kelebeĞİn ateŞe yolculuĞu: klasİk fars ve tÜrk ede

Download KELEBEĞİN ATEŞE YOLCULUĞU: KLASİK FARS VE TÜRK EDE

Post on 28-Jan-2017

229 views

Category:

Documents

7 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 39, Erzurum 2009Prof. Dr. Hseyin AYAN zel Says

    ~877~

    KELEBEN ATEE YOLCULUU: KLASK FARS VE TRK

    EDEBYATINDA EM PERVNE MESNEVLER

    Journey Of The Moth To Fire: em Pervane Mesnevis In Classical Persan And Turkish Literature

    Dr. Sadk ARMUTLU*

    Z Bu makalede pervne ile em kelimelerinin anlamlar, em

    Pervnenin kayna, manzum ve mensur eserler ile divanlarda yer alan em Pervne sembol ve iirleri ele alnmtr. Ayrca bamsz bir eser olarak Farsa ve Trke yazlan em Pervne mesnevileri hakknda bilgi verilmitir.

    Anahtar Kelimeler: em Pervne, ate, sembol, tasavvuf, ak

    ABSTRACT This article deals with the meanings of Pervane (Moth) and em (Can-

    dle), their sources and symbols, and poems of em Pervane (Candle and Moth) found in the verse and prose works and Divans (a collection of poems written by one author). To this end, additional information about em Per-vane mesnevis (poms made up of rhymed couplets) written independently both in Persian and Turkish is also provided.

    Keywords: em Pervane (Candle and Moth), fire, symbol, mysticism,

    love.

    em ile pervne arasndaki iliki, eskiden beri air ve ediplerin dikka-tini ekmitir. air ve edipler bu iki kelimeden birleik sfatlar ve tamlamalar oluturarak, yeni kavramlar/semboller yaratmlar, bu iki

    kelimeyi hem gerek hem de mecaz anlamlar ykleyerek, beer ve mecz ak dile getirmilerdir. Bu ak anlatrlarken de em ve pervne sembollerinden ya-rarlanmlardr.

    1. Kelime Olarak em Pervne em; Arapa bir kelime olup mum, balmumu, aydnlanmak iin yaklan

    herey, era, kandil manalarna gelir.1 em, aadaki kelimelerle birlikte tam-lama oluturarak gne anlamn verir: em-i smn, em-i ftb, em-i encm, em-i hver, em-i rz- ren, em-i zer-endde-i firze-legen, em-i

    * nn niversitesi Fen Edebiyat Fak. Trk Dili ve Edebiyat Blm rt. yesi. 1 Ali Ekber Dihhud, Lugatnme,c. XXXI, Tahran 1349 h., s. 596; Muhammed Muin, Ferheng-i

    Frs, c. II, Tahran 1360 h., s. 2077.

    TAED 39, 2009, 877-907

  • ~878~S.ARMUTLU:KelebeinAteeYolculuu:KlsikFarsveTrkEdebiyatndaemPervneMesnevileri

    TAED 39, 2009, 877-907

    zmrrd-legen, em-i sipihr, em-i gerdn- sipihr, em-i arh- revn, em-i subh, em-i kfr-i subh2

    em kelimesi u tamlamalar ile de ay anlamnda kullanlr: em-i smn, em-i smn, em-i felek, em-i kfr, em-i eb-efrz, em-i lem-tb.3

    Bu kelime tasavvuf anlamlar da ierir: em-i Hak ve em-i Hud, Al-lahn nuru, 4 ve mrid-i kmildir.5 em-i h, em-i zafer, hakiki bir ay-dnlk, lah nur anlamnda kullanlr.6 em-i hud ve em-i zl-cellden mak-sat da Hz. Muhammeddir.7

    stiare yoluyla Allaha em-i l-yezl denilmektedir8 Slikin kalbini ya-kan ilah nurun parlts, mhede ehlinin kalbinde parlayan irfn nuruna da emdenir.9 Mutasavvflar, slm dini ve Kurana em-i ilah derler.10

    em kelimesi slm dou edebiyatlarnda sevgili ve gzele tebihte de kullanlmtr. Bu tebihe esas olan zellik, onun yz ve yanadr. Sevgilinin gzellik unsurlarndan olan yz ile yanak, parlaklk ve aydnlk ynyle ele al-np, eitli tasavvur ve tahayyllerde kullanlmtr. Bu duygular ifade edilirken u tamlamalardan istifade edilmitir: em-i ceml, em-i cem, em-i igil, em-i Hoten, em-i dil-efrz, em-i eker-leb, em-i Traz, em-i Tarab11 Yine slm dou edebiyatlarnda ortak kullanlan gzelliin eme benzetilmesi, k veya gnl ona yanan pervne eklinde hayal edilmesindendir. Yz ve yana-n eme benzetiliinde renk, parlaklk ve yakclk ile baka mhedeye daya-nan tasavvurlar rol oynar12.

