4. Bilgisayar Donan nm Kontrol Etme .................................................................. 111.4. letim Sistemi Tipleri.................................................................................................. 13 1.4.1. oklu Kullan (Multiuser) c letim Sistemleri ................................................... 13 1.4.2. oklu Grev (Multitasking) letim Sistemleri ................................................... 14 1.4.3. oklu lemci (Multiprocessing) letim Sistemleri............................................14 1.4.4. oklu Grev (Multithreading) letim Sistemleri............................................... 14UYGULAMA FAALYET............................................................................................... 15LME VE DEERLENDRME .....................................................................................18RENME FAALYET 2 ................................................................................................. 19 -2. DOSYA YNET ......................................................................................................... 19M2.1. Fat Dosya Ynetim Sistemi .........................................................................................20 2.1.1. FAT (File Allocation Table Dosya Yerle Tablosu-) Nedir? ........................ 20im 2.1.2. FAT Nasalr? ............................................................................................... 20 l 2.1.3. FAT e (FAT16, FAT32, VFAT) .............................................................. 21itleri2.2. NTFS Dosya Ynetim Sistemi .....................................................................................22 2.2.1. NTFS Nedir?........................................................................................................22UYGULAMA FAALYET............................................................................................... 24LME VE DEERLENDRME .....................................................................................25RENME FAALYET 3 ................................................................................................. 27 -3. BELLEK YNET ........................................................................................................27M3.1. Bellek Ynetimi Nedir? ............................................................................................... 273.2. Bellek Tipleri ............................................................................................................... 28 3.2.1. Geleneksel Bellek (Conventional Memory) ........................................................ 29 3.2.2 st Bellek Alan (UMA Upper Memory Area-) ve Geni letilmi Bellek .......... 29 3.2.3. Uzat lmBellek (Extended Memory)................................................................. 30 3.2.4. GeniletilmiBellek (Expanded Memory ) .........................................................32 3.2.5. Yksek Bellek (High Memory Area-HMA)........................................................ 323.3. Di Bellek e er itleri................................................................................................... 33 3.3.1. Sanal Bellek (Swap file veya Page file)............................................................... 33 i 4. 3.3.2. Bootstrap.............................................................................................................. 34 3.4. Bellek akmalar ....................................................................................................... 35 3.5. Korumal Modda Bellek Adresleme ............................................................................35 UYGULAMA FAALYET............................................................................................... 37 LME VE DEERLENDRME .....................................................................................38MODL DE ERLENDRME .............................................................................................. 40CEVAP ANAHTARLARI ..................................................................................................... 41NERLEN KAYNAKLAR.................................................................................................. 43KAYNAKA .........................................................................................................................44 ii 5. AIKLAMALAR AIKLAMALARKOD 481BB0019ALANBili TeknolojileriimDAL/MESLEKAlan OrtakMODLN ADI letim Sistemleri Temeller MODLN TANIMIletim sistemlerinin temellerini tan tan renmemateryalidir.SRE40/16N KOULYETERLK letim sisteminin ynetimini yapmakGenel Ama:Bu modl ile; gerekli ortam sa nda, i land letimsistemi ynetimi ve sistemin almas ilgili bilgileriilebilecekvekulland z ni letimsistemininyap rmas yapabileceksiniz. landnAmalar:Bu modl ile gerekli ortam sa nda; landMODLN AMACI 1. letimsisteminin temellerini bilecek ve yap rma yapabileceksinizland 2. Dosya ynetiminin nasyap nbilecek ve l ld gerekli ayarlamalaryapabileceksiniz 3. Bellek ynetimi nas yapr bilecek ve bellek llyapns ayarlayabileceksiniz.E M RETT MBilgisayar laboratuar bu ortamda bulunan bilgisayar, veORTAMLARI VEbilgisayar masalar lisansli , letim sistemi program,DONANIMLARI sabit disk ve bellek modlleriHer faaliyet sonras nda o faaliyetle ilgilide erlendirme sorular ile kendi kendinizide erlendireceksiniz. Modl iinde ve sonundaverilen retici sorularla edindiiniz bilgileriLME VEpeki tirecek, uygulama rneklerini ve testleriDEERLEND RMEgerekli sre iinde tamamlayarak etkili renmeyigerekletireceksiniz. S yla ararma yaparak,ras tgrup al malar kat nalarak ve en son aamada alanretmenlerine danarak lme ve de erlendirmeuygulamalar gereklentiriniz. iii 6. iv 7. G RG RSevgili renci; Bilgisayarlar aln abilmesi iin gereken temel yazm i lletim sistemidir.Bilgisayarlar e donan rnlerinin belli bir tasar gre bir araya getirilmesiyleitlimmaoluturulur. Ancak kendilerinden beklenen i leri gerekletirmeleri iin bu sadecedonan mdan olu altyapan yeterli deildir. Bir kelime i yazm belge oluleml ileturabilmek iin nce bilgisayar a ,nlmasdonan rnlerinin birbirlerini tanm masve birlikte al acaklarartlar sanlanmasgerekecektir. Kullan cklavyede bir tu bast bir harfin ekranda grntlenmesi,a nda,yaz lanlar saklanmak istendi n inde belgenin disk zerine yaz , belgeye bir dosya adlmasverilebilmesi yaplabilecek i aras lerndadr.Kullan yazm ne tr olursa olsun bazlanltemel ilemler hep ayn r. Dosyalar d ndiske yaz , diskten al p ekrana grntlenmesi, bir dosyan bas lmas n n lmak zere yazyacgnderilmesi... Bu durumda tm yazmlarzerinde al l n acazemini oluturmak ve temelilemleri gerekletirmek zere kullan yazm ile kar r. Bu, ilanl lla letim sistemidir. 1 8. 