gezi raporu

of 240 /240
TÜRKİYE BAROLAR BİRLİĞİ GEZİ HUKUKİ İZLEME GRUBU GEZİ RAPORU (Demokrasi ve Totalitarizm Sarkacındaki Türkiye) 30 Aralık 2014 Av. Halit Çelenk Ödülü Birincilik

Author: alkim-goektas

Post on 08-Dec-2015

73 views

Category:

Documents


13 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Türkiye Barolar Birliği - Gezi Raporu

TRANSCRIPT

  • TRKYE BAROLAR BRL

    GEZ HUKUK ZLEME GRUBU

    GEZ RAPORU(Demokrasi ve Totalitarizm Sarkacndaki Trkiye)

    30 Aralk 2014

    Av. Halit elenk dlBirincilik

  • Trkiye Barolar Birlii Yaynlar: 285

    Gezi Raporu

    ISBN: 978-605-9050-42-5

    Trkiye Barolar BirliiBirinci Bask: Nisan 2015, Ankara

    Trkiye Barolar BirliiOuzlar Mah. Bar Mano Cad.Av. zdemir zok Soka No: 8

    06520 Balgat ANKARATel: (312) 292 59 00 (pbx)

    Faks: 312 286 55 [email protected]

    Basken Matbaa

    zveren Soka 25/B Demirtepe-Ankara

    (0312. 229 64 54 - 230 54 50)

  • GEZ HUKUK ZLEME GRUBU

    GEZ RAPORU(Demokrasi ve Totalitarizm Sarkacndaki Trkiye)

    30 Aralk 2014

  • NDEKLER

    SUNU .....................................................................................................13

    GEZ REPORT(Democracy and Totalitarianism Pendulum in Turkey) ..................15

    RAPPORT DES MANIFESTATIONS DE GEZ(La Turquie entre la Dmocratie et le totalitarisme) .........................18

    GR

    TRKYENN GENEL GRNM: HUKUK/DEVLET VE TOPLUM ........................................................23

    I. OUNLUKU ANLAYI VE SONULARI .........................23

    II. OULCU TOPLUM: DEMOKRASNN ALTYAPISI OLARAK NSAN HAKLARI ....................................................25

    A) Avrupa Szlemesi ve anayasal dzen .............................25

    B) Siyaset ve uygulama: Avrupa ile derin ayrma ...............26

    III. YARGI VE DEMOKRAS ..........................................................30

    A) Darbe ve hukuk .....................................................................31

    B) ktidar bozar, mutlak iktidar ise mutlaka bozar ...........32

    C) niversiteye ynelik basklar .............................................33

    IV. DN ZGRL-LAKLK ..................................................33

    V. GEREKTEN DEMOKRATK REJM VE HUKUKUN STNL: TRKYE NERESNDE? ..............................35

    BRNC BLM

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE ..........................37

    I. YAAM VE BLEENLERiN ZEDELEYC POLTKA VE UYGULAMALAR .......................................................................37

    A) Anayasal hak ve ykmllkler ........................................37

    B) Beyolu Kentsel Sit Alannn bir paras olan Gezi Parknn korunmas, anayasal bir hak ve devdir .40

    C) Geziyi besleyen toplumsal muhalefetin bir bileeni evresel ve kentsel hak mcadelesidir ...............................48

  • II. K HAK VE ZGRLKLERNE GDEREK ARTAN MDAHALELER .....................................52

    A) Alkol dzenlemesi ................................................................52

    B) Sigara dzenlemesi ................................................................54

    C) ocuk ve tesi ...................................................................55

    D) Krtaj .......................................................................................56

    E) Gizli dinleme ve izleme .........................................................58

    F) Ahlak Kurallar Dayatmas ...................................................59

    III. GEZ NCES KOLLUK DDET ..........................................60

    A) HES Protestolar ve Hopa olay ...........................................60

    B) 1 Mays mdahaleleri ............................................................61

    C) Avrupa Mahkemesinin Taksim karar .............................64

    IV. GEZ EYLEMLER KRONOLOJS..........................................65

    KNC BLM

    GEZ PARKINI SAHPLENEN BALICA TOPLUMSAL KATMANLAR ...........................................73

    I. PLATFORM VE TOPLUMSAL KATEGORLER .....................73

    II. SOSYAL MEDYA.........................................................................91

    NC BLM

    POLS DDET VE SONULARINA GRE YAPILAN SORUTURMALAR ...........................................................101

    I. LMLER .....................................................................................101

    A) Haziran ncesi ilk lm .......................................................101

    B) Gezi lmleri ..........................................................................102

    2. Gezi protestolarnda kanunsuz emri uygulayarak mdahale ederken hayatn kaybedenler ........................................................110

    II. YARALANMALAR .....................................................................111

    A) Gezi protestolarnda polis iddeti ile yaralananlar ..........111

  • III. SORUTURMA / DAVALAR VE GZALTILAR ................116

    A) Soruturmalar/Davalar ........................................................117

    B) Gzaltlar ve Tutuklamalar ..................................................136

    DRDNC BLM

    GEZ EYLEMLER SRESNCE YAANAN HAK HLALLER ...141

    I. FADE, RGTLENME, TOPLANTI VE GSTER YRY DZENLEME HAKKI/ZGRL...........142

    A) Anayasal Barl Toplant ve Gsteri Yry Dzenleme Hakknn Keyfi ve Sistematik Biimde hlali ......................................143

    B) fade zgrlnn Kolektif Niteliinin Asli Unsurlarndan rgtlenme zgrlnn hlali ...........154

    C) Bireysel fade zgrl ve Basn Hrriyetinin hlali ....155

    II. KT MUAMELE VE KENCE YASAI, YAAM HAKKI .........................................................................157

    III. SALIK HAKKI .........................................................................162

    A) Genel Olarak ..........................................................................162

    B) Hekimlerin, Tabip Odalarnn Hak ve Yetkilerini Kstlayacak Yasa Deiiklikleri ..........................................166

    C) Doktorlara ve Meslek Odalarna Yaplan Basklar ve Alan Davalar ..................................................................167

    IV. GEZ PARKI EYLEMLERNE KATILAN VE DESTEK VEREN KLERN ALIMA YAAMINDA KARILATII MDAHALELER ................168

    A) Kamu alanlar bakmndan .............................................172

    B) zel sektr alanlar bakmndan .....................................176

    V. AKADEMK ZGRLKLER ..................................................177

  • BENC BLM

    GEZ, POLS DDET VE CEZASIZLIK ...........................................181

    I. GR ...............................................................................................181

    II. DDETN ENVANTER ..........................................................183

    III. POLS DDETNE LKN SORUTURMALARA DAR SORUNLAR ............................197

    IV. YARGILAMA KONUSU SUUN NTELENDRLMESNE/TAVSFNE LKN SORUNLAR .................................................................210

    V. YARGILAMAYA LKN SORUN BALIKLARI ................213

    VI. TANIK VE MADURLARA LKN YRTLEN SORUTURMALAR / KARI DAVALAR ............................216

    ALTINCI BLM

    GEZ PARKI EYLEMLERNN MEVZUATTA YARATTII OTORTER DEKLKLER .......................................219

    DEERLENDRME VE NERLER ...................................................225

    I. ZET ...............................................................................................225

    II. HUKUK DEERLENDRME ...................................................226

    III. NERLER ..................................................................................228

    EK ............................................................................................................231

    GZ YAARTICI GAZLAR ................................................................231

    VE NSAN SALIINA ETKLER ....................................................231

  • 9GEZ RAPORU (Demokrasi ve totalitarizm sarkacndaki Trkiye)

    Gezi Hukuki zleme Grubu Raporu,

    Gezi protestolar srasnda

    yaamn kaybedenlere ithaf olunur.

  • 11

    RAPORA KATKI SUNANLAR

    Prof. Dr. brahim . Kabolu

    Prof. Dr. Beyza stn

    Prof. Dr. M. Taner Gren

    Av. Arzu Becerik

    Av. Yeinil Yeilyurt

    Yrd. Do. Dr. znur Sevdiren

    Dr. Erkan Duymaz

    Dr. F. Ceren Akabay

    Dr. Evra etin

    Dr. Tolga irin

    Ar. Gr. Seda Yurtcanl

    Av. Dicle Matur kelek

    Av. zgr Erylmaz

    Av. K. Erkut Gzel

    Av. Aziz Ayta

    Av. zlem Ayata

    Av. Tongu Canda

    Dr. Ali erkezolu

    Menderes Tutu

    Trkiye Barolar Birlii

    stanbul Tabip Odas

    evre Mhendisleri Odas

    DSK

  • 13

    SUNU

    Gezi protestolarnn ardndan yaanan lmler, yaralanmalar, gzaltlar, hukuksuzluklar, hak ihlallerinin izlenmesi ve bu amala rapor hazrlanmas amacyla akademisyenler, hukuk-ular, Trkiye Barolar Birlii, stanbul Tabip Odas, evre M-hendisleri Odas, DSK ve sivil toplum rgtlerinin katlmyla oluturulan Gezi Hukuki zleme Grubunun hazrlad bu Ra-por, Gezi olaylarnn nedenleri, oluumu, sonu ve etkilerini yanstmaktadr. ok ynl ve kapsaml Rapor, demokratikle-me ve totaliterleme sarkacndaki Trkiyenin dn, bugn ve yarnna k tutmay amalamaktadr.

    Gezi Hukuki zleme Grubu tarafndan, 30 Aralk 2014 Sal gn saat 14:00de stanbul Taksim Hill Otelde yaplan basn toplants ile kamuoyu ile paylalan Rapor, Gezi Olaylarna ilikin farkl disiplinlere mensup uzmanlarla, nesnel ve bilim-sel yntemle hazrland.

    Yaklam ve yntem bakmndan, l zellik, Raporu yan-str:

    Mltidisipliner yaklam, uzmanlk alan ve bilimsel yn-tem, ilk ly oluturmakta.

    Hukuk, tp ve fen bilimleri verileri, ikinci l olarak belir-tilebilir.

    Ulusal, Avrupa ve uluslararas dzlem ise, nc ldr.

    Gezi srecinin karmak zellii, ok disiplinli bir yaklam gerekli klm; bu amala farkl alanlarda uzmanlaan kiiler

  • 14

    GEZ RAPORU (Demokrasi ve totalitarizm sarkacndaki Trkiye)

    bir araya gelmi; bu yaklam tarznn bir sonucu olarak da, almada uygulanan yntem, bilimsel yntem olmutur.

    Disiplinler bakmndan hukuk, tp ve fen bilimleri (zellikle evrebilim), balca uzmanlk alanlarn oluturmaktadr.

    Gezi srecini, farkl uzmanlk alanlarn buluturan bir yak-lamla bilimsel bir yntemle incelemek, ulusal erevenin tesine gemeyi gerekli klmtr. Trkiyenin uluslararas y-kmllkleri, Avrupa ile snrl olmayp, Birlemi Milletler belgelerine de uzanmaktadr. Bu nedenle, esas itibariyle ulusal dzlemde ele alnan konu, Trkiyenin insan haklar Avrupa hukukundan kaynaklanan ykmllkleri ve nsan Haklar uluslararas belgeleri nda ele alnmtr.

    Bu alma, Gezi srecinde yaamn yitirenlere ithaf edilmi bulunuyor.

    Raporun hazrlanmasnda emei geen bata Gezi Hukuki z-leme Grubu yeleri gelmek zere, btn kii ve kurululara, gnll ve zverili katklar iin ne kadar teekkr edilse azdr.

