john hersey, przeł. jerzy Łoziński, poznań 2013

of 13 /13
Renata Tarasiuk "Hiroszima", John Hersey, przeł. Jerzy Łoziński, Poznań 2013 : [recenzja] Doctrina. Studia społeczno-polityczne 10, 249-260 2013

Author: danghanh

Post on 11-Jan-2017

226 views

Category:

Documents


0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Renata Tarasiuk

    "Hiroszima", John Hersey, prze.Jerzy oziski, Pozna 2013 :[recenzja]Doctrina. Studia spoeczno-polityczne 10, 249-260

    2013

  • JJoohhnn HHeerrsseeyy,, HHiirroosszziimmaa ,, pprrzzee.. JJeerrzzyy oozziisskkii,, PPoozznnaa,, ZZyysskk ii SS--kkaa,, 22001133,, ssss.. 222299 6 sierpnia 1945 roku pko niebo nad Hiroszim. Kiedy amerykaski bombowiec B-29 pojawi si nad miastem, dla mieszkacw nie by to zwiastun katastrofy. Nie po raz pierwszy bowiem maszyna tego typu pojawia si na ja-poskim niebie. Nawet, gdy po wykryciu przez japoski radar samolotu Enola Gay ogoszono alarm przeciwlotniczy, nie przewidywano tragedii. W caej Japo-nii zwyczajem stay si naloty dywanowe, dokonujce ogromnych spustosze w miastach. Ale mimo to Japonia, ostatnie spord pastw Osi, nie dya do zakoczenia dziaa wojennych. Od 8 grudnia czasu japoskiego 1941 roku, kiedy siy cesarskiej floty wo-jennej zaatakoway amerykask baz morsk w Pearl Harbor na Hawajach, rozpoczy si regularne dziaania militarne, zwane wojn na Pacyfiku, a przez Japoczykw wojn w Wielkiej Azji Wschodniej. Do maja 1942 roku pod kontro-l Japonii znalazy si obszary Azji Poudniowo-Wschodniej: Birma, Malaje, Taj-landia, Filipiny, Holenderskie Indie Wschodnie, Guam, Wake, Wyspy Salomona, pnocna cz Nowej Gwinei, a onierze cesarskiej armii stacjonowali w Indo-chinach Francuskich1. Cywilna ludno Japonii si rzeczy zostaa wcignita w konflikt. Nikt cywilw nie pyta o zdanie. Taka jest cena kadej wojny, ale wojna na Dalekim Wschodzie rnia si od dziaa militarnych prowadzonych w Europie, nie tylko dlatego, e toczya si na wyspach i rola wojsk ldowych bya mniejsza, a jej sia tkwia w okrtach nawodnych i podwodnych, desancie oraz samolotach. Bya to wojna bez litoci, amica wszelkie zasady, w tym doty-czce brania w niewol jecw wojennych oraz, jak okazao si w jej finale, take szczeglnego traktowania cywili2. Imperialna Japonia bya w tym czasie poprzedzajcym II wojn wiatow nie tylko najbardziej uprzemysowionym, ale i najbardziej zmilitaryzowanym

    1 E. Paasz-Rutkowska, K. Starecka, Japonia, Warszawa 2004, s. 163-166. 2 M. van Creveld, Zmienne oblicze wojny. Od Marny do Iraku, tum. J. Szkudliski, Poz-

    na 2008, s. 202-206. Zob. te: M. Landas, Jecy. Prawdziwa historia amerykaskich jecw i japoskich zbrodni wojennych, tum. M. Antosiewicz, Warszawa 2010; J.-L. Margolin, Mczestwo jecw wojennych,, [w:] Japonia 1937-1945. Wojna Armii Cesarza, przedmowa: Y. Ternon, tum. J. P. Rurarz, A. Rurarz, Warszawa 2009, s. 285-311. Taki sposb traktowania jecw zosta ju utrwalony w kronikach z czasw walk o wadz w XII w., jecom wojennym cinano gowy, wiczono na ich ciaach posugiwanie si broni, sprawdzano ostro miecza. Nie uznawano prawa do przetrwania pokonanym, nie uznawano zwycionych. Pokonani byli zmuszeni aby si zabi, albo byli zabijani. Zob. M. Pinguet, mier z wyboru w Japonii, tum. Mai Kubiak Ho-Chi, Wydaw. Universitas, Krakw 2007, s. 106.

  • Renata Tarasiuk

    krajem nieeuropejskim. Mesjaskie denia do zapewnienia sobie pozycji he-gemona w caej Azji byy kompatybilne wobec reimu politycznego Japonii, kt-ry czy cesarskie sacrum ze zmilitaryzowan dyktatur3. Japoski panazjatyzm wyrs w okresie Meiji jako konkurencja wobec okcydentalizmu, by ostatecznie przezwyciy wektor prozachodni w wojennym okresie Shwa. Mimo, i w la-tach 20-tych Japonia wykonaa kilka krokw w stron demokracji, to ju w na-stpnej dekadzie ostatecznie zwyciy cesarski faszyzm4, ktry wyrs na fali narastajcego kryzysu, a wojskowi przywdcy znaleli do pretekstw do zrea-lizowania ambicji panazjatyckich. Militarystyczna dyktatura, korzystajca z rozwiza faszystowskich, dya do maksymalnej dominacji w Azji, wyko-rzystujc techniki mobilizacji mas i hasa uzdrowienia Japonii przez ekspansj, goszone wraz z przekonaniem o boskoci i wyjtkowoci Japonii5. Efektem tego byy rozpoczte przez pastwo i jego armi dziaania zbrojne w Chinach, ktre wyczerpyway kraj militarnie6, a dalej rozgrywki waciwe w teatrze dziaa wojennych II wojny wiatowej w rejonie Azji i Pacyfiku. Odpowied pastw alianckich na ekspansj Japoskiej Armii Cesarskiej kosztowaa Japoczykw szok wywoany utrat kontroli nad okupowanymi terytoriami. Daleko jednak byo Japoczykom do kapitulacji, dziaajc w imi drugiego artykuu traktatu O Tokio-Berlin-Rzym, traktowali w sposb niekwestionowany swoje przywdztwo w tworzeniu nowego porzdku na obszarze wielko wschodnioazjatyckim. Ko-lejne odpowiedzi si alianckich na niezmienn postaw cesarskich oficerw przeobraay si w klimat wojny nierwnych szans, naraajc na coraz wiksze