2 9. RENME FAALYET 1 RENME FAAL YET 1 - AMAletim sisteminin temellerini bilecek ve yap rma yapabileceksiniz.land ARATIRMABu faaliyet ncesinde yapmangereken ncelikli ararmalar zt unlardr: evrenizdeki bilgisayarlarda kullanlan i letim sistemlerinin isimlerini reniniz. z.Farkl letim sistemlerinin ortak noktalar kendinizce belirlemeye aln i n IRQ ayar tablosunu arar z.tn DMA tablosunu ararz.tn I/O adres aral tablosunu arar z.klartn Farkl iletim sistemlerini birbirinden ay ran en belirgin zelliklerini z belirlemeye alnve btn bu bilgileri sfta arkada n payla z. n lar zla n 1. LET S M STEM N TEMELLERN Bilgisayarlarda iletim sistemi, donan n dom rudan denetimi ve ynetiminden, temelsistem i lemlerinden ve uygulama programlar nal rmaktan sorumlu olan sistemtyazm r. l dEn yayg olarak kullan i n lan letim sistemleri iki ana grupta toplanabilir: MicrosoftWindows grubu ve UNIX benzeri iletim sistemlerini ieren grup (bu grup iinde pek okUnix versiyonu, Linux ve Mac OS saylabilir).letim sistemi, btn di yazmlar belle girdi/ er l n e, ktayg na ve dosyatlarsistemine eriimini sa Birden ok program ayn lar. anda alyorsa, iletim sistemi herprograma yeterli sistem kayna ayn rmaktan ve birbirleri ile akmamalar sa n lamaktanda sorumludur. 3 10. 1.1. Sistem Kaynaklar Sistem kaynaklarbilgisayar sistemi ierisinde kullan ayg n (seri, paralel, usb, lantlarport, fare v.s.), programlar kontrol edilebilmesi, kullanlara hizmet edebilmesi iinncgerekli mekanizmalaranlatmak iin kullan kelimelerdir. Sistem kaynaklar sistemlan,ierisindeki donan elemanlar n CPU ile haberle m n ebilmesi iin paylarr.tlSistem kaynaklariki veya daha fazla donan n aynzamanda haberlem meye n engeller. CPUnun sistem ayg n tanalmastlarmlayabilmesini ve onlar ilehaberleebilmesini sa lar.1.1.1. Kesme stekleri (IRQ) IRQ ngilizce kar Interrupt Request, yani kesme iste kelimelerininliksaltmas r. IRQ ile donand mlar sistem ilemcisi ile ileti kurarlar. Bir nevi her imdonan n zel adresi denebilir.m Bilgisayar z merkezi i nitesi olarak CPU evre birimleri ile olan tmmn lemileti imleri ba r, onlar ynetimini elinde tutar. Peki herhangi bir evre birimi CPUnun latn llayacak, onun dikkatini nasekecek. bu noktada IRQkendisi ile ilgilenmesini nassa lte(Donan kesmeleri) devreye girer. IRQ, evre birimlerinin dikkat ekmek iin kulland m bir yntemdir. Kesmeler (IRQ) Nasalr?l Bilgisayar zdaki kesmeler Intel 8259 ncelikli kesme denetleyicisi (PIC) taraf mndansa r. nceleri ayrbir ip olarak bulunan bu kesme denetleyicisi, gnmzlanbilgisayarlar anakart ipsetinde yerle olarak bulunmaktad Bir kesme talebi ndan ik r.geldi inde 8259 CPUyu elindeki i geici olarak durdurmaya ve hemen bu kesmeyiiynetmesine olanak sa layan bir program rmaya iter. CPU kesme hizmet program al t nadallan dnadresini y hafrken nzada saklar ve i bitince i i leme yine kald yerdendevam eder. Birok aygaynt anda kesme hizmeti isteyebilir. Sistem tarafndan belirlenmincelik s na gre talepler kar r. Genelde kesme hizmet program raslanyksek nceli esahip bir i taraf lemndan kesilebilir. Ama daha ncelikli veya e seviyedeki bir cihazdan itkesme talebi gelirse o anki kesme program bitene kadar bu istek saklanr. 4 11. Resim1.1: Bir donan iin IRQ ayar grmemn ermmm ruE bilgisayar zda bir donan cihaz z do al yor ise ayg yneticisimtpenceresinden donan eleman seerek ift t z ve de a sekmede kaynaklarm n klarlansekmesi ile bo olan bir irq semeliyiz. Ancak unutmamak gerekir ki, bu ayarlar iin bilgidzeyimiz yeterli de ise mdahale etmememiz gerekir. il1.1.2. Dorudan Bellek Eri (DMA)imiDMA ngilizce kar Direct Memory Access anlam gelen direktlnahaf eri kelimelerinin k zaimi saltmasr. zellikle disk srcleri ve benzeri dcihazlar iin bu seene aktif halde olmasbelli bir performans art in sa lamaktad nk bu durum sayesinde cihaz gerek duydu bilgilerir.uilemciye u ramadan direk olarak sistem belleinden elde edebilir. Bu kanallar sistem belle baz tlar (ses kartethernet kartine ayg n ,gibi) eriiminihzland rmak iin kullanrlar. Bir sabit disk disk denetleyicisi sabit diskten baz l verileriald sonra bunlarktan im RAMe depolamak ister. Ayn ekilde yerel ileti a (ethernet)5 12. kartndan da veri geldiinde bunlar RAMe depolanmas n gerekebilir. Bunlar adresleri I/Ozerinden CPUya oradan da RAMe gndermek yerine bazkartlar kullanabildi DMAni(Direct Memory Access - direk bellek eri kanallar tas daha h ve CPUyu da imi)vas yla zlme etmeden direk RAMe ularmak mmkn. Bu sayede CPU me edilmemigul t gulolacak ve de bizim isteimiz daha h bir zl ekilde yerine getirilmiolacaktr. Tekrar zetlersek DMA verileri bir evre biriminden RAMe veya RAMden evrebirimine CPUnun mdahalesine gerek kalmadan aktarabilmeyi sa evre birimlerininlar.birbirine direk ula na imkan samas layamaz. Sisteminize DMA kullanmak zere ka tanekart taklabilece srl r.i n dHaf eri bilgilerini de kaynaklar sekmesinden grebiliriz. Ancak eri adreszaim imbilgileri ounlukla bizim de tirebilece i imiz bilgiler de ildir. Btn donan kartlar mileilgili eri adresleri bilgilerini bilmemiz gerekir ki bu da ok d bir olasktim kl r.1.1.3. Giri kAdresleri (I/O) / Bilgisayar z patronu olan CPUnun evre ayg yla ve devre kartlarmntlar (ses kart,ethernet kartvs.) ile ileti kurmak ve bu ayg imtlarbirbirinden ay edebilmek iinrtkullandGiri k(Input/Output) adresleridir. Bu adresler "port adresleri" veya "donan/ m adresleri" olarak da bilinir. Zaten CPUnun ddnya ile ileti kurmak iin kulland iki imyol vard denilebilir. Bunlardan biri bilgisayar z ana beller mn inin adresleri di de eribahsedildizere I/O adresleridir.iI/O Adres akmalar Her kart mikroi n lemci ile haberlemesi iin farkl I/O adresi vard Birden fazlabir r.kart ayn nadresi kullanmasdurumuna ak denir. kart aynma ki nadresi kullanmasdurumunda mikroi lemci taraf ndan gnderilen komutlar bu kartlar tarafndan dorualglanmaz. Bu durum kartlaral nmamas ya da hatal na neden olur. na almas o evre birimi ve kartlar tek bir I/O adres aral kullan En basit unr. ekliyleklavyenizin kulland I/O adres aral nba bir kart kullanmaya kalkarsa, bu kart kaal mayacak, bununla birlikte klavyeniz de devre d kalacakt Zaten kart retilirkenr.klavyenin I/O adresini kullanacak bir kart tasar yapm lmaz. nk bu adres sabittir, klavyedenetleyicisi tarafndan kullanlmaktad ve bir standart haline gelmi Kartlar retilirkenrtir.bunlar gz nnde bulundurulan nemli kriterlerdir. "Peki o zaman I/O ak malar l nasolabilir?" diye bir soru gelebilir aklza. Baz de n I/O erleri standart deildir, sorunlardazaten bu aral de k erlerini kullanan kartlarda grlmektedir. ayet ayn adresi birden fazlakart iin ayarlarsanak z maya sebep olacaiin kartlar grevlerini yapamayacaktr. Giri kadresleri bilgilerini de kaynaklar sekmesinden grebiliriz. Dedi - imiz gibibu bilgiler o unlukla bizim de tirebilecei imiz bilgiler deildir. Bu bilgiler neden vardyleyse? Cevap basit: Programlama ile u anlar iin gerekli r raolabilir. zel bir program geli tirildiinde kullanaca donan birimi ile ilgili zel ayarlarmgerekir ise bu bilgilerden faydalanarak ayarlamalar yaparlar. n6 13. 