    Raporu yaymlayacak olan Trkiye Barolar Birlii yneticile-rine, katklar ve duyarllklar iten teekkr borcumuz var. Rapor, ayn zamanda Trkiye Barolar Birlii internet sitesine konacak; bylece, yaygnlamas ve kullanlrl kolaylaacak-tr. 08.01.2015

    K

    Gezi Hukuki zleme Grubu

    adna

  • 15

    GEZI REPORT(Democracy and Totalitarianism Pendulum in Turkey)

    We, as Gezi Legal Monitoring Group, have finally completed the Gezi report entitled as Democracy and Totalitarianism pendulum in Turkey, which we have been working on for a while. Many academics, lawyers, professional and civil soci-ety organizations, especially DISK (Confederation of Revolu-tionary Workers Unions), Bar Association of Turkey, Istanbul Chamber of Environmental Engineers have contributed to this multi-faceted work.

    The report aims to manifest the unlawful practices, human rights violations and totalitarian tendency of the regime from a legal perspective with regard to the concrete cases that have been faced for the last one and a half year period, beginning from the Gezi events. Other purposes of the report are to share the ongoing legal process, including the trials, with public and make a number of suggestions for democratization.

    Gezi protest which started as a defense of the city and sur-roundings in 2013 summer, quickly turned into a strong social opposition, comprising the political reactions and demands coming from different sections of society. Political powers at-tendance to suppress this opposition with violence has creat-ed a political enviroment in which the fundamental rights and freedoms have been violeted in a continuous manner, the con-nection with the rule of law and democracy has been severed and all kinds of opposed thoughts have been criminalized. Al-

  • 16

    GEZ RAPORU (Demokrasi ve totalitarizm sarkacndaki Trkiye)

    though the demands for democratization and freedom were expressed by peaceful street demonstrations, political power presented them as if an attempted coup and this accusation took place in the indictments against protesters. This and oth-er developments occurred after Gezi, show that the country quickly moves from democracy towards an authoritarian or even a totalitarian regime.

    The report takes the Gezi period from different aspects and es-pecially focuses on the following points:

    The social opposition that came to light with Gezi, was par-ticularly formed as a result of the government policies. Gezi protests which are fed by different factors like the urban and ecological destructions, interferences with personal liberty and private life, policies over the female body, efforts to lead socie-ty towards conservatism and increasing police violence can not be associated to the national will hostility, advocacy of coup or other different conspiracies.

    When considered from the aspect of Constitution and interna-tional human rights law, it will be seen that they were generaly peaceful activities. Systematic prohibition and suppression of these activities are against the Constitution and law; they also signify the violation of the right to freedom of assembly.

    During this process, the individual freedom of expression, the freedom of the press, and the academic freedom were sup-pressed, moreover a large number of employees have been subjected to inquirements and discharged.

    As shown by the investigations and cases sampled in the re-port, people who used their right to freedom of assembly about the issues that concern whole society and country, have been subjected to criminal prosecution. Some of them faced with se-rious and entirely political accusations.

    Deaths and injuries were caused by the unnecessary and exces-sive usage of force and violence by the police officials. Howev-er, the human rights violations and crimes have not been inves-

  • 17

    GEZ RAPORU (Demokrasi ve totalitarizm sarkacndaki Trkiye)

    tigated effectively, responsible public officials have not been prosecuted and punished. Impunity has become the general rule and punishment of the officials the exception.

    Restrictive new regulations concerning the freedom of expres-sion and the right to freedom of assembly have gained momen-tum in order to prevent the revival of social opposition. While the area of freedoms gets narrow, it is wanted to expand the powers of police forces through the new security regulations.

    The Gezi Report is presented to the public in the hope of pro-viding a contribution to the struggle for democratic govern-ance based on human rights and the rule of law.

    Gezi Legal Monitoring Group

  • 18

    RAPPORT DES MANIFESTATIONS DE GEZI(La Turquie entre la Dmocratie et le totalitarisme)

    Nous sommes le groupe des observateurs juridiques de GEZI. Nous avons tabli le rapport portant sur les manifestations de Gezi nomm La Turquie sur la balance de la Dmocratie et du totalitarisme. Les acadmiciens, les avocats, lUnion des barreaux de la Turquie, la Chambre des mdecins dIstanbul, la Chambre des ingnieurs, DISK, les chambres des mtiers et les organisations de la socit civile ainsi que de nombreuses autres personnes ont contribu la ralisation de ce rapport qui aborde les nombreux aspects des vnements.

    Le rapport a pour objectif de trouver des solutions pour la d-mocratisation du pays, la suite de lobservation, du dbut jusqu aujourdhui, des vnements tendus sur un laps de temps dun an et demi, sous langle des rgles de droit et partir des illustrations des pratiques anti-juridiques, de la vio-lation des droits, des tendances totalitariste du rgime et pour partager les informations sur le processus juridique.

    Le mouvement protestataire de Gezi a commenc en t 2013 comme un projet de dfense de lenvironnement la suite du projet de destruction du Gezi Parki, et sest transform en mou-vement dopposition populaire de masse, soutenu par les re-vendications politiques des diffrentes catgories de souches de la population. Cette opposition a fait lobjet dune oppres-sion violente du gouvernement en donnant lieu la violation constante des droits et liberts fondamentaux, du dtachement des valeurs dun Etat de droit et de la dmocratie, en gnrant

  • 19

    GEZ RAPORU (Demokrasi ve totalitarizm sarkacndaki Trkiye)

    une atmosphre o toutes les opinions contraires ont t consi-dres comme un dlit ou crime. Les revendications de dmo-cratie et de libert exprimes par des manifestants pacifistes ont t qualifies de tentative de coup dEtat et, ces accusations ont t introduites dans les rquisitions du Ministre Public. Ces vnements ainsi que les autres ayant eu lieu par la suite sont rvlateurs de lavancement vers un rgime totalitaire. Le rapport a analys le processus de Gezi sous diffrents angles et a effectu des constats viss ci-dessus.

    Le mouvement Gezi reprsente lopposition populaire ayant fait surface et structur par la politique doppression du gou-vernement en place. Les principaux raisons de la naissance du mouvement Gezi taient la protection de lenvironnement, les liberts individuelles, le respect de la vie prive, la condamna-tion dune politique prenant comme objet le corps des femmes, de contester la volont de rendre le peuple plus conservateur et la violence policire. Cependant, le gouvernement a jug ces revendications comme une atteinte lunit de la nation, une apologie du coup dEtat et de complots. Cette position et les affirmations du gouvernement ne sont pas admissibles. A la lumire de la Constitution et des droits internationaux des hommes, les protestations de Gezi reprsente un mouvement pacifiste. Linterdiction systmatique et loppression de mani-festations sont contraires la Constitution et aux rgles de droit puisquil y a violation du droit de se runir et de manifestation.

    Dans ce processus, la libert dexpression individuelle, la liber-t de la presse et la libert des acadmiciens ont t restreintes et de nombreuses personnes ont t licencis ou dautres ont fait lobjet de procs. Comme les exemples denqutes et de procs dcrits dans le rapport, les personnes qui ont utilis leur droit de manifester dune manire pacifiste, sur les sujets qui intressent tous les citoyens et tout le pays, ont fait lobjet de poursuites, certains dentre eux ont t accuss de dlits poli-tiques et autres dlits graves.

    Lutilisation non ncessaire ainsi que disproportionne de la force et de la violence a cot la vie de nombreuses per-

  • 20

    GEZ RAPORU (Demokrasi ve totalitarizm sarkacndaki Trkiye)

    sonnes, dautres ont t blesss et sont handicaps. De plus, les crimes et dlits ainsi que la violation des droits commis nont pas t poursuivis de faon effective, les agents publics respon-sables des faits nont pas t jugs et sanctionns. Limpunit est devenue la rgle, la rpression est devenue une exception. Les droits dexpression et de manifestation ont fait lobjet de dispositions restrictives afin dviter la rsurrection du mou-vement de contestation populaire. Alors que le champ des li-berts a t restreint, les comptences des forces de lordre sont largies dans le cadre des nouvelles dispositions lgislatives de scurit intrieure.

    Nous vous soumettons avec tout notre respect le rapport de Gezi, ayant pour objectif de contribuer et de renforcer le com-bat pour le respect des droits de lhomme, ainsi que la mise en place dun rgime dmocratique attach un Etat de droit.

    Groupe dobservateurs juridiques de Gezi

  • 21

    2013 Yaz toplumsal ve siyasal olaylar zerine younlamakta olan Gezi Raporu, hukuki bakmndan 2014 Trkiyesinin grnmn de yanstmaktadr. Bu nedenle Rapor, Trkiyenin genel grnm: hukuk/devlet ve toplum balkl bir giri blm ile balamaktadr. Genel giri nda hazrlanan Rapor, 6 blmden olumaktadr:

    I- Gezi Parkn sahipleni ve toplumsal muhalefeti besleyen sre,

    II- Geziyi sahiplenen toplumsal katmanlarn genel grnm,

    III- Polis iddeti ve sonularna gre yaplan soruturmalar,

    IV- Gezi Eylemleri Sresince Yaanan Hak hlalleri,

    V- Gezi, Polis iddeti ve Cezaszlk,

    VI- Gezi olaylar sonrasnda mevzuatta yaplan otoriter deiiklikler

    Deerlendirme ve neriler

  • 23

    GR

    TRKYENN GENEL GRNM: HUKUK/DEVLET VE TOPLUM

    Genel grnm, Trkiyenin uluslararas ykmllkleri -nda anayasal dzen ve uygulanmas erevesinde ortaya konacak. Bu konuda, insan haklar bakmndan iki ngzlem yaplabilir:

    Uluslararas ykmllkler, 1940l yllardan 2010lu yllara kadar srekli bir biimde artm bulunmaktadr.

    Anayasal dzlemde de 1987den 2010a kadar nemli ilerle-meler kaydedilmitir.

    2013 ve 2014 Trkiyesinde tank olunan uygulamalar ise, dev-let ve toplum ilikisinde derin ayrmalara iaret etmektedir. ne kan siyaset tarz, deinilen kazanmlar ve hukuku ask-ya alma eiine varabilmitir.

    Giri niteliindeki gzlemlerde, uluslararas ykmllkler bakmndan nsan Haklar Avrupa Szlemesi (HAS), i d-zen bakmndan ise, Anayasa eksen alnacaktr.

    I. OUNLUKU ANLAYI VE SONULARI

    nsan Haklar Avrupa Szlemesi (HAS), Trkiye tarafndan 60 yl nce onayland halde, 2013 ve 2014 yllarnda, insan haklarnn durumu, demokrasinin dzeyi bakmndan da fi-kir vermektedir. Demokrasiler kulb olarak adlandrlan

  • 24

    TRKYENN GENEL GRNM: HUKUK/DEVLET VE TOPLUM

    Avrupa Konseyi yesi olduu halde Trkiyede demokrasi, ounluun ynetme hakk, -son on ylda izlenen yasama po-litikas bakmndan- ounluun iktidarn pekitirmek iin diledii gibi kural koyma ve dzenleme yapma yetkisine d-nebiliyor.

    Bunun nedeni, seim yoluyla elde edilen ounluk ile milli irade arasnda kurulan ban, hukuku ikinci plana geirebil-mesi; milli irade adna kutsanan gr ve deerlerin sonuta tek bir kiinin iradesine indirgenebilmesidir.

    Bunun ise, iki elikili sonucu var:

    Sreklilikte tezat: Adalet ve Kalknma Partisi (AKP) oun-luu yoluyla Hkmet istikrar salanm olsa da, siyasal istikrarszlk sreklilik tamaktadr.