    3 Sacrum kojarzone z walk byo obecne w samurajskim kodeksie honorowym Krwawa zemsta rninw (bezpaskich samurajw, w gruncie rzeczy pospolitych prze-stpcw ) wyraaa si w gotowoci zoenia swego ycia na otarzu witej sprawy. Zob.: S. Turnbull, Samurajowie i sacrum, tum. J. Hunia, Krakw 2012, s. 170-173. Ekspansjo-nistyczna polityka japoska w okresie Shwa bya swoist form gotowoci prowadzenia witej wojny.

    4 R. O. Paxton, Anatomia faszyzmu, tum. P. Bandel, wstp: M. Zmierczak, Pozna 2005, s. 254. Szczegln rol odegrali tu japoscy nacjonalici, ktrzy wierzyli, e poprzez powrt do tradycyjnych wartoci

    Japonia zachowa swj wyjtkowy i niepowtarzalny charakter, a dziki posuszestwu boskiemu cesarzowi bdzie moga zrealizowa swoje posannictwo mesjaskie, a jako nard wybrany zrealizowa w Azji swoj dziejow misj. E. Paasz-Rutkowska, K. Starecka, Japonia, s. 132; por. J-L. Margolin, Cesarski faszyzm?,, [w:] Japonia 1937-1945. Wojna Armii Cesarza, przedmowa: Y. Ternon, tum. J.P. Rurarz, A. Rurarz, Warszawa 2009, s. 99-137.

    5 R. O. Paxton, Anatomia faszyzmu, s. 254-258; J. Tubielewicz, Historia Japonii, Wrocaw 1984, s. 410.

    66 Wojna w Chinach, zwana przez Japoczykw konfliktem chiskim cigna si przez 8 lat i zakoczya si dopiero wraz z ostateczn kapitulacj Japonii. W tej wojnie stracio ycie ok. 9 mln Chiczykw ( w tym duy odsetek ludnoci cywilnej) oraz 450 tys. onierzy japoskich. J. Tubielewicz, Historia Japonii, s. 414.

    250 DDOOCCTTRRIINNAA.. SSttuuddiiaa SSppooeecczznnoo--PPoolliittyycczznnee 1100//22001133 ((PPLL IISSSSNN 11773300--00227744))

  • (Rec.) John Hersey, Hiroszima

    ataki ludno cywiln, ktra w przewaajcej wikszoci nie podzielaa ambicji japoskich ekspertw od polityki zagranicznej i postrzegajc wojn inaczej ni Kurusu, Ribbentrop i Ciano, widziaa w niej jedynie mier i cierpienie. To wa-nie ludno cywilna przyja z ulg akt bezwarunkowej kapitulacji podpisany po zagadzie Hiroszimy. Znikna take, towarzyszca wielu Japoczykom, na-cjonalistyczna histeria7. Od poowy 1944 roku Amerykanie bombardowali Japoni z coraz wik-sz czstotliwoci. Midzy marcem a sierpniem 1945 roku przy pomocy super-fortec B-29 przeprowadzili szereg zmasowanych nalotw dywanowych na ja-poskie miasta. Amerykaskimi bombardowaniami strategicznymi kierowa genera Cur-tis LeMay, wysany w lipcu 1944, by dowodzi teatrem wojennym na Pacyfiku, autor koncepcji nalotw dywanowych z niskiego puapu, ktry chcia pozbawi B-298 w caoci uzbrojenia obronnego i adowa je wycznie bombami zapalaj-cymi, co okazao si skuteczne w przypadku atakw na japoskie miasta, kt-rych infrastruktura bya w wikszoci drewniana9. To co sprawio, e na przy-kad w efekcie ataku na Tokio w dniach 9-10 marca 1945 roku przez ponad trzy-sta samolotw, w pomieniach stracio ycie sto tysicy mieszkacw miasta10. Wiele japoskich miast, nie tylko stolica, bombardowana wielokrotnie, do-wiadczao dotkliwych strat. Cakowicie lub czciowo zniszczone zostay sze-dziesit trzy japoskie miasta, ponad p miliona ludzi ponioso mier, osiem milionw stracio dach nad gow. Wojenne oblicze zmienio si, czowiek znik-n z pola widzenia. Liczenie strat materialnych i statystyki zabitych i rannych sprawiy, e z teatru dziaa wojennych znikna ludzka twarz. Realizacja pro-pagandowego hasa Azja dla Azjatw; decyzja admiraa Yamamoto, by kon-tynuowa dziaania wojenne pomimo wszystko, przegrana w wielkiej powietrz-no-morskiej bitwie o Midway, uycie samobjczych oddziaw Boskiego Wiatru [kamikaze] w bitwie o Leyte i powoanie pod bro siedemnastoletnich chopcw,

    7 Traktuj w tym miejscu Hiroszim jako symbol zagady ludnoci cywilnej Japonii, podobnie jak Auschwitz stanowi symbol zagady europejskich ydw, mimo i dramat ostatecznego rozwizania rozegra si nie tylko w Auschwitz (Birkenau), ale gwnie w obozach mierci (Treblinka, Sobibr, Beec). Mimo, i akt kapitulacji podpisany zosta po unicestwieniu Nagasaki w trzy dni po Hiroszimie, w literaturze, zwaszcza z obszaru filozofii bezpieczestwa, to wanie Hiroszima jest miastem symbolicznym.