1.2. Bir letim Sisteminin Bile enleriBir i letim sistemi, kavramsal olarak, grupta toplanabilecek bile enlerden oluur:kullancarayz (bu bir grafik kullan carayz ve/veya komut satryorumlays c["kabuk" da denir] olabilir), dosya ynetim sistemi ve bir ekirdek.1.2.1. Kullan Arabirimi cGenel olarak arayz, herhangi bir eyin kullan n da onda etkile sam yaimilayankm olarak dsnebilirsiniz Bir araba, gaz ve fren pedallarile aracynlendirmeyisa layan direksiyonu da ieren daha karma bir arayze sahiptir. Bir bilgisayar arayzk nklavye ve fare ile monitrde gzken ve bilgisayarbirok farkliiin kullanabilmemizisalayan yazmlardan olu l ur.Macintosh bilgisayarlar n k ve ard ndan Microsoftun Windows yazm n l ngelitirilmesinden beri birok insan, arayz dendiinde otomatik olarak grafiksel kullancarayzn (GUI Graphic User Interface, grafik kullan carayz-) dnmektedirler.Bilgisayar kullan n m daha kolay hale getirmede grsel nesneler kullan gittike gelim iyorolsa da bu nesneler bilgisayar ve kullan caras etkile sandaimi layan seeneklertopluluunun sadece bir paras r.d Resim 1.2: Grafik kullan arayz c1.2.2. ekirdek ekirdek, diskteki dosyalar izlerini tutar, programlar latve yrtr, belle venba rie srelerin kaynaklar dzenler, a paketleri alve gnderir, vb... ekirdek kendiitli n danrba ok az iyapar, fakat di servislerin kullanabilece aralarsa Ayr naer i lar.ca7 14. donan mlara dorudan ula ki nleyerek, onlar anileri kendi sundu aralar u kullanmayazorlar. Bu yolla ekirdek, kullanlardi kullanlara kar cerc koruyacak bir yol izler.ekirdek tarafndan salanan bu aralar sistem a larzerinden kullanr. Sistemr lprogramlar letim sisteminin ihtiyaci olan e servisleri yerine getirmek iin ekirdekitlitaraf sandan lanan bu aralarkullanrlar.ekirdek, i letim sisteminin kalbidir. Ad ndan da anlalabilece gibi, "kabuk", iekirde evresini sararken, donan ileti kurmak da ekirde i in mlaimin idir. Donan ekirdek Kabuk UygulamalarmKimi iletim sistemlerinde kabuk ve ekirdek tmyle ayrbileenlerken, kimilerindebu ayr yaln kavramsaldmzca r.1.2.3. Dosya Ynetim Sistemi letim sisteminin dosyalarorganize etme ve ynetme iin ne kulland gsteren nifadedir. Dosya verilerin toplandbirimlerdir. Sanal olarak bilgisayar btn verilerinidosya olarak saklar. Bir ok dosya tipi vard Program dosyalar veri dosyalar text r.,,dosyalar gibi Dosya sistemi adverilen bir yol ile iletim sistemi dosyalar iindeki nbilgileri organize eder. Genelde iletim sistemleri hiyerar dosya ynetim sistemini ikkullan Bu sistem a yap adr.a s verilen klasrler ierisinde dosyalarorganize eder. Buklasr sisteminin ba noktas dizindir (root directory, C:>).lang kk Sistem ierisindeki veri kmeleri dosya (ktk) olarak adlandl Bu nedenle ikincilrr.bellekler daha genianlam giri k yla/birimleri (HDD, CD-ROM, Flashdisk v.s.)zerinde tutulan verilerin ynetimi dosya ynetimi kapsam ele al r. ndan Dosya ynetim sisteminin temel i levleri maddede toplanm r: t1 - Mant dosya yap ndan fiziksel yap gei sa ksal lar larain lanmas.2 -kincil belleklerin verimli kullan n lanmaslmas sa.3 - Dosyalar payla n , korunmas kurtar lmas velmas ilgili aralarilensalanmas.1.3. letim Sisteminin levleri1.3.1. Dosya ve Klasr YnetimiDosyalarve klasrleri ynetme, kaynaklarsaklama ve gvenli sainilamaybu,kaynaklar akullanlarn kullan na sunmay yine bu kaynaklardaki de iklikleri c nmve iynetmeyi ierir. Bilgisayarda bulunan i letim sistemleri, tm programlar, oyunlar, bizim haz m rlad zbelgeler dosyalar halinde saklan Bu dosyalar bilgisayar zda harddisk ad verdi r. m n imizfiziksel bir ayg saklan ve bu dosyalar ttar kendi aralar gruplamak iinde klasrlerndakullanr. Yani verilerin bir arada tutuldu ortamlara dosya denir.lu8 15. Src: Dosya ve klasrlerin saklanabilecefiziksel ortamlardve alfabede bulunan irharfler ile temsil edilirler. Disket srcler A veya B harfi ile Harddiskler ise C vesonras gelen harfler ile temsil edilirler. CD-ROM, DVD-ROM ve Tape Backup niteleri ndavb. di ayg ise Harddiskten sonra gelen harfler ile temsil edilirler. er tlarKlasr: Srcler ierisinde bulunan vedosyalargruplamak amacile kullan programlangrup isimleridir. Klasrler dosyalaryapt iklar lere z gre gruplandrlar, bu sayede aradm herhangi rbir dosyay z bulmam kolayla Bu olay t bir r. pkktphanede kitaplarn konularna gregruplandlmalar benzer. rnarne in bilgisayar zda haz mmrlad zbelgeler, hesap tablolar sunular vb. C,srcsnde bulunan Belgelerim adlklasrde gruplanm r. Windowsa ait dosyalar C srcsnde bulunan Windows adllard klasrde gruplanm r ve yine bu dosyalar yaptlard klari gre kendi aralar lere ndar r. Bu sayede rne bir oyunu silmek veya kopyalamak iin o oyunugruplandlm lard inal ran btn dosyalartek tek semek yerine bu dosyalariinde bar ran klasr t ndseerek istedi i biraz daha pratik yapabiliriz.imiz lemi Dosya: Bilgisayarda yapt z her i dosyalar arac ile yap m lem llmaktad Birr.oyun oynayacaksak onun iin gerekli dosyalar ekran grntleri dosyalarda saklan r. z Kulland m bir muhasebe program girdindaimiz faturalar, ekler, senetler ilgilidosyalara kaydedilir. Yazd z belgeler, hesap tablolarsunular vb. dosyalarda saklanm,r.Bu sayede yapt z almmalaristedi imiz herhangi bir zamanda a okuyabilir gerekli pgncellemeleri yapabiliriz. Bilgisayarda bulunan btn dosyalar dosyaad.uzant eklinde o n e saklan Dosyaad dosyan yapt i gre verilmir. mant bir isimdir ve toplam 255ksalkarakter uzunluunda olabilir, uzant o dosyan iisen levine gre bilgisayar tarafndan dahanceden belirlenmi isim olabilir ve genelde 3 harf uzunlubir undad Uzant sayesinde o r. lardosyan hangi programla haz nrland ve hangi programlarla a n labilece anlayabiliriz.iniA belli birka dosya uzant a da rnebulunmaktadi r; Uzant Aklama ExeUygulama dosyalar BatToplu idosyalar TxtMetin dosyalar BmpResim dosyalar JpgResim dosyalar DocMicrosoft Word dosyalar XlsMicrosoft Excel dosyalar PptMicrosoft Powerpoint dosyalar ZipS r k lmdosyalar t Dosyalar bilgisayar zda ieriklerine gre belirli bir alan kaplarlar. Her bir harfmgenellikle bilgisayarda 1 byte alan kaplar.9 16. 1.3.2. Uygulamalar Ynetimin Kullan bir program al rmak istedict inde, iletim sistemi uygulaman yerini sabitndiskten tespit eder ve uygulamayRAMe ykler. Bu ilem etkileimli ilem olarakadlandl rr. Etkileimli i lem kullanlara, uygulamalar c landinamik biimde ynetme, al r programlartnsonular donrudan elde edip, her an mdahaleedebilme olanasalayan al trne ili birma kinzelliktir. Bu al trnde kullanlar, bir i ma c inal sreci boyunca i monitr ve klavye vasma e,tasile her an mdahale edebilmektedirler. Yani bir ba kasylemle, ekran ba nda oturan bir kullannc nbilgisayara bir komut vermesi ve o komuta bilgisayardanyanalmas t konu yapartrnde, bir nevi kar kl l magibi al biimine Etkile lem denir. ma imli Bu tanmdan da anla laca gibi, kullanlar program geli ctirme, metin dosyalaroluturma, program derleme ve test etme, veri tabansorgulariletme, bilgisayar akomutlarlerini Etkile girme, internet servislerini kullanma gibi k sreli i sa imli lemolarak yrtrler.1.3.3. Yard Programlar mcDestekleme letim sistemi yard programlarproblemleri giderebilmek ve sisteminin sa kl mc,lilemesini srdrebilmek amalkullan Silinmi hasarlr.,dosyalarbulabilmek, verilerinyede alabilmek gibi iinilemlerde kullanr. letim sistemi, zerinde yer alan bazyazmlar Sistem Yazm olarak anr.l l l zrne derleyiciler (compilers) ; yazdm program in makine diline eviren ara program,editrler (editors), yararl programlar (utility) ; virs temizleyen programlar gibi gerek iiin yard lard veri tabanynetim sistemleri (database management