    Koalisyon tezad: On iki yldr ounlua sahip parti yne-ticileri, koalisyon hkmetlerine kar tavrlarn her vesile ile dile getirdi. Ne var ki, siyasal ve hukuki koalisyonlar srekli ktleme syleminin bir baka koalisyon iin rt ilevi grd gnna kt: Mezhep/tarikat temelinde ittifak1.

    Kutsanan milli irade, demokrasinin ounluku anlayna bile yabanclam bulunuyor. Neden? Bunun yant, hukuk-demokrasi ilikisinde aratrlabilir. O nedenle, hukukun s-reteki yerine gz atmakta yarar var. Hukuku demokrasi retir (hukuk da demokrasiyi yeniden retmeli, ilerletmeli ve besle-melidir): fikir, mzakere ve ounluk sralamasyla. Yrrle konan yasalar, (sadece saysal ounlua sahip olan grubun ve/ya liderin ortaya koyduu irade olmayp), Anayasa, ulus-lararas hukuk, hukukun genel ilkeleri ve kazanlm haklar btnnde ancak meru ve balayc hukuk kural olma zel-liini yanstr.

    1 AK Parti Hkmeti ve Glen Cemaati arasndaki ittifak, 17 ve 25 Aralk 2013te ortaya karlan rvet ve yolsuzluk dosyalar sonucu atmaya dnmtr. Eski iki mttefik arasndaki hukuki ve fiili bu g at-mas, gnmzde de devam etmektedir.

  • 25

    TRKYENN GENEL GRNM: HUKUK/DEVLET VE TOPLUM

    Hangisi olursa olsun, hukuk devletinde, kural bir kez konduk-tan sonra, -kural koyanlar dhil- uyma ykmll altna girer. Buna karlk, son on yl Trkiyesindeki baskn eilim, hukuku saysal ounlua sahip grup yneticilerinin irade-sine tabi klma ynnde oldu.

    Bylece, hukuk ve demokrasinin birbirini tamamlama zellii, yerini ou zaman atmaya brakt.

    Yasalar ve kanun hkmnde kararnameler (KHK) yoluyla, yerel ve evresel yetkiler giderek merkeze aktarld; merkezde ise, tek kii zerinde younlatrld. Bunun sonucu olarak, tek kiinin iradesi, kimi zaman, milli irade sylemiyle meru k-lnmaya alld.

    II. OULCU TOPLUM: DEMOKRASNN

    ALTYAPISI OLARAK NSAN HAKLARI

    Trkiyenin tarihsel mirasn srekli andran ve tketen poli-tik tercih ve uygulamalar, insan haklar anlaynn yansmas olarak grlebilir. likilere gre insan haklar yelpazesinde, birey zgrlkleri ve toplu haklarn kullanm ciddi basklar altnda olduu gibi, sosyo-mesleki balamda kullanlan hak ve zgrlkler de srekli ihlal edilebiliyor. evresel deer ve haklar ise, kta Avrupas hukuk kurallarnn olanak vermedii derecede, bir tr vahi kapitalizm mantk ve uygulamasnn konusu olabilmektedir.

    A) Avrupa Szlemesi ve anayasal dzen

    nsan Haklar Avrupa Szlemesinde (HAS) demokratik toplum, haklar gvencesi olarak yer almakta. Demokratik toplum lt, 2001 deiiklii ile Anayasada maksimum standart eiine ulam bulunuyor. Nasl? Bu lte lt daha eklenmek suretiyle: demokratik toplum art laik cum-huriyet, lllk ve hakkn z (md.13). Bunlarn ayr ayr ve birlikte uygulanmas, anayasal zgrlk ve haklar iin gelikin (veya pekitirilmi) gvenceler zinciri oluturur.

  • 26

    TRKYENN GENEL GRNM: HUKUK/DEVLET VE TOPLUM

    Madde 13n, snrlamalara ilikin altyaps da kayda deer: yasallk, anayasal nedensellik ilkesi ve anayasann szne ve zne uygun olma gerei.

    Bu maddenin muhatab kim? Madde 13n gerekleri, yasama, yarg ve yrtme olmak zere, devletin btn organlar iin balayc zellik tamakta. Bu nedenle, sadece madde 13n amacna uygun olarak uygulanmas bile, 1982 Anayasasnn haklar lehine- bakalam (metamorfozu) sonucunu yaratr2.

    Avrupa Mahkemesinin gerek demokratik toplumun kurucu eleri olarak kulland kavramlar, gerekse snrlama ltle-ri, giderek i hukuka yansmaktadr. zellikle bireysel bavu-ru neticesi verilen Anayasa Mahkemesi (AYM) kararlar, ifte boyutlu:

    Bir yandan; insan haklar Avrupa hukuku ile zgrlkler anayasa hukukunu buluturuyor; Szlemeyi i hukukta dorudan uygulama yolunu pekitiriyor.

    te yandan; medeni ve ceza hukuku gibi deiik hukuk dallarn anayasalatryor. Bu sre, ceza mahkemelerine, hukuk ve idare mahkemelerine, hak ve zgrlklere ilikin Anayasa maddelerini dorudan uygulama gereini hatrla-tyor.

    Bunun anlam u: yarg makamlar, Anayasann hem 13. mad-desini, hem de ilgili maddelerini uygulama ve yorumlama y-kmll ile kar karyadr.

    B) Siyaset ve uygulama: Avrupa ile derin ayrma

    Standartlar, bir yandan, Anayasa ve HAS gibi normatif d-zenlemeler tarafndan, te yandan, bu kurallarn uygulanma-

    2 Gerekten, 1982 Anayasas, 1987den 2010a kadar yaplan deiiklikler sonucu, hak ve zgrlkler rejimi ve bunun devlet organlar iin yaratt olumlu ykmllkler bakmndan bakalam bulunmaktadr. Bkz. . . Kabolu, Deimeyen Anayasa Hkmlerinin Deiimi, 1982 Anayasasnn 30. Yl Bilanosu, (Ed. Nihan Yanc zalp/Sinem irin), XII Levha, ubat 2014 stanbul, s.1-12.

  • 27

    TRKYENN GENEL GRNM: HUKUK/DEVLET VE TOPLUM

    sn denetleyen organlar olarak AYM ve nsan Haklar Avru-pa Mahkemesi (HAM) kararlar ile belirlenmi olsa da, bata yrtme gelmek zere, siyasal karar mercileri, belirlenen in-san haklar standartlarna yabanc hale gelebiliyor. Sadece yrtmeye bal makamlar deil, niversiteler gibi greceli de olsa- siyasal merciler karsnda zerk kurumlar, hukuka aykr eylem ve ilem tesis edebiliyor. Demokratik muhalefet balamnda, dnce, ifade zgrl ve toplu zgrlklere kar tavrlar, sadece haklar algs zerine deil, hukuk-siyaset elikisi konusunda da kayg verici malzemeler sunuyor.

    AYM kararlar ve HAM kararlar, yorum yntemleri bakmn-dan, zellikle bireysel bavuru kararlaryla, birbirine yakla-mas3 beklenirken, siyasal makamlarn HAM kararlarna kar direncinde azalma grlmyor. Bu diren, HAM kararlarnn gereinin yerine getirilmemesi eiine kadar varabiliyor. r-nek olarak belirtilecek olursa, zorunlu din eitimi karar4 ve kimliklerde din hanesi karar5 zerinden yllar getii halde, uygulanmad gibi uygulama ynnde de bir irade beyan bu-lunmamaktadr. HAM, yasama seimleri iin ngrlen % 10 baraj Avrupa standartlarnn stnde bulduu halde6, bunu drmek bir yana, sorunun AYM nne gelmi olmasna bile tepki gsteriliyor.

    1. Yarg: fade zgrlnn snr ne?

    Yarg mensuplar da, yarg organlarnn kar karya bulun-duu sorunlar eletirel bir bak asyla kamuoyu nnde ifade edebilirler. Ne var ki, Anayasaya aykr yasa ve uygu-lamalar, yarg kararlarn uygulamayan politikaclar eletiren yarg mensuplar ve zellikle yksek mahkeme bakanlar, y-rtme organnnen st dzey sorumlular tarafndan cppe

    3 Konuyla ilgili ayrntl irdelemeler iin bkz. Anayasa ve nsan Haklar Avru-pa Szlemesi, (ed. Sibel nceolu), Avrupa Konseyi, 2013.

    4 HAM, Hasan ve Eylem Zengin c. Trkiye, 09.10.2007, (nihai karar: 09/01/2008).

    5 HAM, Sinan Ik c. Trkiye, 02.02.2010.6 Seim baraj konusunda HAM karar iin bkz. HAM, Yumak et Sadak c.

    Turquie, 30.01.2007.

  • 28

    TRKYENN GENEL GRNM: HUKUK/DEVLET VE TOPLUM

    karmaya ve siyaset yapmaya davet edilebiliyor7. Baka bir anlatmla, ifade zgrl, bazen yarg bamszln savun-mak iin bile ok grlebiliyor.

    2. Toplant ve gsteri zgrl: yasak yoluyla kamu dzeni

    Yrtme makamlar, gsteri ve yry olarak toplu zgr-lkleri kullananlarn demokratik muhalefetine srekli tepki gstermekle yetinmeyip, onlar da, zaman zaman siyasal are-naya davet ediyorlar. Byle bir siyasal tepki, hak ve zgrlk zneleri iin idari ve siyasal yaptrmlar zincirine dnebi-liyor. Bir yandan, toplant ve gsteri yryleri yoluyla de-mokratik muhalefet haklarn kullananlara ok ynl yaptrm uygulanrken; te yandan, meydanlar siyasal arena olarak al-glama eilimi baskn gelebiliyor. Bu yndeki tavr ve uygula-malar, sivil toplumun inkr ve toplumun depolitizasyonu anlamna gelmektedir.

    Toplu zgrlkleri kullananlar, marjinal gruplar olarak d-lanyor; siyasal ve kamusal makamlar alklayanlar ise, mak-bul yurtta olarak grlyor. zellikle, doa ve evreyi ykc ilem ve eylemlere kar kanlar, hain, satlm, uluslararas lobilerin ua, darbeci eklinde siyasal sloganlarla itham edi-lebilmektedir.

    Aslnda, szkonusu olan, anayasal denge ve denetleme dzene-inin gremedii ilevin, toplu zgrlkler yoluyla, farkl top-lumsal snf ve katmanlarca yerine getirilmeye allmasdr.

    Bunu engellemek iin kamu gvenlii adna alnan nlemler, kamu dzenini, Avrupa Mahkemesinin nitelemesinin tam tersine, zgrlklerin kullanlmad bir ortama dntrebi-liyor.

    Direnme hakk, zellikle evresel haklarda, yaam meknlarn ve ekosistemi bozucu-yokedici uygulamalara kar, krsal ve kentsel meknlarda meru bir zemine dayanyor.

    7 Byle bir tavr, yrtme iinde yer alan siyasal zevatn erkler ayrlna baknn hayli sorunlu olduunun bir gstergesidir.

  • 29

    TRKYENN GENEL GRNM: HUKUK/DEVLET VE TOPLUM

    3. Seim: oulcu demokrasi inkr iin kl m?

    Byk kamusal toplantlar srasnda iktidar ve muhalefet iin alnan nlemler, birbiriyle tersi anlamnda- buluabiliyor:

    Muhalif gruplarn veya 1 Maysta emeki snflarn dzen-ledikleri toplantlar engellemek iin yollar kesiliyor; ulam askya alnyor; seyahat engelleniyor8.

    Buna karlk, ounluk partisi lideri tarafndan dzenlenen toplant yerine ulam kanallarn etkili klmak iin ulam vastalar halka kapatlabiliyor9.