    8 Boeing B-29 Superfortress produkowany by w latach 1943-1946. Mia napd 4 silnikw typu Wright R-3350-23 z turbodoadowaniem o mocy 1600 kW (2200 KM), kady osiga prdko maksymaln 605,5 km/h na wysokoci 7620 m i zasig 9000 km.

    9 Haso: Curtis Emerson LeMay, The Official Website of the US Air Force. 10 M. van Creveld, Zmienne oblicze wojny. Od Marny do Iraku, s. 206. Po raz pierwszy

    bomby spady na stolic Japonii 23 XI 1944 roku,

    DDOOCCTTRRIINNAA.. SSttuuddiiaa SSppooeecczznnoo--PPoolliittyycczznnee 1100//22001133 ((PPLL IISSSSNN 11773300--00227744)) 251

  • Renata Tarasiuk

    zmieniy teatr dziaa wojennych w teatr niewyobraalnego okruciestwa. Znikny take kopotliwe pytania o moralne aspekty tej wojny 11. Amerykaski program budowy bomby jdrowej o kryptonimie Project Manhattan uruchomiony zosta ju w 1942 roku na polecenie prezydenta Ro-osvelta. O zrzuceniu pierwszej na wiecie bomby atomowej na ludno cywiln Hiroszimy, Waszyngton zadecydowa ju 24 lipca, przed podpisaniem deklaracji poczdamskiej 2 sierpnia 1945 r. i przedstawieniem jej warunkw stronie japo-skiej12. Hiroszim wybrano midzy innymi dlatego, by w nietknitym dotd bombardowaniami miecie mona byo w peni oceni dziaanie zrzuconej bom-by. Ostatnich przygotowa dokonano na oddalonej o 2400 km od miasta zagady wyspie Tinian13. Na konferencji poczdamskiej nowy prezydent USA Harry Truman uzna, e prace nad bomb s zakoczone i mona zrzuci j na jedno z trzech miast, Hiroszim, Kokur lub Niigat, ktre nie ucierpiay do tej pory w wyniku nalotw dywanowych. Ten projekt, ktry w praktyce wymusi zako-czenie II wojny wiatowej przez bezwarunkow kapitulacj Japonii, kosztowa ycie bezbronnej ludnoci cywilnej, a ocalonym pozostawi okaleczenia. Bomba, Little Boy, zawierajca adunek wzbogaconego uranu, waya po-nad cztery tony i miaa dugo 3m, co przekraczao moliwoci wprowadzenia jej pod najwikszy i najpotniejszy wwczas B-29, musiano wic opuci bomb do przygotowanego wczeniej zagbienia i dopiero nad ni umieszczono samo-lot, do ktrego podniesiono bomb do komory bombowej. Sam adunek uranu way jedynie 65,1 kg, z czego jedynie 0,8 kg ulego rozszczepieniu w trakcie wybuchu, za na gwne czynniki raenia, czyli energi ciepln oraz promie-niowanie zostao zamienione maksymalnie 800 mg uranu. Lot nad Japoni tego dnia trwa okoo piciu godzin i przebiega bez za-kce. Dowdca samolotu, pukownik Paul W. Tibbets, mia zrzuci pierwsz na wiecie bomb atomow, dokonujc przeomu w sferze prowadzenia dziaa wojennych. Ta bomba, zawierajca adunek nuklearny, zwana broni masowe-go raenia, albo broni masowej zagady miaa unicestwi przypadkowych ludzi14. Enola Gay, Boeing-morderca, B-29 o numerze seryjnym 44-86292, nr boczny 82, nalecy do 502 Composite Group15, lecia na puapie 7800 metrw, zbyt wysoko, by mona go byo zobaczy i usysze z ziemi. Drzwi komory

    11 Zapytany o aspekty moralne tej wojny genera Curtis LeMay odpowiedzia, e w trakcie prowadzenia dziaa nie zawracano sobie gowy zabijanymi Japoczykami, a patrzenie na dziaania wojenne w kategoriach moralnoci jest z zaoenia klsk onierskiej postawy na froncie. People&Events. General Curtise LeMay (1906-1990), the Of-ficial Website of US Air Force.

    12 M. van Creveld, Zmienne oblicze wojny, s. 184. 13 Tame, s. 207-208. 14 Tame, s. 208. 15 Po zburzeniu Hiroszimy bombowiec ten nigdy nie zosta uyty w celach bojowych.

    252 DDOOCCTTRRIINNAA.. SSttuuddiiaa SSppooeecczznnoo--PPoolliittyycczznnee 1100//22001133 ((PPLL IISSSSNN 11773300--00227744))