    Pervne kelimesi Pervin, lker (yldz) anlamna gelen perv ile nispet bildiren ne son ekinin birlemesiyle meydana gelmitir.13 Bu kelime padiah

    2 Rahm-i Aff, Ferhengnme-i ir, c. II, Tahran 1372 h., s.1601-1608; Hasan- Ene,

    Ferhengnme-i Edeb-i Frs, c. II, Tahran 1381 h., s. 912. 3 Rahm-i Aff, a.g.e.,c.II,s.1601. 4 Rahm-i Aff, Ferhengnme-i ir, c. II, s. 1603. 5 Ali Ekber Dihhud, Lugatnme, c. XXXI, s. 598. 6 Rahm-i Aff, a.g.e., c. II, s. 1606-1608. 7 Rahm-i Aff, a.g.e., c. II, s. 1608. 8 Hasan- Ene, Ferhengnme-i Edeb-i Frs, c. II, s. 912; Rahm-i Aff, a.g.e., c. II, s. 1607. 9 Sleyman Uluda, Tasavvuf Terimleri Szl, stanbul 1995, s. 491. 10 Ali Ekber Dihhud, a.g.e., c. XXXI, s. 598; Rahm-i Aff, a.g.e., c. II, s. 1602; Ziya kn,

    Gencne-i Gftr, c. II, stanbul 1984, s. 1328. 11 Rahm-i Aff, a.g.e.., c. II, s. 1602 vd. 12 Ali Nihat Tarlan, eyh Dvnn Tetkik, stanbul 1964, s. 104-105, 156, 163; Harun Tolasa, Ah-

    met Paann iir Dnyas, Ankara 1973, s. 277 vd.; Cemal Kurnaz, Hayali Beg Divan Tahlili, Ankara1997, s. 244 vd.

    13 Seyyd Sdk Gevhern, Ferheng-i Lugat u Tabirt- Mesnev-i Celleddn Muhammed b. Hseyn-i Belh, c. II,Tahran 1338 h, s. 302; Ali Ekber Dihhud, a.g.e., c. XII, s. 242

  • A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 39, Erzurum 2009Prof. Dr. Hseyin AYAN zel Says

    ~879~

    ferman, berat, havale, izin, icazet, ulak, nc, asker, hacib, delil, rehber anlam-na geldii14 gibi, gemilerde torpidolara ve uaklara taklan, bir motorla altr-lan itme, ekme ya da tutunma aygt (uskur) anlamnda da kullanlr.15 Ayrca otomobil, uak, gemi ve benzeri eyleri hareket ettirmeye yarayan veya hava akm meydana getiren cihaz, ark da pervne kelimesiyle ifade edilmitir.16

    Aslann nnde giderek yoldan ekilmeleri iin dier hayvanlara seslenen ve kara kulak denilen bir hayvana verilen isme de pervane denilmitir.17 Siyah-g da denilen kara kulak, pervne nasl n etrafnda dolarsa, bu hayvan da aslann etrafnda yle dolat iin, pervne adn almtr.18

    Pervne kelimesi, genellikle karanlkta ortaya karak k evresinde top-lanan gece kelebekleri (Heterocera) beinden pulkanatllara verilen ortak ad19 iin de kullanlr. Bunlar snmak iin (souk gecelerde) atee giderler.

    Pervne kelimesi, baz kelimelerle birlikte kullanldnda; kendinden ge-en, kararsz ve peran bir gnle sahip, ekinmeden feda eden k anlamna gelir.20 Bu manada kullanlan kelimeler unlardr: Pervne-h, pervne-dil, pervne-sfat, pervne-mereb.21

    2. em Pervnenin Kayna em Pervne eserlerinde yer alan pervne sembol, Kuran ve hadislerde

    geer: O gn insanlar yaylan pervneler gibi olacak22 ayetinde insanlar, uuan pervnelere benzetilmitir. Ayette geen fer kelimesi ferenin ouludur. Geceleri k ve ate etrafnda rpnp uarak kendisini ate iine atan ve Farsada olduu gibi dilimizde de pervne diye bilinen kk kelebeklere fer denir. Atee arptktan sonra kanatlarn yayp dedii iin fere diye isimlendirilmitir.23 Mebss ise yaylm demektir. Yaylm pervneler tabiri, kelebeklerin ate evre-sinde rpnp sonunda yanarak yere dmesini, serilmesini ifade eder.24

    14 Muhammed Mun, Ferheng-i Fars, c. I, s.761 15 Muhammed Mun, a.g.e., c. I, s.761; Ziy kn, a.g.e., c. I, s. 466; Byk Larousse (Szlk ve