    Mesela, 1 Mays anmasna Taksim Meydannn kapatlmas, bata HAM, kararna10 olmak zere, Anayasa madde 13 ve 34e aka aykrdr. Taksim yasanda o denli uzaa gidil-mitir ki, toplant ncesi basn aklamalar bile engellenmitir. Meydan, mahkeme kararlarna ramen bakalatrlm; top-lanma ve gsteri zgrlnn kullanlmasnn engellenmesi amacyla olaand nlemler alnmtr11.

    Bu ortam ve koullarda, zgrl kullanmann bedeli ok ar olabilmektedir; nk alnan nlemler ve resmi makam-larn tasarruf ve eylemleri, zgrlk zneleri asndan bir tr kmlatif (birlikte) yaptrma dnebilmektedir:

    Kullandrtmama: yollar kesme, ulam aralarn durdur-ma, katlmclar seyahat halinde alkoyma,

    Alana sokulmama: bunun iin kolluk glerinin iddet ie-ren youn nlemler almas.

    8 1 Mays 2014 Taksimde anmak iin gnlerce ncesinden alnan nlem-ler; Gezi meydanna halktan kalabalklarn toplanmamas iin alnan n-lemler, zellikle belirtilmelidir.

    9 Gezi rvan olarak ounluk partisi lideri tarafndan yaplan Kazleme toplants), Oysa, Gezi olaylar, siyaset bilimi diliyle sivil ve demok-ratik bir krlma olarak grlebilir.

    10 HAM, DSK ve KESK c. Turkey, 27.11.2012.11 Bunun yasal zemini, 12 Eyll dnemi mevzuatna gre zgrlkler iin

    tehlikeli bir dzenleme ile hazrlanmtr. Bkz. Temel Hak ve Hrriyet-lerin Gelitirilmesi Amacyla eitli Kanunlarda Deiiklik Yaplmasna Dair Kanun, (Kanun no:6529, ka.ta.: 02/03/2014).

  • 30

    TRKYENN GENEL GRNM: HUKUK/DEVLET VE TOPLUM

    Datma, su skma, gaz skma, gaz bombas atma: Bunlar-dan sadece, gstericiler deil, mahalle sakinleri ve gsteri-lerle hi ilgisi olmayan insanlar da madur olmaktadr.

    Yaralama ve ldrme: Kolluk glerince biber gaz ve kap-sllerinin rastgele ve youn biimde kullanlmas, ar ya-ralanma ve lmlere yol aabilmektedir.

    Toplantya katlan eer bir kamu grevlisi ise, soruturma ve grevden karmaya kadar ar yaptrma tabi olabil-mektedir.

    Hekimlere grev soruturmas ve Geziye tbbi hizmet gt-ren hekimlere yaptrm; yine, Geziye destek veren kamu g-revlilerine yaptrm.

    Bu srete, konusu su tekil eden emir hkm, en ok ihlal edilen Anayasa maddesi olmutur. Kanunsuz emir uygula-mas devaml hale geldii iin Anayasa madde 137, srekli ihlal edilmitir. Bunun sonucu, -ihlal edenlere yaptrm uygu-lanmad iin- cezaszlk olmutur.

    Toplu davalar, su ileyen kamu grevlilerine kar deil, daha ok toplanma ve gsteri yry znelerine kar almtr.

    III. YARGI VE DEMOKRAS

    Yarg bamszl, 4 aamal bir dzenleme ile anayasal g-vence alna alnm bulunuyor (Anayasa, md.138):

    Karar sreci bakmndan, hkimlerin, kararlarnda uymak zorunda olduklar kurallar sras udur: Anayasa, kanun, hukuk.

    Genel yasak (d etken): Yarg yetkisinin kullanmnda da-rdan mutlak mdahale yasa.

    TBMM asndan: Grlmekte olan davaya ilikin mutlak yasak szkonusudur.

    Yasama, yrtme ve idare asndan: Yarg kararlarna uyma ve gereklerini yerine getirme zorunluluu.

  • 31

    TRKYENN GENEL GRNM: HUKUK/DEVLET VE TOPLUM

    TBMM Bakannn, Gezi Raporunun konusunu oluturan olaylar srecinde, madde 138 kmtr sz, yarg bamsz-l zerine ac bir gerein davurumudur12.

    ada hukuk devletlerinde yarg, nemli ileve sahip: De-mokrasi faktr, demokrasi antrenr ve demokrasi aktr.

    Demokrasi aktr olarak yarg, siyaseti temizleme misyonu ile, siyaset-para ilikisinde ortaya kan yolsuzluklar yargsal karar srecinden geirir. Bylece, siyasal aktrlerin etkinlik-lerini temiz siyaset erevesinde yrtmelerini salar. Mal saydamlk ve siyasal denetim lsnde yargsal denetim et-kili olur. Yarglar demokrasi snavna tabi tutan yolsuzluk iddialar, kendileri iin tarihsel misyonu ile yzleme frsat da yaratmakta. Bu iddialar gereklik testinden geirebilecek tek anayasal organ, yargdr.

    A) Darbe ve hukuk

    2010 Anayasa deiiklii ile Anayasa Mahkemesi (AYM) ve Hkimler ve Savclar Yksek Kurulu (HSYK)nun yeniden yaplandrlmas, youn tartma ve kutuplamalara neden ol-mutu. AYM ve HSYKnn yaplanma tarzn -4 yl nce- eleti-renlere saldranlar, 17 ve 25 Aralk 2013te patlak veren Hk-met-Cemaat kavgas karsnda, bu kez hukuku dile getirenlere saldrya geti. Merkeze, hukuk yerine siyaset konduu iin, AKP-Cemaat cephesi ve hesaplamas dnda seenek ta-nnmyor. Oysa seenek, hukuk yoluyla demokrasi olmaldr13.

    Bu olmaynca, darbe gereklii ile darbe icad, birbirine ka-rmaktadr. Trkiyenin son 6-7 yl, askerlerin darbe teeb-bs gndemiyle geirildi. Mezhep temelinde yaplan ittifa-kn bozulmasyla su yzne kan Paralel devlet ad verilen farazi darbe ise, 2010lu yllar kaplayacak grnyor14.

    12 Anayasann 138. maddesi bu memlekette lmtr (3 Ocak 2014).13 Ne var ki, 17-25 Aralk 2013 operasyonlarna kar alnan (ve HSYK olu-

    umunu deitirmeye varan) hukuki ve fiili nlemler, yarglarn hukuk devletindeki ilevini sfrlam bulunmaktadr.

    14 Rvet ve yolsuzluk dosyalar nedeniye istifa eden 4 Bakan hakknda a-

  • 32

    TRKYENN GENEL GRNM: HUKUK/DEVLET VE TOPLUM

    Bu nedenle, darbe szc bilimsel olarak tanmlanmal. Darbe; yrrlkteki anayasal sreler dnda, Devlet inde ve yneticileri veya ajanlar (grevilieri) giritikleri eylemle, ope-rasyona tabi tutulan hkmetin deimesi eklinde tanmlanr15.

    B) ktidar bozar, mutlak iktidar ise mutlaka bozar

    AYM, genellikle, soyut norm denetimi yoluyla denetledii ilemleri iptalden kansa da, istisnai olarak verdii iptal kararlar, Hkmet evrelerini rahatsz etmeye yetmektedir. Yine, muhalefeti bastrma arac olarak sosyal medya yasan iptal eden ve lavedilmek le teh-dit edilen AYM, %10 baraj uygulamas zerine ihlal saptamas olas-lna kar, benzeri bir tehditle kar karya gelmi bulunmaktadr.

    17 Aralk 2013te balayan gzalt ve tutuklamalar, L. Actonun, iktidar bozar; mutlak iktidar ise, mutlaka rtr16 sznn tam tamna teyidi. Devreye artk yarg girmeliydi. Yargnn, demokrasi faktr, aktr ve antrenr olma zellii, bu dnemde snanacakt. Bu engellendi; ama, kumpas ve cad av itiraflar zincirinde, hu-kuk ve yargy devre d brakan ne kadar tasarruf varsa, hepsi yapl-d; stelik, milli irade adna. Anayasa, ok ynl olarak iptal edildi:

    Susuzluk karinesinin ihlali,

    Yarg srecini iletmemek,

    Yarg kararlarna uymamak;

    Yarg kararlarnn gereklerinin tam tersini yapmak.

    Sonu, ifte cezaszlk olarak ifade edilebilir:

    Kamusal yetkiyi ktye kullanarak anayasal su ileyenleri cezalandrmamak;

    lan Meclis Soruturmas (md.100) sonucunda TBMMde kurulan Komis-yon ve TBMM genel kurulu, Yce Divana sevke gerek olmad ynnde karar vermitir.

    15 Bkz. Coup dEtat, Dictionnaire constitutionnel, Y. Meny-O. Duhamel, PUF, 1992, s. 240-245. Buna karlk, bata yrtme gelmek zere, Anaya-sann dorudan muhatab olan erklerin anayasa dna kmas, anaya-sal darbe olarak adlandrlr.

    16 Power corrupts, absolute power corrupts absolutely (L. ACTON).

  • 33

    TRKYENN GENEL GRNM: HUKUK/DEVLET VE TOPLUM

    Kamusal yetkinin ktye kullanm ile balantl rvet dos-yalarn rtbas etmek.

    Yrtme organ, yolsuzluk iddialarnn akla kavumasn salamak yerine, bunlar bastrmak iin, hukuken tartmal, hatta hukuk d aralara bavurmay mubah grmtr17.

    lke ve rejim ad, (yeni Trkiye, ileri demokrasi) abartl sfatlarla telaffuz edilirken, mezhep eksenine dayanan iktidar ii atmalarn gnyzne kard rml, hukuk yo-luyla temizleyememi bir anayasal-siyasal sistem karsnda bulunuyoruz.

    C) niversiteye ynelik basklar

    Geen yllarda balayan ve niversite genlii zerinde yo-unlaan basklar, genel anlamda yksekrenim genliinin ifade zgrln toplu kullanmn engellemeye yneliktir18. eride srekli sivil kolluk gzetiminde bulunan renciler, d-ardan evik kuvvet tehdidi ile karkarya bulunmaktadr. Genlik, ieride ve darda srekli soruturma ve disiplin yap-trm, cezai kovuturma yoluyla sindirilmeye alld halde, kolluk gleri iin cezaszlk genel fiili bir durum olarak de-vamllk arzetmektedir.

    IV. DN ZGRL-LAKLK

    HAMn din zgrl tanm, Trkiyede, ileri demokrasi sylemi younlatka unutuluyor; zira din zgrl daha ok Snnilik mensubiyeti olmaya indirgeniyor.

    Anayasa madde 24 ihlal edilerek, dinin politikaya alet edilmesinin neden olduu sakncalar, 17 Aralk 2013ten bu yana Trkiyeyi alkalamaktadr.

    17 14 Aralk 2014 (ve ncesi) gzalt ve tutuklamalar belirtilebilir.18 Bkz. Universite rencilerinin fade zgrln Toplu Kullanm (renci

    Raporu, 20.09.2011).

  • 34

    TRKYENN GENEL GRNM: HUKUK/DEVLET VE TOPLUM

    Dinsel temelde oulculuk gerei, imam hatip-cemaat eksenine dayanan Snn blokun krlmas, -her ne kadar 12 yllk gizli ittifak yerini, 2014 ylnda ak savaa brakm olsa da- demokrasi adna -bundan byle hukuk hkimiyetinin salanabilmesi lsnde- olumlu grlmeli.