  • (Rec.) John Hersey, Hiroszima

    bombowej otworzyy si o godz. 8.16, a po kilku chwilach, ktre wystarczyy, by maszyna po zrzuceniu Chopczyka bezpiecznie oddalia si, miasto zostao unicestwione, za wiele osb, ktre w chwili zderzenia bomby z ziemi znalazy si w epicentrum, dosownie rozpyno si, uniemoliwiajc ustalenie fak-tycznej liczby ofiar. Nieco dalej od strefy zrzutu leay zwglone ludzkie szczt-ki. Ludzie, ktrzy mieli wicej szczcia, bdc w chwili zderzenia mierciono-nego adunku z ziemi dalej od rda mierci przeyli, ale w wyniku choro-by popromiennej i innych powika somatycznych powikszyli liczb ofiar o ok. 65 tysicy. Ocaleni z Hiroszimy doznali fizycznych okalecze, nkay ich dziw-ne, nieznane dotd choroby, dowiadczyli trwaego szoku pourazowego. Zrzucony trzy dni pniej Fat Man pochon poow mieszkacw mia-sta Nagasaki, pooonego w zachodniej czci wyspy Kiusiu16. 9 sierpnia 1945 roku o godz. 11.02 amerykaska superforteca B-29, pilotowana przez Charlesa Sweeneya zrzucia na przedmiecie Nagasaki, dokadnie nad Uragami, najwik-sz katedr w Azji Wschodniej17, plutonowego Grubasa, ciszego i wikszego od pogromcy Hiroszimy. Osignito cel bezwarunkow kapitula-cj ostatniego z pastw Osi, dramat destrukcyjnych innowacji II wojny wiato-wej znalaz swj fina. By to ostatni etap wielkiej konwencjonalnej wojny, ktra toczya si jednoczenie w wielu czciach wiata i jednoczenie pierwszy etap mylenia o wojnie nowego typu: nuklearnej zagadzie. Zagada japoskich miast staa si inspiracj dla wielu dziedzin sztuki. W miastach dotknitych zagad stoj pomniki upamitniajce ofiary bomby atomowej18. Hiroszima dostarcza take inspiracji malarstwu. Nieobojtn na fakt zagady pozostaje oczywicie literatura, w rozmaitych jej formach. W 2013 roku ukazao si polskie wydanie ksiki Johna Herseya Hiroszima, opublikowanej po raz pierwszy w roku 1946, a wic niedugo po tragedii miasta. Urodzony w 1914 roku w Tiensinie, w Chinach, John Hersey, autor powieci, esejw, reportay, uda si do strefy zrzutu bomby w Hiroszimie rok po ataku. Swj reporta John Hersey opar si na opowieciach szeciu osb, ktre w bezporedni sposb dowiadczyy zagady miasta. Losy szeciu bohaterw ksiki staj si komplementarne wobec innych wiadectw konsekwencji total-

    16 Dziki terenowi grzystemu wicej ludzi, ni w Hiroszimie, miao szanse na ocalenie, ale pomimo tego poowa ludnoci miasta ulega zagadzie. Tragedia Nagasaki kosztowaa ycie 75 tysicy ofiar.

    17 Rzymskokatolicka Katedra Uragami, inaczej Katedra Niepokalanego Poczcia Najwitszej Maryi Panny, zbudowana w 1895 roku, po katastrofie Nagasaki zostaa odbudowana w 1959 roku. Pocztkowo celem ataku miao sta si miasto Kokura, ale na skutek niesprzyjajcych warunkw atmosferycznych odstpiono od pierwotnego planu, kierujc samolot nad Nagasaki. Szczcie Kokury stao si w Japonii zwrotem oznaczajcym uniknicie jakiej katastrofy.

    18 Przykady: pomnik powicony kobietom (matkom) i dzieciom polegym w wy-buchu bomby atomowej w Nagasaki; pomnik ofiar Hiroszimy

    DDOOCCTTRRIINNAA.. SSttuuddiiaa SSppooeecczznnoo--PPoolliittyycczznnee 1100//22001133 ((PPLL IISSSSNN 11773300--00227744)) 253

  • Renata Tarasiuk

    nej, ekspansywnej polityki wojennej. Pojawiaj si w tych jednostkowych losach te same konstytutywne elementy, ktre tworz opowieci ocalonych z Holokau-stu ydw, czy winiw obozw koncentracyjnych. S wiadectwem dowiad-czenia granicznego, w ktre wpisuje si trauma ocalenia postrzegania bardziej w perspektywie przeklestwa ni daru. Trauma psychiczna ocalonych, obecna w historiach szeciu osb, ktrym dane byo przey atak atomowy, dopeniona zostaje przez fizyczne dolegliwoci. Wszyscy oni reprezentuj radioaktywny gatunek ludzi19, pierwsz generacj pozostaych przy yciu mieszkacw mia-sta, ktrzy nosz w sobie zagad. Bolesna wiadomo, e pozostao si przy yciu wycznie ze wzgldu na miejsce, w ktrym znajdowali si w chwili wy-buchu bomby, towarzyszy im w caym pniejszym yciu. Little Boy to nie bya bro ideologiczna, tylko bro masowego raenia, ktrej ofiarami stali si w zmasowanym ataku przypadkowi ludzie. Zegary w Hiroszimie zatrzymay si dla zwykych ludzi, a nie dla wyselekcjonowanych ideologicznie wrogw. Brak ideologicznego wroga jeszcze bardziej podkrela tragizm ofiar Hiroszimy, ich przypadkowo, lepy los. Setki tysicy ludzi zginy tylko dlatego, e znala-zy si w epicentrum wanie w tym momencie. Miliony ofiar Holokaustu maj swj grb w powietrzu20, bezimienne ofiary Hiroszimy dosownie wyparowa-y, ich ciaa zamieniy si w par z pominiciem fazy ciekej. Nastpi demonta czowieka na atomy. Demonta czowieka jest znakiem-symbolem Hiroszimy. Szeciu bohaterw reportau poznajemy tu przed zagad miasta, sku-pionych na swych codziennych zajciach, wypeniajcych obowizki, snujcych plany, realizujcych marzenia, oddajcych si drobnym przyjemnociom. Panna Toshiko Sasaki, pracownica dziau kadr Wschodnioazjatyckiej Fabryki Blach, by-a wwczas w biurze, skupiona na swych codziennych obowizkach. Doktor Masakazu Fujii na werandzie swego prywatnego szpitala czyta wydawan w Osace gazet Asahi. Pani Hatsuyo Nakamura, wdowa po krawcu, patrzya z okna swego mieszkania, jak ssiad rozbiera dom blokujcy dojazd stray po-arnej. Niemiecki jezuita, ojciec Wilhelm Kleinsorge, misjonarz, na ostatnim pi-trze budynku misyjnego studiowa religijny periodyk Stimmen der Zeit21. Hi-

    19 Trauma ocalonych jest reprezentatywna dla wspomnie niemal wszystkich osb, ktre przeyy atak jdrowy. Zob. np.: Nagasaki, tamtego pamitnego dnia 9 sierpnia 1945, Warszawa 2002. Autorkami wspomnie z Nagasaki s bye uczennice Prefekturalnego Liceum dla Dziewczt w Nagasaki (rocznik 1942), wykorzystywane do pracy w Fabryce Broni Mitsubishi w dzielnicy Mori.