system) ve mc r, lbilgisayar a yazmlar(network software) yine birer sistem yazmlarr. Ancak bul dyazmlar i l letim sisteminin kendi z paralar ildir.de10 17. Resim 1.3: Sistem aralar ula na makBa mensnde donat ierisinde sistem aralar lat lar ierisinde bu tip yard mcprogramlara ula abiliriz.1.3.4. Bilgisayar Donan n m Kontrol Etme letim sistemi programlar ile BIOS aras durur. BIOS tm donan kontrol eder.nda mProgramlar da i nletim sistemi ile haberle ebilmesi iin donan kaynaklar ihtiyacmnavard r. letim sistemi donan BIOS aracile aygsrcleri ile ula mal tr. Bir bilgisayar sistemi, bir veya birden fazla ilemci (ya da di bir sylemle CPU), ergerek bellek (RAM), saatler, terminaller, diskler, bilgisayar a (network) birimleri, yazcniteleri, CD srcs, disket ve teyp niteleri gibi I/O nitelerinden olu maktad Dor.alolarak bir bilgisayar sistemi olduka karma bir yap r.k dad 11 18. Kullan cUygulamalar letim Sistemi BIOS Aygsrcleri tDonan m 1.1: Do bir bilgisayar sistemiekil al Uygulamayazm l Uygulamayazm lUygulama yazml...... ... Uygulama yazmlarl4. Ku akADerleyiciler EditrlerdillerY. aralar VTYS ler yazmlarllerSistem yazmlar l letim SistemiMakine DiliMikroprogramDonan m Fiziksel Birimler 1.2: Katmanlekilsistem12 19. m Programc , donan n bu karma yapndan etkilenmemelerini salar k slamak ve disk lgibi donan nitelerinin nas al klarmt nanlamak zorunda b lmamalariin,rakdonan n zerine ilave edilen yazmlar katmanlar m l neklinde (layered system)oluturulmalarve bu sayede ok daha kolay bir ekilde, sistemin btn paralar n nynetilebilmesi eklinde bir yap lanma, uzun y nce gelillar tirilmi yakla r.birmdBu yap n en alttaki katman n donan olu m turmaktad En alttaki katman, fizikselr.niteler, entegre devreler, kablolar, power (elektrik destek) niteleri, disket srcleri, diskniteleri ve di benzeri donan birimlerinden oluerm maktad Bu katman mimari yap r.n sile ilgilenmek ve bunlar prensiplerini gelialmatirmek elektronik mhendislerinin iidir.Fiziksel niteleri (donan do m)rudan kontrol eden ve fiziksel katman bir stndekinen ilkel yazm dzeyini olu lturan katman, microprogram d Bu katman genellikler.read-only (yaln okunabilir) bellek (ROM) sahas bulunur. Microprogram da zca nda rmaekleme (add), ta (move), kar t (compare) gibi makine diline ait temel komutlarmalaad ad yerine getirir. Microprogram, rne Add i m m in, lemini yerine getirmek iin saptar ve zerine eklenecek say ilave ettikten sonraeklenecek say n nerede yer aldn n ysonucu elde eder.Microprogram yorumlad n komut seti (instruction set), makine dili (machinelanguage) katmannoluturur ki, bu gerekte makinenin gerek birdonan paras olumn turmakta ve bir bilgisayar da donan n gerek birmparas gibi nitelenebilmektedir. Bu nedenle bazmakinelerdeymMicroprogram, donan n iinde varsay mld ayr katman ndanbireklindebulunmaz.Makine dili, genel olarak 50 ile 300 aras komuta (intruction) sahiptir. Veri ta ndama,aritmetik i yapma ve de lem erleri kyaslama gibi ilevleri yerine getirir. Makine dili, yazcve disket src gibi I/O (input/output) nitelerinin denetimini zel yklenmi bilgilersayesinde yapmaktad r.Bir bilgisayar sisteminin drdnc katman yer alan i nda letim sisteminin temel i levi,donan n karma m klnkullanya yans ctmamak ve daha elveri ortam haz p,li rlaykullann kolayca i yapmas sac n inin lamaktr.1.4. letim Sistemi Tipleri1.4.1. oklu Kullan (Multiuser) cletim Sistemleri veya daha fazla kullann programlar veya ki c npayla ayg zerinde al lan tlar abilmesidir. Bu konuya engzel rnek paylar yazlard Bir ok kullan ayntlan c r.canda yazya belge gnderir ve de s ile bu belgeler c rayazdan alr.ckt n13 20. 1.4.2. oklu Grev (Multitasking) letim SistemleriKullanlar sistemde ayn canda birden fazla ilem (process) al rabilirler. Bu, siz bir it lemi ba ktanlattsonra, o ba z i al lattn lemmaya devam ederkenba bir i de ba kalem latabilirsiniz demektir. oklu grev, bir i letim sisteminde bir kullanncn,birden fazla say ida lemi ayn anda iletime alnabilmesizelli Yani oklu grev, bellekteki birka veriyi ayn idir.anda i lemesi ve i lemci ile I/O nitelerinin de bunlararasnda ayn andakullandlmas ortam nr nyarat d Ancak bir bilgisayar sisteminde, ilmas r. letim sisteminin kendisine ait birden fazlailemin ayn lmasanda al r , bu sistemde oklu grev (multitasking) zelli oldu tiunugstermez. Bu nedenle bir iletim sisteminde oklu grev zelli ancak bir kullann i,cnbirden fazla say i ayn daki lemi anda iletebiliyorsa vardr.n n) lmasr.oklu grev birok uygulaman (program aynanda al r d Bunun tsalanmas iin, grevler (uygulamalar) k zaman dilimleri iinde isa l lemcide al rr. Bu tzaman dilimlerinin olduka kk zaman dilimleri olmas nedeniyle yapay da olsa bir ezamanlk sz konusu olur ( llemci aynanda iki iyapamaz.).i1.4.3. oklu lemci (Multiprocessing) letim SistemleriGittike yayg an bir durum da bir basit sistemin ierisine birok CPU ba nlalayarakok nemli hesaplamalaryapmaktr.Her iletim sistemi birden fazla i lemciyi destekleyemiyor. letim sistemi, yaplacakolan ilemleri iki veya daha fazla i lemci zerine datmay bilmeli ve bunlarkontroledebilmelidir. Bu zelli sahip olan i e letim sistemleri aras Windows 2000, WindowsndaNT, Linux, Unix, BeOS bulunuyor. Microsoftun di ier letim sistemleri (Win9x - ME) okilemcili sistemleri desteklemiyor. Destekleyememesinden dolay fazladan taktn , zilemciyi bo bo kullanmu unaoluyorsunuz. Anlayaca z, in lemleri i lemci zerineda tabilme zelliinden yoksun.1.4.4. oklu Grev (Multithreading) letim Sistemleri Program ihtiya halinde i letim sistemi tarafndan kk paralara ayrr ve l labilir. Bu zellik aynzamanda oklu kullanal rt csistemleri de destekler. Aynprogramparalarn farklkullanlar taraf da kullancndan labilir. 14 21. UYGULAMA FAAL YETUYGULAMA FAALYETlem Basamaklar neriler1. Bilgisayar zdaki ses kartn IRQ ayar tespit ayarlarn nn rq ngereksiz ve deetmek iin bilgisayar simgesinden zellikler penceresine mn tn ula z. Ayg yneticisi sekmesinden ses kart seerek yanl olarak de tirmemeyei nal r z. Kaynaklar sekmesinden irq ayarlartntespit dikkat ediniz.ediniz.Buyazmlar lneiin2. letim sisteminizde ykl olan yardmckullanyor, grevleri neler?lyazmlardan disk birle l tiricisi, disk temizleme,sistem bilgisi pencerelerini aarak uygulay z. na- Disk birle tirme ilemini c:> srcsnegerekletiriniz.15 22. b- Disk temizleme i lemini gerekletiriniz.16 23. c- Sistem bilgisi penceresinden sistem bilgilerinize ula z.n 17 24. LME VE DE ERLENDLME VE DEERLENDRME RME A- OBJEKT TESTLER (LME SORULARI) F A a daki sorulardan; sonunda parantez olanlar do yanlrusorular r. Verilendifadeye gre parantez iine do ise D , yanlise Y yaz z. kl ru n sorularda do ru kkiaretleyiniz.1.letim sistemi donanmlardenetleyen ve yneten, uygulama yazmlarl nal ran temel yazmd ( )tl r.2.A adakilerden hangisi bir i letim sistemi deildir?A ) Windows XPB ) LinuxC ) UnixD ) Microsott Office3.evre birimlerinin bir iyapmak iin ilemciden izin istemlerini, s girmelerinirayasalayan sistemin ad nedir?A ) PCIB ) IRQC ) I/OD ) BIOS4.Bir i letim sistemi kullan arayz, ekirdek ve dosya ynetim sistemicblmlerinden olu ur.