    Ansiklopedisi), c. XV, stanbul 1986, s. 9307. 16 Byk Larousse Szlk, c. XV, s. 9307. 17 Muhammed Mun, Ferheng-i Fars, c. I, s. 761; Ziy kn, Gencne-i Gftr, c. I, s. 466. 18 Ziy kn, Gencne-i Gftr, c. I, s. 466. 19 emeddn Sm, Kms- Trk (nr. Ahmed Cevdet), c. I, stanbul 1317, s. 353; Byk

    Larousse Szlk, c. XV, s. 9307-9308. 20 Rahm-i Aff, Ferhengnme-i ir, c. I, s. 377. 21 Rahm-i Aff, a.g.e., c. I, s. 377. 22 Sleyman Ate, Yce Kurann ada Tefsiri, c. 11, stanbul 1991, s. 63. 23 Elmall M. Hamdi Yazr, Hak Dini Kuran Dili, c. 9, stanbul ts, s. 627-630. 24 Sleyman Ate, a.g.e., c. 11, s. 65.

    TAED 39, 2009, 877-907

  • ~880~S.ARMUTLU:KelebeinAteeYolculuu:KlsikFarsveTrkEdebiyatndaemPervneMesnevileri

    TAED 39, 2009, 877-907

    Kuranda geen, insanlarn pervnelere benzetilmesi hadislerde de yer al-mtr. Hadislerde bu durum yle belirtilmitir: Benim misalim ate yakan bir adamn misali gibidir. Ate, etrafn aydnlatnca, pervneler ve benzeri hayvanlar iine dmeye balarlar. Adam onlar engellemeye balarsa da onlar kendisine galebe alarak atee atlrlar. te benimle sizin misaliniz budur. Ben ateten koru-mak iin sizin eteinizden tutuyorum: Ateten uzaklan! Ateten uzaklan diyo-rum. Siz, baskn karak onun iine atlyorsunuz.25

    airler, ayet ve hadislerde geen pervneden ilham alarak em Pervne hikayelerinde bunu sembol olarak kullanacaklardr. Bir baka ifadeyle; gerek lah, gerekse beer akn anlatld em Pervne hikyelerine pervne kaynaklk edecektir.

    mam Gazzl (. 1111), Miktl-Envr isimli eserinde iman, em/ mum olarak sembolize eder. Gazzlye gre bu iman kalpte tecelli eder. Gaz-zl eserinin ikinci fasln bu konuya ayrmtr.26

    Gazzlye gre nurlarn kayna eitlidir. Hepsi de kalpte tecell eder ve er, em, mele eklinde grlr. Aslnda grlen bu semboller, kalbin kendisi-dir. Kalpte tecell eden iman yla kalp/gnl, era, eme, meleye dnm-tr.27 Bu manada lamba sembol, Kurann 24. suresinin 35. ayetiyle uygunluk etmektedir: Allah, gklerin ve yerin nurudur. Onun nuru, iinde lamba bulunan bir kandile benzer. Lamba, cam ierisindedir. Cam sanki inciden bir yldz28

    Mutasavvf airler, em ile imann kendisini kastetmilerdir.

    Evvel demi idm em-i cihn Andan murd olmd ztl-imn 29

    Onlara gre iman, nefsin ktlklerinden syrlm olan insann kalbinde tecell eden bir ktr. Bu k insann kalbine Allahtan gelir ve egosundan temizlen-mi nefse, yani nefs-i mutmainneye bir lamba veya mum/em eklinde grlr.30

    Bylece em Pervne hikyelerinde yer alan ve k sembol ile gsterilen emin kayna, Mslman yazarlar tarafndan Kurandan alnarak ilenmitir. Kalpte tecell eden imann k, lamba, er, em gibi sembollerle ifade edilmesi, Necmeddn-i Rz (. 1256)nin Mirsdl-bd adl tannm eserinde de grlr.31

    25 Sahh-i Mslim Tercme ve erhi (trc. Ahmed Davutolu), c. X, stanbul 1983, s. 6005-6006. 26 mam Gazzl, Miktl-Envr (ev. Sleyman Ate), stanbul 1994, s. 40-62. 27 mam Gazzl, a.g.e., s. 41 vd. 28 Sleyman Ate, Yce Kurann ada Tefsiri, c. VI, s. 191. 29 Feyz eleb, em Pervne (haz. Gnl A. Tekin), Harvard 1991, s. 96. 30 Feyz eleb, a.g.e., s.6. 31 Necm-i Rz, Mirsdl-bd (nr. Muhammed Emn-i Riyh), Tahran 1374 h., s. 301.

  • A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 39, Erzurum 20