    20 Metafora Paula Celana z Fugi mierci staa si symbolem losu europejskich ydw. Oryg. wir schaufen ein Grab In den Lften, ein Grab in der Erde, ein Grab in den Wolken : habt ihr ein Grab In den Wolken, [] ein Grab in den Lften, gdzie nie ley si ciasno [da liegt man nicht eng] zob.: P. Celan, Todesfuge ,, [w:] Die Gedichte Kommentierte Gesamtausgabe in einem Band, hrsg. B. Wiedeman, Frankfurt am Main 2003.

    21 Jezuici w XVI w. zaoyli pierwsz misj chrzecijask w Japonii, ktra cieszya si powodzeniem, jednak w XVII w. rozpoczy si przeladowania chrzecijan i kontynuacja

    254 DDOOCCTTRRIINNAA.. SSttuuddiiaa SSppooeecczznnoo--PPoolliittyycczznnee 1100//22001133 ((PPLL IISSSSNN 11773300--00227744))

  • (Rec.) John Hersey, Hiroszima

    roszima bya zaledwie 6 km od zakonu jezuitw, na jej przedmieciach znajdo-wa si nowicjat. Mody chirurg Terufumi Sasaki pracowa w nowoczesnym miejskim szpitalu Czerwonego Krzya. Tego ranka wanie, w chwili wybuchu szed korytarzem, niosc w rku prbk krwi pacjenta do badania. Ostatni boha-ter, wielebny Kiyoshi Tanimoto pastor kocioa metodystw w Hiroszimie22, szykowa si do zabrania z taczek rzeczy zabranych z miasta w obawie przed na-lotem Pana-B [B-san], jak nazywali Japoczycy z mieszanin szacunku i poufao-ci superfortece B-2923. ycie w Hiroszimie, pomimo trwajcej wojny, dla zwykych ludzi toczyo si dalej, cho wojna coraz bardziej dawaa o sobie zna, a unicestwiajce naloty amerykaskich superfortec zmuszay Japoczykw do dziaa, ktre w ich poj-ciu miay chroni przed zagroeniami. Kiedy na niebie pojawi si straszliwy, bezgony bysk, ktry sta si ja-niejszy ni soce, bohaterowie przez uamek sekundy uwiadamiali sobie wasn mier albo nadchodzcy wanie koniec wiata. Wielebny Tanimoto zo-sta przygnieciony kawakami drewna i dachwek, gdy podnis gow zoba-czy, e dom producenta jedwabiu rozpad si. Wdowa po krawcu poczua nagle e j co porywa i e sama wlatuje do pokoju nad podwyszeniem na maty do spania, a wraz z ni frun fragmenty domu24. Doktor Fujii, odwrcony plecami do centrum wybuchu, zobaczy nagle promiennie ty bysk i w tym momencie wraz ze szpitalem spad do rzeki. Nie mia czasu pomyle, e umiera, zanim sobie uwiadomi, e yje25. Ojciec Kleinsorge po straszliwym bysku zdy sobie jedynie uwiadomi i przypomnie co, o czym czyta w dziecistwie, czyli o wielkim meteorze zderzajcym si z ziemi, po czym straci przytomno, a po jej odzyskaniu w samej bielinie, krwawic wydosta si z budynku. Mody chi-rurg Terufumi Sasaki w momencie gdy cay korytarz pojania od wybuchu bomby jak od wielkiego flesza fotograficznego [...] powiedzia do siebie: Sasaki, gambare! Bd dzielny26! Po chwili okazao si, ze by jedynym lekarzem w szpitalu, ktry zosta nietknity eksplozj. Niespena dwudziestoletnia Toshi-

    misji odbywaa si w podziemiu. Podczas jednego z kryzysw w okresie Meiji niektrzy zastanawiali si nawet, czy oddali buddyzm i sinto i zastpi je chrzecijastwem w roli religii pastwowej. Zob.: M. Pinguet, mier z wyboru w Japonii, s. 339.

    22 Protestantyzm w Japonii jest religi mniejszociow, wyznawan przez ok. 1% spoe-czestwa. Obrzdek metodystyczny jest tu jednym z wielu obrzdkw protestanckich. Pierwszym misjonarzem protestanckim, ktry odwiedzi Japoni, by prezbiterianin Divie Bethune McCartee w latach 1861-1862. W 1895 rozpocza dziaalno w Japonii Armia Zbawienia. Rok pniej pojawili si misjonarze Kocioa Adwentystw Dnia Sidmego. Jednak na efekty tych misji trzeba bya czeka okoo p wieku.

    23 John Hersey, Hiroszima, s. 8-9. 24 Tame, s. 18. 25 Tame, s. 19. 26 Tame, s. 26.

    DDOOCCTTRRIINNAA.. SSttuuddiiaa SSppooeecczznnoo--PPoolliittyycczznnee 1100//22001133 ((PPLL IISSSSNN 11773300--00227744)) 255