( )5.Bilgisayarda ykl olan her trl bilginin sakland birime ne ad verilir?A ) SrcB ) KlasrC ) DosyaD ) Byte6.Bir dosyaniinde saklanan bilginin tr dosya ad baknna larak belirlenir.( )7.Bilginin girilmesinden ba layarak, sonulardkmne kadar geen sre, YanntSresi (response time) olarak adlandl )rr.(8.Farklkullanlara ait i ayn c leri anda yapabilen i letim sistemlerine ne ad verilir?A ) oklu kullan i c letim sistemiB ) oklu ilemci iletim sistemleriC ) oklu grev iletim sistemiD ) oklu kullan (Server) i m letim sistemleri9.oklu ilemci, bir iletim sisteminde bir kullann birden fazla say i ayn cn,da ininanda iletime alnabilmesi zelliidir.( )10. Bir i letim sisteminin oklu kullan zelli varsa, o sistem genelliklemimultiprogramming de desteklenmektedir.( )18 25. RENME FAALYET 2AMARENME FAALYET 2-Dosya ynetiminin nasyap bilecek ve gerekli ayarlamalar l ldnyapabileceksiniz..ARATIRMABu faaliyet ncesinde yapmangereken ncelikli ararmalar z tunlardr: evrenizdeki dokmanlar l dzenledinas inizi kafan tasarlayz.zda n Bilgisayarlar dokmanlarnas dzenleyebilece konusunda bir tablo nlioluturunuz. FAT dosya yerle tablosunu aim klayan grafikler arar z.tn NTFS dosya sistemini a klayan grafikler ararztn rFAT ile NTFS sistemlerini tablo zerinde kar tn, edindi lainiz bilgileris fzda arkada nile sf ortam payla z.nn larz n ndan 2. DOSYA YNET MDosya ynetim sistemlerine gemeden nce, sabit disklerle ilgili baz mlamalar tanbilmekte fayda var. Kafa (Head) : Sabit disklerde okuma/yazma i lemini yapan mekanik para. Plaka (Plate) : Bilgilerin yaz para. Bir sabit disk, birden ok disktenldolu ste ste gelmi diskler plaka olarak adlandlur. bu rr. (Track) : Sabit diskte bulunan plakalar zerinde gzle grlmeyecek ez nmerkezli daireler vard bu dairesel izgilere track (iz) denir.r. te Sektr (Sector) : yapn blnmesiyle olu ve sabit disk zerinde zs nanadreslenebilir en kk alana denk gelen paraya sektr adverilir. Kme (Cluster) : Sektrler zerinde tanen kk kme olarak mlanmtan mlanabilir. Normalde FAT 16, FAT 32 ve NTFS dosya sisteminde, hard19 26. diskteki blmn kapasitesine gre formatlama s nda standart olarakrasbelirlenmiboyutta kmeler olumaktad Clusterlar boyutunu, clusterlar r.nkullanan dosya sistemi ve blmn kapasitesi belirlenir. Ancak clusterlarnboyutu formatlama s nda (/Z:n) parametresi ile elle de ayarlanabilir.ras Arayz (Interface) : Sabit disklerin hangi ara birimi kullandn belirtir. Sektrlerzler KmeSilindir Plakalar RPM (Rotation Speed Moment) : Disklerin dakikadaki dnme h nzlarbelirtir. anda piyasada bulunan IDE srcler, 5400 rpm ve 7200 rpm uh ndayken, SCSI srclerdeki diskin dnme hzlarz10000, 15000 rpmh nda dolazlarmaktadr. Veri Eri H im z(Data Access Time) : Sabit diskteki kafan bir veriye n,eriebilmesi iin bir izden di bir ize geerken kaydetti zamand er i r.Kullan zaman birimi milisaniyedir. Bu sre ne kadar k olursa o kadarlansaiyidir.2.1. Fat Dosya Ynetim Sistemi2.1.1. FAT (File Allocation Table Dosya Yerle Tablosu-) Nedir?imDosya yerle tablosu ( FAT ), bir diskte bulunan dosyalara ait bilgilerin kayim tloldu alanlar ubelirtmeye yarar. Bir ba deyi FAT, bir diskin haritaskalegibidir.2.1.2. FAT Nasl alr? Bu tarz dosya sistemleri File Allocation Table - Dosya yerle tablosu - adl imbirsistem kullan Bu sistemde partisyon her biri belli miktarda sektr ieren "cluster", kmerlar.isimli paralara ayrr ve hangi dosyalar bu cluster paralarln ndan hangilerine yerle i, ti20 27. hangi cluster paralarn bohangilerinin dolu oldu gibi bilgiler FAT zerine yazr. n, ulletim sistemi de herhangi bir dosyaya eri yapmak istedi iminde dosyaybulmak iin FATzerine yaz bu bilgilerden faydalan lan r.2.1.3. FAT e itleri (FAT16, FAT32, VFAT)FAT 16: DOS, Windows 3.1 ve OS2 srm ncesi Windows 95 i letim sistemlerinin kulland dosya sistemidir. Eski bir dosya sistemi olduundan dolay tak eksikleri ve dezavantajlarbirm bulunmaktad r. nr Bunlardan ilki kk dizininin (root) s rlandlmolmas r. FAT16 sisteminde d a primary blme ait root dizini, FAT tablosu ve partisyon boot sektrl taki cluster iinde yer almazlar ve say belli olan s sektrlerde tutulurlar. Bus ral say n belli olmaskk dizine yap n lacak eklentilerin belli bir s rolmasn sonucunu dourur. K alt dizinleri istedi kadar uzatabilmekle birlikte:saca iniz Birincisi, FAT16 blmlerdeki kk dizinde belli uzunlukta girile srland n rabilirsiniz. kincisi, FAT16 dosya sisteminde adresleme, adstnde 16 bit oldu undan adreslenebilen maksimum cluster say 65525tir ve bu clusterlarin maksimum s boyutu 32KB olabilir (asl cluster say 65536 olmal r ama baz zel nda sd lar amalar iin tutulur). Bu da bizi FAT16 kullanan bir disk ya da partisyonun 2GBdan daha byk olamayaca sonucuna gtrr. ncs, FAT16 elindeki bos sabit disk ya da partisyon alan bir nekilde elindeki btn clusterlara datmak zorundad Bu nedenle sabit diskin boyutu r. bymeye ba ka cluster boyutu da byr. Clusterlar blnemezler velad n ancak tek bir dosya yahut dosya paras tayabilirler.FAT 12/16 da kme (cluster) boyutlar Blm boyutu( GB)FAT tipiSektr/kmeKme boyutu 0-1512 bit8512bytes16-127 16 bit4 2K 128-255 16 bit8 4K 256-511 16 bit 16 8K 512-102316 bit 3216K1024-204716 bit 6432K2048-409616 bit 128 64K*Sanal Dosya Yerle Tablolar im(Virtual File Allocation Tables VFAT) : Windows 95 ve NT nin kullanddosya sistemi.K bir sre sonra yerinisa FAT32 ye b rakm r.t21 28. FAT 32: Windows 95, OS2, Windows 98, Windows 2000 ve Linux tarafndan tan p kullannlabilen ve FAT16dan daha geli bir dosya sistemidir. mi olarak FAT32de herhangi bir kk dizin lksrlamasnyoktur. kinci olarak FAT32, FAT16daki 16 bitadresleme yntemi yerine 32 bit adreslemeyntemi kullan Bu sayede herhangi bir disk ya r.da partisyon FAT32 alt 2 TerraByte (yakla nda k2000 GB) uzunluunda olabilir. nc olarak ise FAT32 cluster boyutlar ufak tutarak bonalan israfnazalt FAT32 alt tek bir dosyan eri r.nda n ebilece maksimum boyut 4 iGB ile sinirlidir.FAT 32 de kme (cluster) boyutlarBlm boyutu( GB) Sektr/kmeKme boyutu0.25632.0464 32K2.2. NTFS Dosya Ynetim Sistemi2.2.1. NTFS Nedir?NTFS (New Technology File System Yeni teknoloji dosya sistemi-); Windows NTve devamolan Windows 2000, XP taraf desteklenen bir dosya sistemidir.ndan2.2.2. NTFS Nasalr? l NTFS, dosya konumlar FAT sistemindeki gibi bir ana indeks olarak saklamakla nbirlikte (MFT, Master File Table Ana dosya tablosu-) dosyan yerle i konumlar nti vedi bilgileri her clusterin iinde ayr saklayarak daha gvenilir bir yaper casunar. Ancak buarada olduka genibir disk haritas turur ve bu bilgiler nemli bir yer kapladndanoludolay400MBden ufak disk yahut partisyonlarda NTFS kullanlmasnerilmez. NTFS,sunucu olarak grev yapan Windows NT ve Windows 2000 i letim sistemlerine ait bir dosyasistemi olmasn gerektirdiihtiyalar doni rultusunda daha ok disk gvenli stabilitesi ve i,performans ilgili iyileylatirmeler ierir ve zetle art u zelliklere sahiptir:Dosya konumlar ilgili bilgileri cluster ilerinde de saklayarak daha gvenli yla bir dosya sistemi yap sunar. sCluster boyutu partisyon boyutuyla sinirli de ve 512 byte deildir erine kadar22 29. ayarlanabilir. Bu da disk zerinde dosyalar paralanmas azaltarak hem bos nnalan verimli kullan nhem