    Son olaylar, ayn zamanda, demokrasi-laiklik ve din zgrl- birlikteliinin gereini de kantlad.

    Demokrasi ve laiklik, dnyevilikte buluur. Din zgrl, bu durum ve ortamda anlam kazanr. Bu bakmdan, Anaya-sa madde 24/sonda, Devletin sosyal, ekonomik, siyas veya hukuk dzenini dinsel temellere dayandrma yasa, insan haklarna dayanan demokratik ve laik Cumhuriyet tanmnda test edilmi oldu.

    Sonu olarak, din insan haklar ilikisinde, dinin gereklerinin deil, insan haklarnn gerektirdikleri nda hukuk dzenini srdrmenin neden vaz geilmez olduu teyit edilmi oldu. Ne var ki, 19. Milli Eitim uras (ME), din zgrl ve laik-likten uzaklama bir yana, Trkiyenin Tanzimattan bu yana kazanmlarn sfrlama iradesini yanstyor19.

    19 19. ME (2-6 Aralk 2014) genel kurulunda kabul edilen ve MEBin n-mzdeki 4 yl iinde hayata geirmesi beklenen nerilerin balcalar yle: Anaokullarnda deerler eitimi verilecek. Bu kapsamda, 36-72 ay-

    lk ocuklara okulda, Allah kavram ve Allah sevgisi kazandrlacak, cennet ve cehennem kavramlar retilecek.

    Okul ncesinde tekli retime geilecek. Okul ncesi ve ilkokulda kullanlan eitim arac metinlerde Anadolu

    ve slam kltrne ait masal, hikaye, iirlere yer verilecek. Mevcut durumda ilkokul 4. snfta balayan zorunlu Din Kltr ve

    Ahlak Bilgisi dersi 1., 2. ve 3. snflara da getirilecek. Kutlu Doum Haftas ve Aure gn, Belirli Gnler ve Haftalar kap-

    samna alnacak; okullarda kutlanmas zorunlu hale getirilecek. Ancak neride yer ald halde Alevilerin kutsal sayd Muharrem ay kap-samdan karld.

    4+4+4 sistemi ile hafz olmak isteyen ortaokul rencilerine tannan okuldan 1 yl muafiyet hakk, 2 yla karlacak.

    lkokul 4. snfta 2 saat grlen nsan Haklar, Yurttalk ve Demokrasi dersi kaldrlacak.

    Ortaokullarda okutulan T.C. nklp Tarihi Atatrklk dersi progra-m gzden geirilecek, gncel anlaylar ve yntemler dorultusunda yeniden yazlacak.

  • 35

    TRKYENN GENEL GRNM: HUKUK/DEVLET VE TOPLUM

    V. GEREKTEN DEMOKRATK REJM VE HUKUKUN STNL: TRKYE NERESNDE?

    Hukuk-demokrasi ilikisi, anayasal fren ve denge dzenei bakmndan ele alndnda; gerek erkler ii denge ve denetim yollar, erkler aras fren mekanizmalar, gerekse, merkez ev-re ilikisinde geerli dengeleyici dzenekler, ya aamal olarak kaldrld; ya da ilevsiz hale getirildi.

    Mesela, AYMye bavurusu nedeniyle muhalefet partisini ele-tiren Hkmet, Anayasa Mahkemesine de, neden iptal et-tin? sorusunu yneltebiliyor.

    zerk/uzman kurulular: TRTden sonra, niversiteler, si-yasal iktidara biat eden birimlere dntrld. Bamsz idari otoriteler ise, byk lde yrtmenin hiyerarik d-zenine sokuldu.

    Hak ve zgrlkler alannda yeni kurumlar ve bavuru yol-lar ngrld. Bunlar, siyasal ounluu rahatsz etmedii lde kabul grd. Bylece, iktidar-hukuk ikileminde, z-grlklerin takviyesi hep ereti kald; asl pekitirilen ikti-dar oldu.

    Merkeziletirici dzenlemeler o denli ileriye gtrld ki, mesela MT yasasyla, bir yandan, hukuk ve yarg d bir alan oluturuldu; te yandan, siyasal-yrtme ve tek kii ekseninde yetki temerkz gerekletirildi.

    Anayasal denge ve denetim mekanizmalarnn bu ekilde i-levsiz hale getirilmesiyle Trkiye, demokrasinin teknik ve etik olmak zere birbirini tamamlayan Avrupai iki boyutuna da yabanclat.

    Anadolu otelcilik ve turizm meslek liselerinin retim programlar ve ders izelgelerinden, alkoll iki ve kokteyl hazrlama dersi kaldr-lacak. rencilerin tesislerde alkoll iki servisi yaplan ya da alkoll iki hazrlanan blmlerde staj yapmalar yasaklanacak.

    Liselerde zorunlu Din Kltr ve Ahlak Bilgisi dersi 1 saatten, 2 saate karlacak

    Liselerde salk ve trafik dersi kaldrlacak.()

  • 36

    TRKYENN GENEL GRNM: HUKUK/DEVLET VE TOPLUM

    Bu nedenle, Adalet Bakanl tarafndan hazrlanan, Avrupa nsan Haklar Szlemesi hlallerinin nlenmesine likin Eylem Plan (Mart 2014), kamu kurumlarnn sorumluluu zerin-de yeterli vurgu yapmaktan uzak kalyor. Ombudsman ise, 1 Mays anma gn iin, stanbul valiliini, Anayasa ve HAM kararlarna saygya davet yerine, emekileri, valilik kararna uymaya davet etti20.

    Milli irade ve milli egemenlik, insan haklar Avrupa hu-kuku (HAH) ve insan haklar uluslararas hukuku (HUAH) nda kutsal sfatndan arndrlabildii lde, demok-ratik toplumun asgari gerekleri yerine getirilebilir, karlana-bilir. Milli irade fetiizmi veya aldatmacasna eklenen, torba kanun ve yine torba KHKlar, Hukukun stnl ilke ve kavramn ciddi biimde zedelemektedir. Baka bir deyile, se-imlerde oy oran haklln lt olarak grld srece, hukukun stnln salamak mmkn deildir.

    te, Gezi Hukuki zleme Grubu Raporu, Trkiyedeki hu-kuk/devlet ve toplum ilikisi veya lsnn 2013-2014 ald- biimi, dnden bugne irdelemekte, betimlemekte ve yarn-lara k tutmas amacyla alnmas gereken nlemlere dikkat ekmektedir.

    20 T.C. Kamu Denetilii Kurumu, 30.4.2014, 1 Mays Emek ve Dayanma Gn Kutlamalar Konusunda Kamu Badenetisi tarafndan nerilen uzlama esaslar.

  • 37

    BRNC BLM

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    Gezi olaylarn 2013 Maysnn son gnlerinde balam ve de-vam etmi bir hareket olarak grmeye almak, Geziyi ve onu besleyen toplumsal muhalefeti anlamak bakmndan yetersiz kalacaktr. Taksim Meydannda kalan son bir avu aac sa-vunmann ve bu amala gsterilen pasif direniin ardndaki nedenleri u ekilde sralayabiliriz:

    - Son birka yldr artarak devam eden ve yaam alanlarn, evresel ve kentsel deerleri korumay amalayan meru hukuk mcadeleleri,

    - bu mcadeleler srasnda yaananlar bata olmak zere, zellikle zgrlk ve haklarn toplu (kolektif) kullanmla-rnda yaanan ar gvenlik kuvveti (polis-jandarma-zel gvenlik) iddeti ve

    - bireylerin kiiliiyle sk skya bal olan zel yaamlarna, yaam tarzlarna yaplan mdahaleler.

    I. YAAM VE BLEENLERiN ZEDELEYC POLTKA VE UYGULAMALAR

    A) Anayasal hak ve ykmllkler

    Yaam hakk bata olmak zere pek ok hak ve zgrlk iin temel olan; tm bireylere, Anayasal dzeyde aktif yurttalk

  • 38

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    hakk ve devi ykleyen ve kolektif mcadeleyi gerekli klan evre ve kent haklardr:

    Herkes, salkl ve dengeli bir evrede yaama hakkna sahiptir. ev-reyi gelitirmek, evre saln korumak ve evre kirlenmesini nle-mek Devletin ve vatandalarn devidir. (AY md. 56).

    Salkl ve dzenli kentleme (md.23) ve ehirlerin zel-liklerini ve evre artlarn gzeten bir planlama (md.57), bir yandan devlet iin ykmllkler, te yandan bireyler iin yerleme zgrl ve konut hakknn snrlarn oluturmak-tadr.

    Aktif Yurttalk Hak ve devi evre Kanunu ile de gvence altna alnmtr:

    Katlm Hakk: evre politikalarnn olumasnda katlm hakk esastr. Bakanlk ve yerel ynetimler; meslek odala-r, birlikler, sivil toplum kurulular ve vatandalarn evre hakkn kullanacaklar katlm ortamn yaratmakla ykm-ldrler. (evre Kanunu md. 3/e)

    Bilgi Edinme ve Bavuru Hakk: evreyi kirleten veya bo-zan bir faaliyetten zarar gren veya haberdar olan herkes ilgili mercilere bavurarak faaliyetle ilgili gerekli nlemle-rin alnmasn veya faaliyetin durdurulmasn isteyebilir. (evre Kanunu md. 30)

    Kiiler ekonomik-sosyal-kltrel haklarn uygulayabilecekle-ri yaam alanlarn tercih etme, oluturma, gelitirme ve koru-ma temel hakkna sahiptir. Kiisel zgrlk ve geliimle sk skya bal olan ve evresel - kentsel deerlerin temel tan oluturduu bu yaam alanlarnn korunmasn gvence altna alan maddi ve manevi varl gelitirme hakk:

    Herkes, yaama, maddi ve manevi varln koruma ve gelitirme hakkna sahiptir. (AY md. 17)

    Anayasa, kiilerin maddi ve manevi varlklarnn gelimesi iin Devlete gerekli artlar hazrlamaya alma grevi yk-lemitir:

  • 39

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    Devletin temel ama ve grevi: (), kiilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluunu salamak; kiinin temel hak ve hr-riyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle badamaya-cak surette snrlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldr-maya, insann maddi ve manevi varlnn gelimesi iin gerekli artlar hazrlamaya almaktr. (AY md. 5)

    Anayasa evresel ve kentsel unsurlar arasnda saylan ky-lar (madde 43), topra (madde 44), tarih, kltr ve tabiat varlklarn (madde 63), doal kaynaklar (madde 168) ve ormanlar (madde 169) ieren zel dzenlemelere yer vere-rek Devletin bu alanlar koruma konusundaki ykmll-n daha da vurgulamtr.

    Gezi olaylar zelinde belirtmek gerekirse, Devlet, tarih, kltr ve tabiat varlklarnn ve deerlerinin korunmasn salar, bu amala destekleyici ve tevik edici tedbirleri alr. (AY md. 63)

    evresel ve kentsel alanlarda ynetenlerin ilem ve eylemle-ri, bireylerin sal, maddi ve manevi varl ve btnl, sosyo-kltrel ve ekonomik yaamlar zerinde dorudan so-nular dourmaktadr. Bu nedenle anayasal ve yasal dzenle-meler, temel hak ve hrriyetlerin varl ve etkinliini salkl ve dengeli kentsel ve krsal yaam alanlarnn varlna ve bu alanlarn olumasnda-biimlenmesinde-yeniden yaratlma-snda tm bireylerin, birlikte ekillendirici katksnn gerekli-liini ngrmekte, bu adan devlete bir takm ykmllkler yklemektedir. Bu kapsamda Anayasann 56. maddesi, her-kesin dorudan evre dolayl olarak da kent hakkna sahip olduunu aka belirtmi; devlete ve yurttaa bu kapsamda evresel ve kentsel deerleri koruma-gelitirme-kirlenme ve bozulmalarn nleme devi yklemitir. Anayasann dolayl olarak kent hakkn iermesi, bugn Trkiye nfusun oun-luunun kentlerde yaad gereinin doal bir sonucudur.

    evresel ve kentsel haklarn uygulanabilirlii ise, Anayasann hem Devlete hem de vatandaa ykledii aktif ve pasif hak ve devlerin yerine getirilmesinden gemektedir. Bu erevede Anayasa, Devlete ve yurttalara ortak bir sorumluluk ykle-mektedir.