  • Renata Tarasiuk

    ko, niespokrewniona z doktorem Sasaki, cho noszca takie samo nazwisko, w chwili olepienia blaskiem zostaa tak sparaliowana strachem ze na chwil utracia przytomno, odzyskujc j wskutek przejmujcego blu po przygnie-ceniu jej zawartoci regaw i innych szcztkw tego, co jeszcze przed chwil byo biurem27. Rozdzia drugi opisuje to, co dziao si z bohaterami bezporednio po eksplozji. John Hersey, szczegowo odtwarzajc sytuacje w jakich szecioro bo-haterw unikno mierci, opisuje nie tylko szczegy okolicznoci w jakich si znaleli, ale prbuje wnikn w przeycia osb, ktre jeszcze wwczas nie zda-way sobie sprawy, e daj pocztek nowej generacji hibakusha. Stanli w obliczu dowiadczenia granicznego, znaleli si na krawdzi ycia i mierci, jeszcze nie rozumiejc, co si stao. Na przykad wielebny Tanimoto odnis wraenie, e co, jakby soce, albo bardziej co nadprzyrodzonego spado z milczcego nie-ba, ktre nagle pko na p. Jego metaforyczna wizja oddaje strach, przeraenie, a jednoczenie zdumienie i olnienie, silniejsze ni groza czyhajcej mierci. Wie-lebny towarzyszce czowiekowi w chwili wybuchu. Rozdzia trzeci, zatytuowany Badanie szczegw w toku, jest prb stawia-nia pyta, mogcych pomc w zrozumieniu wydarzenia, ktre cakowicie od-mienio ycie ocalonych. W szeregu rnorodnych spekulacji szczeglna si od-dziaywania miaa plotka [...] e miasto zostao zniszczone przez energi, ktra si wyzwala, kiedy si jako przepoowi atomy [...]28, a bomba nazwana genshi bakudan oznaczaa pierwsza dziecica bomba29. Inna plotka mwia, e bomba atomowa skazia Hiroszim miercionon trucizn, ktra przez 70 lat bdzie si stopniowo uwalnia, czynic to miejsce niemoliwym do zamieszkania30. Chaos po zagadzie, jaki by oczywist implikacj zniszczenia infrastruk-tury funkcjonalnej miasta korespondowa na zasadzie dysonansu ze stoick po-staw Japoczykw. Kiedy 15 sierpnia 1945 roku wszyscy mieszkacy Japonii mieli szans, by usysze gos boskiego cesarza, znaleli si pord nich rw-nie ocaleni z zagady Hiroszimy i Nagasaki. Chocia wielu zwyczajnych Ja-poczykw z ulg przyja kapitulacj, ktra dla nich oznaczaa koniec etapu y-cia w cigym strachu o ycie swoje i najbliszych, byli te tacy, ktrzy nie mogc si z tym pogodzi, wybrali tradycyjn honorow mier31. mier samobjcza stanowia ostateczne rozwizanie walki o wadz. Samobjstwo stanowio naj-

    27 Tame, s. 28-29. 28 Tame, s. 95. 29 Tame, s. 95. 30 Tame, s. 109. 31 By wrd nich m. in. twrca oddziaw kamikadze nishi Takijir, pod koniec wojny

    zastpca szefa Sztabu Generalnego Marynarki. Odbierali sobie ycie wojskowi, w tym modzi oficerowie, a take ich ony, w myl dewizy ona wierna a do mierci. Bya to mier honorowa, rwna mierci w walce. Zob. E. Paasz-Rutkowska, K. Starecka, Japonia, s. 187-188.

    256 DDOOCCTTRRIINNAA.. SSttuuddiiaa SSppooeecczznnoo--PPoolliittyycczznnee 1100//22001133 ((PPLL IISSSSNN 11773300--00227744))

  • (Rec.) John Hersey, Hiroszima

    rozsdniejsze zachowanie zwycionych, odbierajce w ten sposb triumf wro-gom-zwycizcom32. By to pocztek czego nowego, po raz pierwszy w historii Japonia znala-za si pod wadz obcych wojsk, pod okupacj i czekay j zmiany, a dla wielu zwykych ludzi bya to wielka niewiadoma i strach przed nieznanym. Dla ocalo-nych z zagady Hiroszimy strach przed nieznanym w polityce okupacyjnego rzdu towarzyszy rwnie obawom o wasne, jednostkowe ycie w wymiarze fizycznym. Stanli oni w obliczu dziwnych, nieznanych dotd i nieskodyfiko-wanych w podrcznikach medycyny dolegliwoci zdrowotnych, ktre co praw-da kojarzyli z wybuchem, ale nie mogli ani ich opisa, ani znale adnych rod-kw zaradczych wrd dotychczas znanych medykamentw. Powoli docierao do nich, e jako pierwsza generacja ludzi Hiroszimy staj si krlikami do-wiadczalnymi w medycynie po ataku jdrowym. Pocztek nowej historii Ja-ponii i pocztek ich nowych, prywatnych, jednostkowych historii. Ludzie, opi-sani w ksice Herseya stanowi reprezentacj pokolenia, pierwszego pokolenia Hiroszimy, zwanego hibakusha. Oni pamitali, co zdarzyo si zaraz po wybuchu, e ludzie, ktrzy nie rozpynli si od razu, wygldali jak ywe trupy, e wielu umierao pod gruzami zawalonych, bd w poarach poncych domw, e nie mia ich kto ratowa. Ci ludzie nosz w sobie tajemnic Hiroszimy. Spord prawie 200 lekarzy, ktrzy pracowali w Hiroszimie, prawie wszyscy znaleli si w epicentrum wybuchu, w strefie zrzutu. Podzia na pi rozdziaw pozwoli autorowi utrzyma dyscyplin chro-nologicznego toku narracji.. Narracja obejmuje okres od wybuchu, do czasw, kiedy bohaterowie musieli ju si odnale w nowej rzeczywistoci, kiedy Hiro-szima i jej tragedia staa si czci narodowej historii Japonii i jej polityki histo-rycznej. wiadectwa tych ludzi doprowadziy do utrwalenia tej tragedii w po-wszechnej wiadomoci. Pokazuj one, jak cen faktycznie zapacia Japonia za panazjatyckie dziaania militarne i swj udzia w wojnie totalnej w 1. po. XX w. Rozdzia czwarty ksiki zatytuowany jest metaforycznie: Proso rzgowe i zocie maruna. Proso rzgowe to kwitnca w porze ciepej trawa, jeden z domi-nujcych gatunkw traw pnocnoamerykaskiej prerii, kwitncy w porze cie-pej, wzdu drg, na pastwiskach, a take w ogrodach jako rolina ozdobna 33. Zocie (inaczej wrotycz) maruna jest jednoroczn rolin z rodziny astrowatych. Ronie w miejscach wilgotnych, czsto przy drogach, torach kolejowych, mimo krtkiej ywotnoci daje obfity samosiew, co sprawia wraenie jej dugotrwaego pobytu w jednym miejscu34. Tak dobrany tytu rozdziau moe sta si noni-