de zellikle yksek kapasiteli sabit disklerde nlmas , beraberinde getirir.performans artnYakla 16 GBa kadar uzunlukta olan tek para dosyalarkdestekler. ACL (Access Control List, Eri kontrol listesi) zelli sayesinde sistem imiyneticileri taraf hangi kullanlarhangi dosyalara erindanc n ebileceile ilgiliiktlamalarkoyulabilmesini sasn lar. Btnle dosya s rma zellikleri ierir. ik kt Uzun dosya isimlerini ve Unicode kaynakl dosya isimlerini destekler. Unicode,dosya isimlendirilmesi s nda karakterlerin tanrasmlanmas ikilik sistemde iinkodlar kullan nngren bir standartt Bu standarda gre Unicode lmas r.kullanlarak verilmiolan dosya isimleri Unicode kullanabilen dosya sistemleritaraf tam olarak nashaz ndanlrlanm larsa ekilde grnrler (rne Japoncainyahut Arapa gibi). NTFS dosya sistemi kullanan Windows NT ve Windows 2000srmleri FAT srcleri grebilir ve bu srclerdeki dosyalarokuyabilirler (Windows NT FAT16yi, Windows 2000 FAT16 veFAT32yi grr). Ancak FAT kullanan Windows 95, 98 ve DOS gibiiletim sistemleri NTFS blmlerini gremezler, dolayyla dosyassistemi NTFS olan disk yahut partisyonlara ait verileri okuyamazlar. Bunedenle sisteminizde rne FAT32 alt kurulmu Windows 98 ve NTFS partisyona in na birkurulmuolan bir Windows 2000 varsa Windows 2000 FAT32 partisyona kurulu olanWindows 98e ait dosyalargrebildi ve bu srcye bir isim verebildi halde, Windowsii98 NTFS alt ndaki Windows 2000 dosyalar gremeyecek ve bu partisyonu bir disk gibinalg layamayacakt Bu nedenle bu srcye herhangi bir src ismi vermez. r.NTFS kme (cluster) boyutlarBlm boyutu( GB) Sektr/kme Kme boyutu 0.512< 1512bytes 0.512-12 1K1-2 4 2K2-4 8 4K4-816 8K 8-163216K16-326432K >32 128 64K23 30. UYGULAMA FAAL YETUYGULAMA FAALYETlem Basamaklar neriler1- Kulland z in letim sistemlerinin hangi dosyaPencerelerin Word ortamnaynetim sistemini kulland tespit ediniz. ngrntsn aktarabilirsiniz. 24 31. LME VE DE ERLENDLME VE DEERLENDRME RMEA- OBJEKT TESTLER (LME SORULARI) FA asorular r. Verilen daki sorulardan; sonunda parantez olanlar do yanl rudifadeye gre parantez iine do ise D , yanlise Y yaz z. kl ru n sorularda do ru kki aretleyiniz.1. Bilgisayarda bilgilerin (dosyalar sakland birimler sabit disk, disket src, n)CD/DVD src, ZIP src gibi don mlard ) r.(2.Sabit disklerde bilgilerin zerine yaz fiziki ortama plaka (plate) denir. ( )ld3.Sabit disklerde kafan bir veriye eri n,ebilmesi iin bir izden di bir ize geerkenerkaydetti zaman a i adakilerden hangisidir?A ) Veri Eri Him zB ) RPMC ) SCSID ) IDE4.Hangi dosyalarkme paralar hangilerine yerle i, hangi kme paralar nn ndan ti nbohangilerinin dolu oldu gibi bilgilerin yaz yere ne isim verilir? ,u ldA ) TrackB ) FATC ) InterfaceD ) Sector5.FAT16 sisteminde adresleme 16 bit olduundan dolaykullan bir disk ya dalanpartisyonun 2GBdan daha byk olamaz.( )6.Windows NT ve Windows 2000 iletim sistemlerine ait bir dosya sistemi olmas nngerektirdi ihtiyalar do irultusunda daha ok disk gvenli stabilitesi vei,performans ilgili iyile yla tirmeler ieren dosya ynetim sistemi a adakilerdenhangisidir?A ) FAT16B ) FAT32C ) VFATD ) NTFS7.FAT kullanan i letim sistemleri NTFS kullanan i letim sistemlerindeki bilgilerigrebilir fakat NTFS kullanan iletim sistemleri FAT kullanan iletim sistemlerindekibilgileri gremez.( )25 32. 8. NTFS dosya sisteminde bir dosyanuzunlu en fazla ne kadar olabilir? n u A ) 2 GB B ) 4 GB C ) 8 GB D ) 16 GB9. Cluster boyutu partisyon boyutuyla s rlde n ildir ve 512 byte deerine kadar ayarlanabilir. Bu da disk zerinde dosyalar paralanmas azaltarak hem bonn alann verimli kullan nhem de zellikle yksek kapasiteli sabit disklerde performans lmas, beraberinde getirir. ( ) artn26 33. RENME FAALYET 3 AMA RENME FAAL YET 3 -Bellek ynetimi nasyap n l ld bilecek ve bellek yapn s ayarlayabileceksiniz. ARATIRMABu faaliyet ncesinde yapmangereken ncelikli ararmalar ztunlard r: Bellek kelimesinin yapt a rmlar arkada n tartnlar zla z. arar z. Bilgisayarlarda belle ne i yarad n tn in e Bellek e itleri hakk k bir ararma yap z.nda sat n 3. BELLEK YNETM3.1. Bellek Ynetimi Nedir?Bellek ynetimi, bilgisayar ana belle ynetmekle ilgili yap inini lan lemlerintmdr. Gerektiinde bellek tahsis etmek (malloc), kullanmbittiinde belle serbestibrakmak (free), sanal bellek ynetimi yapmak ve kullan lmayan bellek blgelerini ynetmek(garbage collection) gibi konulariermektedir. Her bilgisayar, al programlartutmak iin kullandan bir miktar ana belle esahiptir. ok basit iletim sistemlerinde bellekte aynanda sadece bir programnbulunmas izin verilir. nakinci bir program rmak iin, bellekte bulunan ilk program altsilinmeli, ilk programdan bo yere ikinci program yklenmelidir.alan ok gelimii letim sistemlerinde aynanda bellekte ok say programda nbulunmas izin verilir. Bu programlar erlerinin etkisinden korumak iin bir korumanadimekanizmas ihtiya duyulur. na letim sistemi tarafndan kontrol edilen bu mekanizmadonan mutlaka bulunmalr.mda d 27 34. Normal olarak her i tipik olarak 0. adresten balem, layarak yukar do giden bir yaruadres alan kullanabilmektedir. Bu basit durumda, bir inlemin sahip oldu maksimum uadres alan n bykl ana bellekten daha azd Bu yolla, bir i adres alannn r.lem ntamam kullanabilir. Ana bellekte i iin yeterli bellek alan nlem olacaktr.Bununla birlikte, birok bilgisayarlarda adresler 232, 264 adres veren 32 veya 64bitliktir. E bir i bilgisayar sahip oldu ana bellek alan erlemnundan daha fazla belleeihtiyacvarsa bu durumda ne yapmal r? bilgisayarlarda bunun bir zm yolu yoktu. d lkGnmzde bu sorunu zen teknik sanal bellek olarak adlandl rr.3.2. Bellek TipleriRAM bellek hem ieri bilgi yazmak hem de ieri ineindeki bilgiyi okumak iintasarlanm r. Belle belirli yerlerinde depo edilen program komutlar veriler ve tin,benzerlerinden meydana gelen szcklere herhangi bir s (yani rastgele) ve ayn rada sredeeri Eri zamanilir. im szc bellekte bulundu yerden ba zd RAMlar uygulamanu ms r.programlar saklamakta ve programlar aln nmas ras elde edilen ara sonular s ndansaklanmas da kullanr. RAMda saklanan bilgiler de tirilebilir. RAMda saklananndal ibilgiler elektrik kesildi kaybedilir. indeRAMdeki bilgilere eriim, disk ya da disket srclerindeki eriimlekar tlamayacak kadar h d Bilgisayar her a nda RAM bo rla zl r.ld tur. (kapasitesi) byte cinsinden belle kapasitesini verir. Bellek sasinByte; bellek l birimidir, 8 bitten olu Bit ise en kk haf birimidir. ur. zaRAM kullan alan gre 5 gruba ayrr.m nal Geleneksel bellek st bellek alan Uzat lmbellek Geni letilmibellek Yksek bellek alan28 35. 3.2.1. Geleneksel Bellek (Conventional Memory)Dosun ana belle (base memory olarak da bilinir). 