  • 40

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    Pasif devler: Kirletmeme, bu amala kurallara, ngrlen stan-dart ve yasaklara uyma, vb.

    Aktif devler: evresel ve kentsel usuli haklarn uygulanmas ve uygulanabilirliinin Devlet tarafndan salanp gvence altna alnmas. Dier bir ifadeyle, halkn bilgiye eriimi, karar alma srelerine aktif ve etkin katlm, verilen kararlara kar ida-ri-adli makamlara bavurma hakk ile devletin bu kapsamda gerekli mekanizmalar oluturmas vb.

    Gezi Park olaylarnda evresel ve kentsel haklarn iki fonksi-yonundan bahsedebiliriz:

    Gezi Parknn korunmas anayasal bir hak ve devdir

    Geziyi ortaya kartan ve besleyen toplumsal muhalefetin bir bileeni evresel ve kentsel hak mcadeleleridir.

    B) Beyolu Kentsel Sit Alannn bir paras olan Gezi Parknn korunmas, anayasal bir hak ve devdir

    1. Beyolu Kentsel Sit Alan ile ilgili gelimeler

    stanbulun nemli yeil alanlarndan biri olduu kabul edilen ve 1993 ylndan itibaren Beyolu Kentsel Sit Alan ierisinde yer alan Gezi Park, Taksim Cumhuriyet Alan ve Atatrk Kltr Merkezi ile birlikte btncl bir planlama ve korumadan faydalanmaktadr.21

    Gnmzde kalnts dahi mevcut olmayan Taksim Topu Klas, ubat 2011de korunmas gerekli tanmaz kltr varl olarak tescil edilmitir.22

    lerleyen aylarda, dnemin Babakan tarafndan dillendi-rilen Taksim Meydan Yayalatrma ve Topu Klas

    21 stanbul 1 Nolu Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Kurulunun 7 Temmuz 1993 tarih, 4720 sayl Karar ve 6 Ocak 1999 tarih, 10521 sayl Karar.

    22 stanbul 2 Nolu Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Kurulunun 9 u-bat 2011 tarih, 4225 sayl Karar.

  • 41

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    projeleri dorultusunda stanbul Bykehir Belediyesi 1/5000 ve 1/1000 lekli Beyolu Kentsel Sit Alan koruma amal imar planlarnda tadilat yaplmtr.23

    4 Ocak 2012de ilgili plan deiikleri Kltr Varlklarn Ko-ruma Blge Kurulu tarafndan onayland.24

    Ancak 10 Ekim 2012de plan tadilatlar ile gerekletirilme-si hedeflenen ilgili projeler nedeniyle etkilenecek olan Gezi Park bakmndan, zerinde peyzaj dzenlemesi ve yetikin aa dokusunun bulunmas nedeniyle 648 sayl KHK ile evre ve ehircilik Bakanl bnyesine alnan Tabiat Var-lklarn Koruma Blge Komisyonunun grlerinin aln-mas gerektii karar verildi.25

    Bykehir Belediyesinin Tabiat Varlklarn Koruma Bl-ge Komisyonunun grlerini almakszn, salt plan tadilat onaylaryla yetinerek hazrlad Taksim Topu Klasna ilikin restitsyon ve yeni kullanm avan projeleri ile mey-dana ait kentsel tasarm ve peyzaj mimarl avan projeleri, 2 Nolu Koruma Kurulu tarafndan oybirliiyle reddedilmi-tir. Kurula gre gnmzde mevcut bulunmayan ve zgn mimarisini oluturan eler konusunda elde yeterli verinin olmad bir yapnn yeniden inas talebine karlk, kent tarihi asndan deerlendirildiinde, 60-70 yllk kullanm deeri ile Taksim Gezi Parknn tarihe belgelik eden ve s-tanbullularn kolektif belleinde yer etmi bir deer olduu belirtilmitir.26

    Red kararn reddettiini aklayan dnemin Babaka-n, Kltr ve Turizm Bakann grevden alm ve sadece atanm brokratlardan oluan Kltr Varlklarn Koruma

    23 stanbul Bykehir Belediyesinin 16 Eyll 2011 tarih, 2111 sayl Karar.24 stanbul 2 Nolu Kltr Varlklarn Koruma Kurulunun 4 Ocak 2012 ta-

    rih, 165 sayl Karar.25 stanbul 2 Nolu Kltr Varlklarn Koruma Kurulunun 10 Ekim 2012

    tarih, 758 sayl Karar.26 stanbul 2 Nolu Kltr Varlklarn Koruma Kurulunun 11 Aralk 2012

    tarih, 883 sayl Karar.

  • 42

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    Yksek Kurulu, herhangi bir gereke gstermeksizin Koru-ma Blge Kurulunun oybirlii ile reddettii projeyi onayla-mtr.27

    Yksek Kurulun Topu Klas ss verilen alveri merkezi28 yaplmasna olanak salayan bu kararna kar Taksim Gezi Park Koruma ve Gzelletirme Dernei y-rtmenin durdurulmas ve iptal davas amtr. 6. dare Mahkemesi 31 Mays 2013te yrtmeyi durdurma karar verdi. Ancak inaat faaliyetleri, mahkeme kararna ramen, hukuka gveni zedeleyecek ve hukukun stnl ilkesine aykrlk oluturacak ekilde devam etti.29

    27 Maysta balayan gece nbeti ve aa skmlerinin kentlilerce engellenmesi giriimleri Polis ve zabtann ge-rekli olmad halde iddet kullanmas (sabaha kar nbet adrlarnn yaklmas, kentlinin darp edilmesi, yakn mesa-feden biber gazna maruz braklmas) ve ykm almalar-na hukuksuz ekilde devam edilmesi, 31 Maystan itibaren kitlesel tepkiye yol amtr. Gezi Park eylemleri evresel ve kentsel haklarla balantl olan u talepler merkezinde ekillenmitir:30

    Gezi Parknn ve aalarn muhafaza edilmesi,

    Taksim Meydannn toplant ve gsteri yrylerine kapatlmamas,

    Kente ilikin kararlar alnrken meslek odalarnn, sivil toplum rgtlerinin ve kentlinin grlerinin alnmas.

    Meslek Odalarnn Yayalatrma ve Topu Klas Projele-rinin nn aan imar plan deiikliklerine kar atklar

    27 Kltr Varlklarn Koruma Yksek Kurulunun 27 ubat 2013 tarih, 139 sayl Karar.

    28 http://www.hurriyet.com.tr/gundem/24067224.asp 29 stanbul 6. dare Mahkemesinin T: 31.05.2013, E:2013/956 sayl Yrt-

    meyi Durdurma Karar.30 Taksim Dayanmas talep listesi iin bkz. http://taksimdayanisma.org/

    page/6

  • 43

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    davada stanbul 1. dare Mahkemesi, ehircilik ilkelerine, koruma kurul karar ilkelerine ve planlama esaslarna uy-gun olmadn belirterek ilgili deiiklikleri iptal etmitir.31

    Sre gsteriyor ki, Geziyi Park olmaktan kartp, betonla-trp, alveri merkezi (AVM) letirilmesini ngren Yaya-latrma ve Topu Klas Projeleri stanbullularn talebi-haberi olmadan Merkezi dare tarafndan dayatlm ve Yerel Ynetimce somutlatrlmtr. Trkiyedeki yerel ynetimlerin varolu nedeni olarak Anayasada belirtilen mahalli mterek ihtiyalar belirleyip karlama yetki ve grevine aka aykrlk tekil eden bu durum ayn zamanda temel haklardan evresel ve kentsel haklar asndan da ihlaller iermektedir:

    lgili Projeler, doal ve kltrel mirasn bir paras olarak kabul edilen, bu amala tanmaz tabiat varl eklinde tescillenerek daha st bir hukuki korumadan faydalanan Gezi Parknn kendisini ve iindeki ant aalar, yetkili kurumun (Tabiat Varlklarn Koruma Blge Komisyonu) onay olmakszn, niteliksel ve niceliksel kayba uratmtr (Yaya-latrma Projesi kapsamnda Parktan 750 metrekarelik bir alan hukuka aykr bir ekilde betonlatrlmtr32) ve uratacaktr. Bu durum evresel haklarn nemli bir bileeni olarak doal ve kltrel mirasn korunmas ve gelecek kuaklara aktarl-mas devi ile aka elimektedir.

    Her ne kadar gnmzde mevcut olmayan ve mimari adan farkl dneme ayrld Koruma Kurulu tarafn-dan beyan edilen Taksim Topu Klas, Merkezi dare-nin istemi zerine bir tanmaz kltr varl olarak tescil edilmi olsa da belirtilen yerde, tabiat varl olarak tescil-lenen Gezi Park ve ant aalar varln srdrmektedir. stanbullularn kolektif belleinde yaklak 70 yldr kent-sel ortak kullanm ve yararlanma alan olarak yer edinmi

    31 stanbul 1. dare Mahkemesinin T: 06.06.2013, E: 2012/778; K: 2013/1084 sayl ptal Karar.

    32 http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/turkiye/113097/_Taksim_mey-dan_ozelligini_yitirecek_.html

  • 44

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    olan Parkn korunmasna ncelik verilmesi gerekmektedir. nk tanmaz kltr varlklar ile tanmaz tabiat varlk-lar arasnda herhangi bir hiyerarik iliki ve ast-st koruma mekanizmas yoktur. kinci olarak, stanbullularn giderek hasret brakld, salkl ve dengeli bir kentsel yaamn vazgeilmez unsuru olan doal kamusal yeil alan varl-nn gittike azald gerei karsnda Parkn park olarak muhafaza edilmesi, her taraf betonlatrlan bir kentte s-tn kamu yarardr.

    Gnmzde pek ok kltrel deerin kalknmac politi-kalarla yok edildii ya da kendi halinde yok olmaya bra-kld bir ynetim srecinde mevcut bulunmayan ve fa-kat merkezi idarenin talebi zerine kltrel varlk olarak tescillenen bir yapnn yaplmak zorunda olduu algsnn yaratlmas samimiyetten uzak bir kltr politikas syle-midir. Nitekim Kla, otel ve AVM olarak kurgulanmtr. Her ne kadar byle bir kurgunun gerek d olduu algs toplumda yaratlmak istense de Gezi Olaylar sonras halkn taleplerini gren iletme sahipleri, Kladaki ticari projele-rinden vazgetiklerini aklamlardr.33 Olaylar zerine her ne kadar AVM projesi ehir Mzesi projesine dntrlse de, stn kamu yarar bulunmas bakmndan Parkn park olarak muhafazas zorunludur.

    te yandan stanbul gibi pek ok medeniyete ev sahiplii yapm, Neolitik adan (M.. 8000-5500) beri yaamn srd ispatlanm olan bu kentin her noktas bir tarihi barndrmakta ve bir kltrel varlk niteliindedir. Tarihi dokunun, turizmle bulutuu noktalarla snrl kalacak e-kilde korunuyor olmas, buna karlk stanbulun turistten uzak kalan byk bir ksmnn ise gemi deerlere, mirasa saygdan uzak bir anlayla ve halkn katlm olmakszn organize edilmesi Topu Klasn yeniden ina etme iste-indeki tarihe sayg sylemlerinin samimiyetini sorgulat-

    33 http://www.milliyet.com.tr/boyner-den-gezi-parki-na-destek/ekono-mi/detay/1716769/default.htm; http://www.hurriyet.com.tr/ekono-mi/23407298.asp

  • 45

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    makta ve ynetenlerin gemile mcadeleyi ieren bir kent-sel mcadele iinde olduklar izlenimini yaratmaktadr.