    32 Racjonalny charakter samobjstwa, ktre stao si dogmatem ideologii bushi obecnym w japoskich kronikach wojen domowych. Do koca XII w. nabijano si na wasne miecze, gest seppuku utrwali si w XIII w. Z tego okresu pochodzi te tzw. sylogizm seppuku. Zob. M. Pinguet, mier z wyboru w Japonii, s. 108-112.

    33 W. Tymarkiewicz, Atlas chwastw, haso proso, Warszawa 1976, s. 420. 34 Tame, haso: maruna bezwonna, s. 364.

    DDOOCCTTRRIINNAA.. SSttuuddiiaa SSppooeecczznnoo--PPoolliittyycczznnee 1100//22001133 ((PPLL IISSSSNN 11773300--00227744)) 257

  • Renata Tarasiuk

    kiem treci symbolicznych. Akcja tej czci ksiki rozpoczyna si dwanacie dni po wybuchu, kiedy ojciec Kleinsorge wyrusza pieszo z nowicjatu do Hiroszimy, odczuwajc przy tym znaczne osabienie. Wreszcie mdleje podczas sprawowanej liturgii, a rany na jego ciele otwieraj si i jtrz. Pani Nakamura w tym czasie zaczyna uwiadamia sobie skutki choroby popromiennej, kiedy po kilku dniach nadmiernego wypadania wosw staje si zupenie ysa, a wkrtce potem, osa-biona do granic moliwoci nie jest stanie opuci ka. Wielebny Tanimoto straci poczucie czasu pogrony w budowie tymczasowego otarza we wa-snym domu, gdy nieoczekiwanie poczu si bardzo chory. Za dziewitnastolet-nia Sasaki cierpiaa w zamienionej na prowizoryczny szpital szkole podstawo-wej w Hatsukaischi z powodu zama i nawracajcych infekcji. Doktor Fujii ob-serwowa dziwne symptomy chorobowe u swoich pacjentw, ale mg jedynie przy pomocy medykamentw jakie przezornie umieci w sejfie na przedmie-ciu, opatrywa rany i oparzenia. Tanimoto martwi si pogrzebami, ktrych nie by w stanie odprawi z powodu gorczki i zego samopoczucia, Za doktor Sa-saki i jego koledzy ze szpitala Czerwonego Krzya zbudowali teori choroby popromiennej, ktra przebiegaa w trzech stadiach: pierwsza od momentu uwiadomienia sobie objaww do dziesiciu dni, druga do dwch tygodni, trzecia pojawiajca si okoo miesica od wybuchu, przypominajca objawami biaaczk albo seps i w gruncie rzeczy bdca wysublimowan form jednej z tych chorb. Tytuowe proso rzgowe i zocie maruna s zwiastunem nowego ycia, ktre narodzio si na gruzach. W popioach [...] w kociotrupie miast kwity dzikie kwiaty35. Ruiny miasta porastaa bujna, wiea ziele, zabjcza dla ludzi bro jak na ironi stymulowaa wzrost rolin. Pord nich byo proso rzgowe i zocie maruna, a take bawatki i juka, komosa, powoje, lilie, turzyca, portu-laka, opiany, sezam [...] senes wskolistny36. Ostatni, pity rozdzia, Pokosie, zamyka ksik, otwierajc przestrze re-fleksji. Cho autor posuy si typow dla prozy reportaowej kompozycj za-mknit, narracja tylko umownie koczy si. Ksika jest tak skonstruowana, by najwaniejsze jej przesanie stanowia refleksja czytelnika, czyli co, co znajduje si ju poza waciw narracj. Pokosie stanowi epilog historii zagady Hiroszi-my w postaci losw szstki bohaterw, dla ktrych atak jdrowy sta si kocem i pocztkiem zarazem. Osoby dotknite eksplozj, jak je wielokrotnie nazywa-no, ukazane zostay w sytuacjach dramatycznych zmaga o przywrcenie nor-malnej egzystencji na wszystkich jej poziomach. Hatsuyo Nakamura, wdowa po krawcu, pracowaa ciko, a to, co z tru-dem zarobia, wystarczao zaledwie na skromne przeycie. Losy tej dzielnej ko-biety, ktra przez cae ycie a do emerytury zmagaa si z bied, godem i nka-jcymi ja dolegliwociami fizycznymi s odzwierciedleniem pewnej grupy Ja-

    35 J. Hersey, Hiroszima, s. 106. 36 Tame, s. 106.

    258 DDOOCCTTRRIINNAA.. SSttuuddiiaa SSppooeecczznnoo--PPoolliittyycczznnee 1100//22001133 ((PPLL IISSSSNN 11773300--00227744))