0 640 KB arashaf idirzablgesidir. MS-DOS uygulamalarburada alr. Btn PC lerde 640K s rsz n erndakonusudur. E hala DOS ortam alyor iseniz ki gnmzde byle bi durum art kyoktur, iletim sistemi dosyalaraygsrcleri (CD-ROM gibi), TSR programlar , t iin za n k n ba bir haf imkan z yok demektir. Bu snt n a ka labilmesi iin grsel ortam ileberaber yeni haf tipleri gelizatirilmi tir. Uzat lmbellek alan 1024 KB - 4 GBYksek bellek alan 640- st bellek alan 1024 KBTemel Bellek 0-Geleneksel bellekHaf n 640 KB lzan lk k 640 KB (Temel bellek) blmDOS programlar 3.1: Geleneksel bellekekil3.2.2 st Bellek Alan(UMA Upper Memory Area-) ve Geni letilmiBellekAyr bellek olarak da bilinen bu alan 640 KB ile 1 MB aras lm ndaki hafzablgesidir. st bellek bloklarhalindedir (UMB -upper memory blocks-). Tak-al r telemanlar srcleri, video srcleri bu alanda tutulur. EMM386.exe dosyas n tarafndanynetilir. Geni letilmibellek (expanded memory) st belle benzer bir bellektir. EMS olarakeda bilinir (expanded memory specification). Bu belle 64 KB l erevelerden 16 KB l ek k 29 36. sayfalar halinde eri Bu sayfalar kullanilir. lmayan UMB lere olu turulur. Bu birincil ayg tsrcs EMM386.exe dosyas tarafndan oluturulur. Geleneksel hafzadan ba z olarakms alr. 1024 KB - Uzat lmbellek alan 4 GBYksek bellek alanAyr lmbellek 384 KB UMB ler halinde al programlaran Sistem BIOS 640-st bellek alan Tak-al r t 1024 KBsrcler Video srcler EMM386.exe kontroleder 0-Geleneksel bellek 640 KB (Temel bellek) 3.2: st bellek alan ekil3.2.3. Uzat lmBellek (Extended Memory) Uzat bellek olarak da ifade edilir. 286 veya yukarlmsbilgisayarlarda 1Mb yukarndaki bellek alan verilen isimdir.nsnaWindows gibi zel programlar, DOS ta RAM srcler veSMARTDRIVE tarafndan kullanr. HIMEM.SYS ile kullan l labilirhale getirilir. Bu belle eri mikroi eim lemcinin korumalmodusayesinde olur. Uzat lmbellek ile temel bellek arasndaki en nemlifark gerek modda al programlar hibirisinin uzat an nlmbellektealamamasr. Yani uzat dlmbellek, programlar al rn lmas tiin de verilerin saklanmas kullanr.iliin l 30 37. 8088 / 8086 mikroi lemcisinin adresleyebildi en ok bellek 1MB d Bunun i r.384KB k video bellek ve BIOS programlar ayr r. Dolayyla DOSa 640 KB smna lm t sk kal bu 8088 / 8086 mikroism r. te lemcilerinin kullanabildi 1 MBl temel bellekteni ksonra kalan btn bellek uzat bellek olarak adlandl Bu belle eri 80286, lmrr. e im80386, 80486 mikroi lemcilerin korumalmodu sayesinde olur. 8086/8088 mikroi lemcileruzat lmbellekten yaralanamaz. 80286 tabanl mikroibirlemci 15 MB kadar 80386/80486tabanl mikroilemciye 4 GB kadar uzat bellek eklenebilir. Uzat bellekle temellm lmbellek arasndaki en nemli fark gerek modda al programlar hibirisi uzat ann lmbellekte almaz. DOS gerek modda yaz r. Bu yzden temel bellekle s rlr.lmtn d Bu demek deildir ki uzat bellek gerek modda hi kullanlm lamaz. Uzat lmbellek veri depolamak iin kullanlabilir. Ancak bu i yapacak yazm uzat illm belleinzelliklerine uygun yaz olmalr (Dosun RAMDRIVE.SYS). Uzat belle tam lmd lmianlam kullanan korumal ylamod iletim sistemleri ve DOS kontrol programlar vard dar.OS/2, Microsoft Windows gibi.XMS (extended memory specification)Uzat lmbellek alan1 MB zeri bellek 1024 KB - (Extended memory)Windows kullan r. 4 GB HIMEM.SYSkontrol eder.Yksek bellek alan 640- st bellek alan 1024 KB 0-Geleneksel bellek 640 KB (Temel bellek) 3.3: Uzat ekillmbellek alan 31 38. 3.2.4. Geni letilmiBellek (Expanded Memory ) Geniletilmibellek olarak tercme edilen expanded memory, 640K dan daha fazlabelle ihtiyac eolan programlar kullanmas niindir. 8086 veya 80286 bilgisayarlara zelkartlar yard ile eklenmi EMS yazmlar kullan m tir. l ilelabilir hale getirilir.Geniletilmibellek sisteminde eskiden kullan lmakta olan y - aktarma adl bir yntem nkullan lmaktad Bu belle al r.inmas paradan olu 3 ur. Birincisi, y n aktarmalbellek kart r ve gerekli olan ekstra belle zerinde di ta Bu ekstra bellek 16 Kb l paralara blnmr. ktr.kincisi, geniletilmibellek yneticisi (Expanded Memory Manager - EMM) denilen bir yazmdl r.ncs, geni letilmibellekullanacak uygulama program r. i dEMM geniletilmibelle kullanacak uygulama program hizmet yordamlar i nasa Uygulama programlar.EMM nin haz fonksiyon a larrr yard yla genim letilmibelle kullan Bilgisayar ilk a i r. ldnda EMM harekete geer ve PC nin bellek alanndakullan lmayan blge bulmaya alr. Bu iiin gerekli 64 Kb l alan belirlendikten sonra, kEMM tarafndan 16 Kb l 4 pencereye blnr. Uygulama programgeni k ,letilmibelleikullanabilmek iin EMM ye 4 kullan labilir pencereden yararlanmak istedi bildirir. iniEMM uygulama programn istedi genin iletilmibilgileri 16 Kbl sayfalara blerek kpencerelere yerletirir. Uygulama program bilgileri pencerelerden al Bilgi saklamak bur.istediinde ise elindeki bilgileri 16 Kb lsayfalara blerek pencerelere yerle EMM bu k tirir.bilgileri pencerelerden alarak geniletilmi belle kaydeder.e Geniletilmibellek sadece veri saklamak iin kullan labilir. Programlar geni letilmi lamazlar.bellekte al r tBilgisayar ilk a ldnda EMM harekete geer ve PCnin bellek alan ndakullan lmayan bir blge bulmaya alr. Bu iiin gerekli miktar 64 KBdir. 64 KBlikkullanlmayan alan belirlendikten sonra EMM tarafndan 16 KBlik 4 pencereye blnr.Art genikletilmi bellek uygulama program tarafndan kullan haz r. Bir uygulamamardprogramn geninletilmi belle kullanabilmesi iin EMM fonksiyon a lar iyi bilmesi i r ngerekir. Yani geniletilmibellekullanmak iin zel yaz i lmolmasgerekmektedir. Geni letilmibellekullanmak iin zel yaz ilmuygulama programlargerekti indesradan DOS programlar iin 640KBl limit hala geerlidir. Bilgisayar z uzat knnlmbellevarsa bu bellek bir program yard yla genii mletilmibellek olarak kullanlabilir.3.2.5. Yksek Bellek (High Memory Area-HMA)HMA, ya da Yksek Bellek Alan uzat ,lmbelle ilk 64K l k dve DOSink sm rtaraf zel olarak kullanr. Windows da kullanabilir. ndanl32 39. Uzat lmbellek alan 1024 KB -(Extended memory) 4 GBUzat belle ilk 64 lmin KB l blm kWindowsun kulland DOS ekirdeburada alr.i Yksek bellek alan 640-st bellek alan 1024 KB 0- Geleneksel bellek 640 KB(Temel bellek) 3.4: Yksek bellek alanekil3.3. Di Bellek e er itleri3.3.1. Sanal Bellek (Swap file veya Page file) letim sistemlerinin biro disk yzeyini RAM belle bir uzantym uins gibikullanan ve bylelikle fiziksel belle grnrdeki miktar artt sanal bellek deste inn ran inesahiptir. RAM bellekteki kullan lmayan bloklarda bulunan bilgileri, disk yzeyine yazar ve ka ler RAM bellek ba i iin serbest kalmolur. Bu blmler gerektizaman bunlar bellei etekrar alrlar. Bu olaylar kullandan ba z bir ncmsekilde gerekle ir. Sanal bellek (virtual memory) windowsun uygulamalar rken, kulland al rt bellektir, Windows hddnizi zerinde bir .swp dosyasyaratarak bellek olarak kullan Yksek RAMe sahipr... sistemlerde bu dosya ok kabarmaz, ama az ram ile alyorsanz, z n Windows sizin koyacans rlara kadar kullanmaya alr. Elbette ki sanal bellek kullan mRAM kullanmkadar hzldeildir, bu nedenle program h nda d ya r. zlar anSanal bellek koruma modlu bir iletim sisteminin modernmikroi lemcilerin stn zelliklerini kullanarak ddepolama birimlerinden her hangi birinigerek bellek gibi kullanmas r. Ortada fiziksel bir bellek olmaddndan sanal bellek adverilmi Bilgiler bellek yongalar de de herhangi bir depolama biriminde saklantir. nda il r.Gerekti fiziksel belle al r. indee n33 40. 