    Kentsel Sit Alan stats nedeniyle Taksim Meydan, Gezi Park ve Atatrk Kltr Merkezinin btnsel bir anlayla ynetilmesi gerekmektedir. 1999dan itibaren zel ve b-tncl bir korumadan faydalanan Gezi Parknn btnsel-likten uzak bir bak asyla meydandan ayrtrlmas, be-tonlatrlmak suretiyle de kamunun elinden alnp nc kiiler lehine dntrlmesi, ehircilik ilkelerine, btn-cl koruma temel amacna ve planlama esaslarna aka aykrdr.

    Kiilerin maddi ve manevi varlklarn gelitirme ve bununla paralellik ieren kentli olma hakk kapsamnda ekonomik - sosyal - kltrel yaam ortamlarn belirleme ve biimlendir-me yetkisi vardr. Kiisel geliimle sk skya bal olan, sosyal ve kltrel hayatn vazgeilmez bir unsuru olan ve ehir or-tamn yaanabilir klan ak kamusal alanlar AVMletirme ve AVMleri yeni kamusal alanlar olarak sunma politikala-r, kentlilerin yaam kalitelerini dorudan etkilemektedir. Kolektif nitelie sahip kentsel haklar gerei stanbullular, ynetenlerce ngrlen kamusal alan politikalarn kitlesel ekilde eletirme, fikirlerini zgrce ifade etme hakkna sa-hiptir. Bu kapsamda kentlilerin dncelerini aa vurmak amacyla toplanmalar, toplanma ars yapmalar, iddet iermeyecek ekilde yry ya da baka yntemlerle gste-ri yapabilmeleri ve 19. YYdan beri kabul edilen ve anayasal gvence altna alnan bu temel hakkn uygulanaca yerleri zgrce belirleyebilmeleri (Taksim Meydannn toplant ve gsteri yrylerine kapatlmas sorunu) kent ortamnda kentli olma hakknn da doal bir uzantsdr.

    Hem yaam alanlarndaki salkl ve dengeli hayatn hem de antsal nitelie sahip olmas asndan kltrel bir mirasn unsuru olan Parkn ve aalarn korunmas ve Parkn ortak kamusal yaam alan olma niteliini kaybetmemesi iin ge-rekli mcadelenin gsterilmesi sadece yurttalarn deil, bu deve aykr faaliyette bulunan idarenin de devidir.

  • 46

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    2. darenin Gezi Park zerindeki tasarruflarn evresel ve kentsel usuli haklar asndan deerlendirilmesi

    stanbullularn kentsel kamusal bir alannda dnmlere sebep olacak bu projelere ilikin bilgilenme hakk seim dneminde meydanlarda dillendirilen siyasi sylem ve propagandalara indirgenmi, katlm hakk da sandk de-mokrasisi ile snrlandrlmak istenmitir. evresel ve kent-sel haklar bakmndan gerek uluslararas hukukun gerekse yesi olmaya altmz AB hukukunun etkin katlm hak-k tanm seim propagandas, sandk ve milli irade sylemleriyle rtmemektedir. Taleplerin dikkate alnma-d bir idari makama bavuru mekanizmas ile mahkeme-lerin, zellikle verdikleri yrtmeyi durdurma kararlarn uygulamama politikalarna dnen ve sreklilik kazanan bu ynetim anlay karsnda hukuk devleti ilkesinin i-lerlii asndan nemli bir yere sahip olan yetkili maka-ma bavurma hakk ise, etkinlii sorgulanan bir hak haline gelmitir.

    Gerek anlamda bir evresel ve kentsel bilgiye eriim hak-kndan bahsedilebilmesi iin bilginin, srecin banda, tm alternatiflerin ak ve uygulanabilir olduu bir anda, ilgili ilemin tm etki ve sonularn kapsayacak ekilde kamu-oyuyla paylalmas gerekmektedir. Halkn karar verme srecine etkin katlm da ancak bu ekilde bir bilgilenme aamasndan sonra gerekleen ve karar vericilerin karar-larn etkileyebilecek nitelikteki katlm mekanizmalarnn ngrlp iletilmesi vastasyla salanabilir. Trkiyede ise bilgilendirme aamas srecin sonlarnda, tm detaylan-drmalardan muaf bir ekilde, verilmi bir kararn duyuru-su olarak uygulamaya aktarlmakta, katlm da yerel-genel seim sonularyla snrlandrlmaktadr.

    Usuli haklarn temelini oluturan evresel ve kentsel bilgiye eriim hakknn yorumu mevcut haliyle devam ettii sre-ce, Gezi Park protestolar srasnda ve sonrasnda gndeme gelen plebisit nerilerinin katlm hakkn gerekletir-mesi mmkn deildir. Nitekim nerilen katlm forml,

  • 47

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    grsele indirgenmi projenin etki ve sonularn tartma ve alternatiflerini tartma imknn sunmamas, ilgili halka projenin dayatlmas ve meruluunun bu ekilde salan-mas abasdr.

    Zamannda ve doru ekilde paylalmayan bilgi, halkn y-netimlere olan gvenini azaltrken, effaflktan uzak, kapal, hesap vermekten kanan bu klasik kamu ynetimi anlay, kentliler nezdinde kentsel politikalarn meruluunun da sor-gulanmasna sebep olmaktadr.

    Yurttalarn Anayasadan kaynaklanan evresel ve kentsel haklar kapsamnda verdikleri mcadelenin ve stanbullu-larn Gezi Olaylar sresince dile getirdikleri taleplerin hak-ll, hukuka uygunluu, dolaysyla da meruluu, yneti-cilerin tutumlarnn aksine, yarg makam tarafndan kabul edilmitir.

    darenin Gezi Parkna ilikin tasarruflarn da ieren projeleri-ne ilikin 1/5000 ve 1/1000 lekli Koruma Amal mar Plan-lar deiikliklerini detayl bir deerlendirmeden sonra iptal eden dare Mahkemesi, ncelikle imar plan ve planda yap-lacak deiiklikler ile kentli olma hakk arasndaki balanty kurmutur. Mahkeme: imar planlar lke, blge ve kent verilerine gre kentsel ilevler arasnda var olan ya da salanabilecek olanaklar lsnde en iyi zm yollarn bulmak, belde halknn iyi yaama dzeni ve koullar salamak amacyla deitirilir. mar planlar ken-tin kendine zg, yaay biimi ve karakteri, nfus plan ve yap ilikileri, yrenin gerek evresiyle ve gerekse eitli alanlar arasnda olan balantlar, halkn sosyal ve kltrel gereksinimleri, gvenlik ve sal ile ilgili konular gz nne alnarak hazrlanr ve koullarn zorunlu kld biim ve zamanda mevzuatta ngrlen yntemlerle deitirilebilir dedikten sonra Beyolu iin yaplan imar plan deiikliklerini ehircilik ilkeleri, koruma ve planlama esaslar ile kamu yarar ilkesine aykr bulmutur.

    Bu kapsamda iddet iermemek artyla toplant ve gsteri y-ryn kamusal alanlarda zgrce gerekletirmek ya da gerekletirmeyi talep etmek, parkn yaam alan olarak ne-

  • 48

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    mini, deerini ortaya koyan bir takm faaliyetlerde bulunmak, karar verme srelerine dhil olmaya almak ve katlmdan uzak verilen kararlarn uygulanma aamasna etki etmeye aba harcamak yurttan evresel ve kentsel haklar kapsamndaki pozitif devleridir. Bu pozitif nitelikteki devlerin yerine gel-mesini salayacak ara ve mekanizmalarn oluturulmas ve bunlarn engellenmemesi ise, Devletin en temel devidir. Bu kapsamda, anayasal bir talebi duymazlktan gelen ve iddet-le bastran darenin, evresel ve kentsel haklara mdahale eden tasarruflarnn hukukiliini ve meruluunu sorgulama-s gerekmektedir. te yandan yurttalarn bu hakl ve meru taleplerini grmezden gelerek evresel ve kentsel politikalar belirleyen yneticiler, Gezi olaylar bata olmak zere, bu olay-lar besleyen tm toplumsal muhalefetin olumasnn temel sebebidir. Tpk bugn Valideba Korusunu betona amaya alan skdar Belediyesinin tutumununun oradaki toplum-sal muhalefeti ortaya kartmas gibi Kamusal yarar koru-mak, muhalif gruplarn ortak paydas olarak grlebilir.

    C) Geziyi besleyen toplumsal muhalefetin bir bileeni evresel ve kentsel hak mcadelesidir

    Bergama Hareketi ile 1990larn bandan itibaren varln gs-teren ekoloji mcadeleleri / evresel muhalefet zellikle son yllarda krsal - kentsel alan ayrm yaplmakszn Trkiyenin drt bir tarafnda yaanan ve srdrlebilir olduu iddia edilen evre, kent ve kalknma politikalarna kar glenerek artmtr.

    Bu mcadelelerin bir blm ekosisteme, evresel, kentsel ve kltrel deerlere nem vermeksizin yalnzca ekonomik bymeye odaklanan politikalarn somutlat faaliyetlere kar yrtlen muhalefeti ve etkinlii sorgulanr hale geti-rilen hukuk mcadelelerini kapsar:

    nsann yaamsal varlyla dorudan ve yakn ilgisi olan su hakk talebini de ieren nehir tipi ve baraj tipi hidroelektrik santral mcadeleleri;

  • 49

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    ounluu milli parklar vb. gibi zel koruma blgelerinde ve/veya ormanlk alanlarda olan, hukuk kurallar ihlal edi-lerek ya da esnekletirilerek gerekletirilen ve bylece dar alamda insanlarn anayasal evre hakknn gerei olan sa-lkl ve dengeli bir evrede yaama hakkn, geni anlamda ise tm canllarn yaam hakkn ihlal etme boyutuna ulaan ve ekosistemde geri dnmsz etkileri, yarattklar k-mlatif sorunlar nemsenmeksizin saylar binleri aan ma-den, ta oca faaliyetlerine, enerji santrallerine ve turizm faaliyetlerine kar yrtlen hukuk mcadeleleri;

    evre politikas ve hukukunun temel felsefesini oluturan n-leme ilkesinin uygulama arac olan, halk karar alma srecinin bir aktr haline getiren evresel etki deerlendirmesi (ED) mekanizmasnn kapsamnn giderek daraltlmas, ED Gerek-li Deildir kararnn bata enerji olmak zere pek ok sektr iin ksmi muafiyet yaratacak ekilde srekli verilmesi, doru-dan ngrlen muafiyetlerle ED srecinin ilevsizletirilmesi ile Trkiyedeki evre politikasnn stne kurulduu srd-rlebilirlik kavramna bile aykr uygulamalara kar yrt-len hukuk mcadeleleri;

    stanbul zelinde ehrin akcierleri olarak byk oranda hava kirliliine maruz kalan bir kentin temiz hava ihtiyacn karlayarak canl sal asndan birincil neme sahip olan ve iindeki biyolojik eitlilik ile de doal dengenin korun-masnda nemli bir role sahip olan Kuzey Ormanlarnda gerekletirilen ve gnmze dek yaklak 2 milyon aacn katline, ormanlarn ve su havzalarnn tahribine sebep olan nc kpr-nc havaliman-otoyol projelerine ve benzer lgn projelere kar yrtlen mcadeleler vb.