  • (Rec.) John Hersey, Hiroszima

    poczykw, dla ktrych dowiadczenie wybuchu byo czym mistycznym nie-male, a jednoczenie gboko skrywan tajemnic, do ktrej dostpu bronia. Dopiero w 1967 roku zostaa zaproszona przez Towarzystwo Okaleczonych Ro-dzin, by z setk wojennych wdw uda si do tokijskiej wityni Yasukuni, miej-sca uwieconego w 1869 roku dla upamitnienia ofiar japoskich wojen. Czczo-no tu dusze, a nie ciaa. Nie moga odnale si pord dusz, chciaa by wrd ywych. Doktor Terufimi Sasaki przez cae ycie walczy, by za wszelk cen po-zby si wspomnie. Od pokole w jego rodzinie najlepszym lekarstwem na wszystkie troski i zmartwienia byy pienidze, poda wic tym samym torem, do momentu, gdy jego obiecujca i byskotliwa kariera zostaa brutalnie prze-rwana przez wybuch. W 1954 roku doktor wybudowa wasn klinik i sta si niezaleny finansowo, ale zabezpieczenie materialne nie wystarczyo, by pozby si wspomnie. Coraz bardziej uwiadamia sobie nie tylko psychiczne, ale i fi-zyczne skutki choroby popromiennej. W praktyce lekarskiej notowa czstotli-wo wystpowania leukemii, nowotworw i innych nieopisanych dotd dole-gliwoci. Statystyki dopenia przedwczesna mier maonki doktora. Zacz uwiadamia sobie nieuchronno mierci, coraz czciej myla o przemijaniu, skoni si w stron geriatrii i w roku 1977 wybudowa klinik dla ludzi w jesieni ycia. Widzia, jak Hiroszima odradza si niczym feniks z popiow i coraz bar-dziej bolenie odczuwa wasne okaleczenie. Ojciec Wilhelm Kleinsorge, wiodcy skromny ywot zakonnika, by kla-sycznym przypadkiem choroby popromiennej. W roku 1948 zosta kapanem w miecie Misasa i zarejestrowa si jako obywatel Japonii, przyjmujc nazwisko Makoto Takakura. Ojciec Kleinsorge-Takakura cierpia na infekcje rnego ro-dzaju, niegojce si rany, gorczk niewiadomego pochodzenia, od czasu do czasu trafia do szpitala. W ostatnich latach ycia funkcjonowa niczym yjce zwoki nkane popromiennym efektem bomby, a w finalnej fazie ziemskiej eg-zystencji straci wiadomo i zapad w piczk. Zmar w 1997 r., w 32 lata po zrzuceniu bomby na syndrom Hiroszimy, ktra na zawsze w nim pozostaa. Toshiko Sasaki nawrcia si na chrzecijastwo, przyja chrzest i znala-za prac w sierocicu, dziki czemu moga sprosta opiece nad rodzestwem. Stawiaa czoa przeciwnociom losu, rezygnujc ze swoich (rwnie duchowych) potrzeb tak dugo, a uznaa, i dzieci mog y samodzielnie, za ona sama zre-alizuje si w swoim zakonnym powoaniu. Przyja w 1957 roku zakonne luby ubstwa, czystoci i posuszestwa. Jej decyzja poprzedzona bya dramatycz-nymi zmaganiami z cierpieniem, chorob, szpitalem, traum, samotnoci. Kie-dy zapada na dysfunkcj koczyn na skutek wygicia lewej nogi, unierucho-mienia kolana oraz atrofii uda, w cigu 15 miesicy spdzonych samotnie w szpitalach przesza trzy powane operacje ortopedyczne. Pomagaa potrzebu-jcym, chorym, umierajcym. Mwia, e wybuch bomby da jej drugie ycie. Doktor Masakazu Fujii postawi w 1948 roku now klinik, w miejsce tej zniszczonej bomb atomow. Picioro jego dorosych dzieci, zgodnie z japosk

    DDOOCCTTRRIINNAA.. SSttuuddiiaa SSppooeecczznnoo--PPoolliittyycczznnee 1100//22001133 ((PPLL IISSSSNN 11773300--00227744)) 259

  • Renata Tarasiuk

    tradycj, poszo w lady ojca. Uwaa, e bomba zniszczya go psychicznie, dla-tego w yciu kierowa si zasad przyjemnoci. Jednak i jego nie ominy skutki popromiennej choroby, a ostatnie lata przed mierci spdzi w cierpieniu. W ten sposb dobiega koca waciwa narracja ksiki. Autor wiadomie wybra tak form wypowiedzi, w ktrej poczy konstytutywne cechy prozy reportaowej z osobistymi historiami, pokazujc konsekwencje politycznych wyborw nie tylko dla zbiorowoci, statystyk i liczb, ale przede wszystkim dla jednostek, odsaniajc przed czytelnikiem wiat jednostkowych egzystencjalnych historii. Ksika Herseya wpisuje si w pewien trend pisania o zagadzie, w kt-rym eksponowane jest cierpienie jednostek, dziki opowiadaniu pojedynczych historii. Szczeglnie eksponowane jest w takich opowiadaniach cierpienie naj-modszych, szczeglnie uprzywilejowanych ofiar tragedii wojennych. W ksi-ce Herseya dzieci Hiroszimy (reprezentowane gwnie przez rodzin Naka-mura-san) funkcjonuj nieco na dalszym planie, cho konsekwencje atomowego ataku rwnie ich nie omijaj. Ksika Johna Herseya, mimo i wydana po raz pierwszy przed blisko 70-cioma laty, jest bardzo cenn publikacj i dlatego wydaje si jak najbardziej za-sadnym jej polskie wydanie. Od tamtej pory ukazao si wiele ksiek na temat Hiroszimy, zarwno o charakterze naukowym, jak te popularnonaukowym i rnego rodzaju jednostkowych wiadectw. Pomimo dystansu czasowego i rozmaicie dyskontowanych politycznie sposobw reprezentacji zagady Hiro-szimy, jej przesanie, wolne od ideologicznych uwika, nie traci na aktualnoci.

    Renata Tarasiuk

    260 DDOOCCTTRRIINNAA.. SSttuuddiiaa SSppooeecczznnoo--PPoolliittyycczznnee 1100//22001133 ((PPLL IISSSSNN 11773300--00227744))