3.5: Sanal bellek ayarlamaekilBilgisayar simgesine sat p zellikler penceresini aar Buradan gelimklay z. misekmesini setiimizde performans blmnde ayarlar dmesini t mklad zdaperformans seenekleri penceresi ar. Bu pencerede de geli lmi sekmesinit zda sanal bellek ile ilgili veriler grnr. kladm htiya halinde de tir dimesi ilesanal bellek boyutunu de tirebiliriz. Ayarlayabilecei imiz en az ve en yksek boyut bizepencerede gsterilmektedir.3.3.2. BootstrapBootstrap Loader Rom bellekte bulunan ok k ve i saletim sisteminin yklenmesinigerekle bir programd Bootstrap Loader program letim sisteminin bulundu disk tirenr.iuveya disketten Disk Boot program okur. Disk Boot program ar bir n ba l ekilde okunupbelle yazrsa, Rom Loader programe l kontrol Disk Boot program devreder. Disk Bootnaprogramkonrol ald hemen sonra i ktan letim sistemini belle ykler.e34 41. 3.4. Bellek ak malar Kalabal ek donan sahip bir sistemde, bazdonan n "al adresleri", k ma mlarmakulland z i n letim sistemi taraf ndan ayn atan ak dedinca,maimiz olay ortaya kar.Donan kendi aralar "burasmlar nda,benim, uras senin" gibi kavga ederler ara s ora. uzaman, ayn "al adresine" sahip donanma mlar kendi aralar bu yeri payla sorun ndaarakkartmazken, baz ise inatk eder ve "yok arkadalar lburas benim; sen git ba yere illakayerle" eklinde uyumsuzluk karabilir. Bu sayede iki donan birbirine kser ve ikisi demdaalmaz. Ama, BIOSa girip, ayg n kullanmas tlar gerekti al adreslerini (IRQ, DMA imavs.) kendiniz belirlediinizde her kuzu kuzu al ey na devam eder.mas 3.6: Bellek ak ekilmasrnei Genelde bellek akmalaroldu zaman bu program cevap vermiyor this programuis not responding- mesaj r alz. imdi sonlandend now- d r mesi ile cevap vermeyen yani al adresini bulamad iin cevap veremeyen uygulamaya son verilir.ma3.5. KorumalModda Bellek AdreslemeKorumalmod bellek adresleme kavramgeleneksel bellek zerindeki haf n zalar lmasuygulamalar al r nda kullan n t lmas ilgilidir. 1024 KB zerindeki belleklerdeileuygulamalaral n na izin verme imaslemidir. Bunun yaplmas sanal bellek kullanr. iin l Gerek mod bellek adreslemede uygulamalar yani programlar sadece 1024 KB lkhaf blmnde alzaabilir. Yani btn uygulamalar geleneksel bellek ve st bellekalan alr. DOS i ndaletim sistemi bu ekilde al bir i an letim sistemidir. Yani gerek moda alr. 1 MB zeri belleklerin uygulamalarda kullanlabilmesi grsel i letim 35 42. sistemlerinin geli mesi ile ka lmaz hale geldi. Gnmzde bellekler 4 GB kapasiteyenkadar kmaktad Bu alan kullanr.nlabilmesi iin korumalmod belelk adresleme denilenyntem kullanr ve de sanal bellek yard ile 1MB zeri bellek blgesi kullan lm lmayaba r.lan Gerek modlemci, CPU haf n 1024 KB l blmn adresler DOS gibi text tabanl letimzan ki sistemleri sadece bu moda alrlar Korumalmod Bu moda her uygulama kendi adresleme bilgilerini ta Bylece bir program btnr.sistem adresleme bilgileri kapatlmadan sonlandlabilir. Yani bir hafr zadaki bir bellek alandi bir bellek alan etkilemez. Her program kendi bellek alan srl r ve de 1 MBer n ile n dzeri bellek alan ula na abilir. st blge kullan lamaz Gerek mod Korumalmoduygulama uygulama1024 KB 1024 KBSanal bellek 3.7: Gerek mod Korumalekil mod kar t rmas la36 43. UYGULAMA FAAL YETYET UYGULAMA FAAL lem Basamaklar neriler letimsisteminizzerinden, Tak n yerde ldz retmeninizden yard m kulland zn donan n mlaralabilirsiniz. hangi bellek adreslerini kulland inceleyiniz.n Edindi inizbilgiler Anlatarakrenmerendi ini dorultusunda bir slayt gsterisipekitirmenin en iyi yntemlerinden hazrlayarakarkada nlar zlabirisidir. payla z. n37 44. LME VE DE ERLENDLME VE DEERLENDRME RMEA- OBJEKT TESTLER (LME SORULARI) FA asorular r. Verilen daki sorulardan; sonunda parantez olanlar do yanl rudifadeye gre parantez iine do ise D , yanlise Y yaz z. kl ru n sorularda do ru kki aretleyiniz.1. n lmas gerekli olan fiziki alana ne ad verilir?Bilgisayarda programlaral rtiinA ) DiskB ) BellekC) lemciD ) Anakart2.Gerekti bellek tahsis etmek (malloc), kullan bitti indeminde belleserbestib rakmak (free), sanal bellek ynetimi yapmak ve kullanlmayan bellek blgeleriniynetmek (garbage collection) gibi ilemlere bellek ynetimi denir.( )3.Bilgisayarlarda kullan bellek tipleri ROM ve RAM belleklerdir. ( )lan4.Kal olarak programlanan ve sadece okunan bellek tipi hangisidir?cA ) RAMB ) ROMC ) FLASHD ) Ana Bellek5.Programlarzerinde al r retilen sonulargeici olarak sakland bellekn ld, t n tr a adakilerden hangisidir?A ) RAMB ) ROMC ) FLASHD ) Yard bellek mc6.RAM bellek kullan alan gre geleneksel bellek, uzat mna lmbellek, geni letilmibellek ve yksek bellek olmak zere 4 gruba ayrr.( ) l7.RAM zerinde programlaraln mas de retilen bilgilerin saklanmasiin il, iinayr lmolan blm hangisidir?A ) Geleneksel bellekB ) GeniletilmibellekC ) Uzat lmbellekD ) Yksek bellek 38 45. 8. ekirdek bellekteki kullan lmayan bloklarda bulunan bilgilerin, disk yzeyine yazlmassuretiyle belle ba i iin serbest b lmas elde edilen belle in ka ler rak yla e sanal bellek denir.( )9. Rom bellekte bulunan ok k ve i saletim sisteminin yklenmesini gerekle bir tiren program hangisidir? A ) Smartdrive B ) Bootstrap Loader C ) Himem D ) Swap file 39 46. MODL DEERLEND RME MODL DEERLENDRMEPERFORMANS TEST(YETERL LME) KModl ile kazand z yeterli a kni adaki staslara gre deerlendiriniz.DEERLEND RME KR TERLER EVET HAYIRFarkl letim sistemlerini incelediniz mi?iKulland z i n letim sisteminin hangi dosya ynetim sistemini tespit edebildiniz mi?kulland nFarkl letim sistemlerinin arayzlerini incelediniz mi?inBilgisayar zda herhangi bir ak oldu ma unda bu sorunu kendiba za zebiliyor musunuz? nHangi i letim sistemlerinin ayn dosya ynetim sistemini biliyor musunuz?kulland nHer i letim sistemi tipi iin bir rnek verebiliyor musunuz ?DEERLEND RME Yaptz de n erlendirme sonucunda eksikleriniz varsa renme faaliyetlerinitekrarlayz. n Modl tamamlad z, tebrik ederiz. n retmeniniz size e lme aralar itliuygulayacakt r. retmeninizle ileti geiniz. ime40 47. CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARIRENME FAALYET CEVAP ANAHTARI1 1D 2D 3B 4D 5C 6Y 7D 8A 9Y 10 DRENME FAALYET CEVAP ANAHTARI2 1D 2D 3A 4B 5D 6D 7Y 8D 9D41 48. RENME FAAL YET CEVAP ANAHTARI 3 1B 2D 3D 4B 5A 6D 7C 8D 9BCevaplar zile rarak kendinizi den cevap anahtarlar kar t laerlendiriniz. 42 49. NERLEN KAYNAKLAR NER LEN KAYNAKLAR www.bilgisayardershanesi.com www.mastercom.com.tr www.belgeler.org www.cclub.metu.edu.tr www.programlama.com www.pratikbilgisayar.com www.microsoft.com bestwow.tripod.com www.bilgisayarlisesi.com tr.wikipedia.org www.bilgisayarogren.com science.ankara.edu.tr www.dogus.edu.tr stu.inonu.edu.tr buelc.boun.edu.tr internetdergisi.com www.e-bilisim.net www.gencbilim.com w3.gazi.edu.tr/~kmustafa 43 50. KAYNAKAKAYNAKA www.penta.com.tr www.bilgisayardershanesi.com www.mastercom.com.tr www.asnet.com.tr www.belgeler.org www.cclub.metu.edu.tr www.programlama.com www.be.itu.edu.tr www.pratikbilgisayar.com www.microsoft.com www.bilzum.com bestwow.tripod.com www.sj.k12.tr www.bilgisayarlisesi.com tr.wikipedia.org gunaysoft_depo01.sitemynet.com www.bilgisayarogren.com science.ankara.edu.tr www.ertam.comwww.dogus.edu.tr stu.inonu.edu.tr buelc.boun.edu.tr internetdergisi.com www.e-bilisim.net kardelen47.tripod.com www.gencbilim.com w3.gazi.edu.tr/~kmustafa44