    - Bu mcadelelerin dier bir ksm kent meknnn metala-trlmasna ve/veya muhafazakr ideolojinin kent mekn stnden dayatlmasna kar verilmektedir:34

    34 Tark ENGLER, bkz: http://haber.sol.org.tr/devlet-ve-siyaset/direnisin-ardindan-gezi-parki-baskaldirisi-ertesinde-kent-ve-siyaset-haberi-77713; Nilfer GLE, Gezi: Bir Kamusal Meydan Hareketinin

  • 50

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    Kltrel kimlikleri, yaam alkanlklarn nemsemeyen ve mlkiyeti dntren bir anlayla kurgulanan ve 2012 ylnda yrrle giren 6306 sayl Afet Riski Altndaki Alanlarn Dntrlmesi Hakkndaki Kanun ile doal-ya-pay evre ayrm gzetmeksizin ok geni bir corafyann metalamasnn ve soylulatrlmasnn nn aan kentsel dnm uygulamalarna kar yrtlen mcadeleler;

    Emek Sinemas, Haydarpaa Gar gibi tarihi ve kltrel do-kuya sahip olan yaplarn fonksiyonlarnn korunarak iyi-letirilmesi yerine, buralarn kamusal niteliklerinin byme ya da turizm adna zelletirilmesine ve bylece tpk Gezi Park olaynda olduu gibi ortak kamusal alanlarnn neoli-beral dnmne kar gerekletirilen muhalefet;

    amlca Tepesi, Taksim Meydan gibi stratejik alanlara iba-dethane projeleri ve kamusal alan iin ngrlen alkol kul-lanm yasaklar ile ngrlen muhafazakr ideolojinin kent mekn stnden dayatlmasna kar getirilen eletiriler vb. ( Gezi olaylarndaki tepkiye ramen stanbulun ilk korusu olarak kayt altna alnan Valideba korusu iin de benzer bir tehdit ve muhafazakrlatrma projesi gndemdedir.)

    effaf, hesap veren, ak, katlmc bir demokrasi ve kamu ynetimi anlayn yanstmayan siyasal ounluk, evresel deerleri niteliksel olarak bozan ve niceliksel olarak azaltan, ekonomik-sosyal-kltrel varlmz gelitirdiimiz yaam alanlar zerinde nemli deiimleri ngren politika, plan ve projeler, bu alanlar kullanan bizlerden gizli bir ekilde, etki ve sonular aka ortaya konmakszn yrtlmektedir. Bu kla-sik demokrasi ve kamu ynetimi anlay ile ngrlen uygu-lamalara kar getirilen eletiri ve yrtlen mcadeleler etkin bir hukuk yolundan da yoksundur. Nitekim mcadeleler ou zaman hukuk zaferi ile talansa da mevcut iktidar, bu kararlar uygulamayarak aka hukuk devleti ilkesini ve hukuka olan gveni zedelemektedir.

    Anatomisi, 6 Haziran 2013, Bkz: http://t24.com.tr/yazi/gezi-bir-kamusal-meydan-hareketinin-anatomisi/6824

  • 51

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    Ekosistemin korunmasna, evresel, kentsel ve kltrel deer-lere nem vermeyen vahi ve dizginsiz neoliberal politikala-rn yaratt ekoloji ve kent muhalefetleri ile Gezi Park protes-tolar iki noktada kesimektedir:

    Trkiyenin eitli yerlerinde artarak devam eden, yaam alanlarn sermayeye kar koruyan ve tm canllar adna verilen ekoloji mcadelesi ile kentlerde verilmekte olan ev-resel ve kentsel hak mcadeleleri, Gezi Park olaylarnn balamasnda besleyici bir etkiye sahip olmutur.

    Yerel nitelikteki bu koruma hareketleri, Gezi Park Protesto-lar ile buluarak ulusal boyuta ulamtr.

    Gezi Park olaylarnn da temelinde olan ve onu besleyen ev-resel ve kentsel hak mcadeleleri, evre mevzuatnn katlm mekanizmalar bata olmak zere usuli haklar konusundaki eksikliklere, klasik demokrasi ve klasik kamu ynetimi anla-y eletirisine dayanmaktadr. Bu nedenle Taksim Gezi Par-k sadece be aa meselesi deildir. Nitekim Trkiyenin her yerindeki ekoloji ve kent mcadelelerinin temsilcileri, sy-lem ve pankartlaryla Gezi Park eylemlerinde yer almlardr. Bylece Gezi Park eylemlerinin kent alann kullanma hakk ile balayan mcadelesi evre hakk - su hakk - konut hakk - barnma hakk - yaama hakk mcadeleleri ile de zenginle-mi yaam hakknn yaam alanlarnn korunmasna, doann haklarnn savunulmasna evrilmitir. Baka bir anlatmla, bir parkn yklarak onu evreleyen meydanla birlikte her trl tehditten arndrlm kutsal pazar yerine dntrlmesini vazgeilmez bir zorunluluk olarak kavrayan iktidara kar, o parkn park olarak kalmasn savunmak, kamusal alann ne-oliberal-slamc dnmne kar halkn muhalefeti olarak somutlamasdr.

    Taksim Gezi Parknda ina edilmek istenen AVM iin parkn yok edilmesini engelleyici eylemlerin bir anda tm lke geneline yaylmasnda, aslnda lkenin birok yerinde evre kart poli-tikalarn uygulanmaya allmas ve karsnda yre halklarnn engelleyici mcadelelerinin varl yatmaktadr. lk olarak Ber-

  • 52

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    gama civarndaki maden arama ve iletme almalarna kar yaplan halk eylemleri grlm, ardndan Karadenizde youn olarak HES (Hidroelektrik Santral) ina almalar balamas ile de bu blgede, HES kurulmak istenen her yerde blge halknn muhalefeti gelimitir. yle ki yaplmas zorunlu klnan ED (evre Etki Deerlendirme) Toplantlar muhalefet nedeniyle yaplamaz olmu, yine birok HESin kurulmas engellenmitir.

    II. K HAK VE ZGRLKLERNE GDEREK ARTAN MDAHALELER

    Anayasal demokrasilerde siyasal iktidarn snrn bireysel hak ve hrriyetler belirler. AKPnin tek partili iktidarnn uzayan mr, din ve vicdan zgrl ekseninde rettii muhafazakr demokrat yaklamn terk edilerek demokratikleme vaadinin bir tarafa braklmasna, zel yaama ve yaam tarzna mda-halelere varan muhafazakr politikalarn ne kmasna neden olmutur. AKP iktidarnn ustalk dnemi ile birlikte hz kazanan, zel hayatn gizlilii ve konut dokunulmazl gibi anayasal hak ve zgrlkleri ihlale varan dorudan ve dolayl mdahaleler, demokratik bir toplumda kabul edilemez nitelik-tedir. ounluk adna belli bir mezhebin bak asna dayan-drlarak merulatrlmaya allan bu mdahaleler ve birey-lerin zel ve mahrem yaamlarn nasl srdreceklerine ilikin dayatmalar, demokratik ve oulcu bir toplum zlemindeki kitlelerin tepkisine neden olmu, Gezi olaylarnda bu tepkiler sloganlara ve duvar yazlarna da yansmtr.

    A) Alkol dzenlemesi

    Erdoann AKPnin geniletilmi bakanlar toplantsnda Gece gndz ien, kafa kyak gezen bir nesil istemiyoruz. Uyank olacak, diri olacak, bilgi ile mcehhez olacak. Byle bir nesil istiyoruz. Bunun admlarn atyoruz. eklinde savun-duu alkol dzenlemeleri iktidarn yaam tarzna ynelik m-dahalelerinin en bilinenlerinden birini oluturmaktadr.35 2005

    35 Milliyet Gazetesi, 25 Mays 2003, http://www.milliyet.com.tr/erdogan-kafa-kiyak-gezen-nesil/siyaset/detay/1713590/default.htm (Eriim tari-hi: 08.12.2014).

  • 53

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    ylnda yerel ynetimler yasasnda yaplan deiiklik ile iki ruhsat verme yetkisini ele geiren belediyelerin, ruhsat iptali ve elence vergisi artrm ve ikili lokanta ve barlar kentlerin dndaki alanlarda toplama giriimi ile balayan alkol sat-na ilikin mdahaleler36, 2013 ylnda alkoll ikilere getirilen reklam, promosyon, sat yeri ve saatine ilikin yasaklamalarla devam etmitir. Buna gre, alkoll ieceklerin her ne surette olursa olsun reklam ve tketicilere ynelik tantmnn yapl-mas, saat 22:00 ila 06:00 saatleri arasnda perakende olarak satlmas yasakland gibi kahvehane, kraathane, pastane ve benzeri pek ok yerde iki sat engellenerek alkoll ikilerin tketimi engellenmeye allmtr.37

    AKPnin iktidara geldii 2002 ylndan beri alkoll rnlere yaplan dzenli zamlar ile iki sat ve tketimine ilikin ola-rak getirilen yasal kstlamalar savunulduunun aksine lkede alkol kullanmnda bir azalmaya da yol amamtr. OECDnin yaynlad rapora gre, 2002 ylndan bu yana alkol kullan-mnda azalma yerine art sz konusudur. ilen iki miktarna gre 2005-2010 yllar arasnda Trkiyede kii bana iki t-ketimi 18.3ten 20.5 litreye ykselmitir. Euromonitor, 2011 ve 2012de Trkiyede iki tketiminin daha da artt tahminin-de bulunmaktadr. Yine de, OECD, Eurostat ve Dnya Salk rgtnn 2010 rakamlarna gre, 30 Avrupa lkesi iinde en dk alkol tketimi Trkiyede olup, Trkiyedeki alkol tketimi toplum sal bakmndan endie verici noktalardan uzaktr. OECD ve Euromonitorn 2014 ylnda yaynlad rakamlara gre alkol satna getirilen yasaklamalara ramen tketimde art srmektedir.38

    36 Hrriyet Gazetesi, 5 Kasm 2005, http://www.hurriyet.com.tr/gun-dem/3493506.asp (Eriim tarihi: 08.12.2014).

    37 11 Haziran 2013 tarihli 6487 sayl yasa, http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/06/20130611-1.htm (Eriim tarihi: 08.12.2014).

    38 Alkol tketiminin hukuki deiikliklerle engellenmesine ilikin en byk aba 1919 ile 1933 yllar arasnda ABDde geerli olan ve iki kaakl-nn artmas dnda herhangi bir sonu dourmayan nl Prohibiti-on (Yasak)tr. Teaching With Documents: The Volstead Act and Rela-ted Prohibition Documents The NationalArchives; Euromonitor Raporu 2014, http://www.euromonitor.com/alcoholic-drinks-in-turkey/report; OECD statistikleri,

    http://stats.oecd.org/index.aspx?queryid=30126 (Eriim tarihi: 08.12.2014).

  • 54

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    B) Sigara dzenlemesi

    AKP iktidara geldikten sigara konusunda nemli kstlamalar sz konusu olmutur. 2008de yaplan yeni bir dzenleme ile kiilerin ikametghlar dnda btn kapal alanlarda sigara kullanm yasaklanmtr.39 2002 yl ile 2010 yl arasnda siga-ra fiyatlarnda yzde 142 orannda art olmu, her bir sigara-dan yzde 78 orannda vergi alnmaya balanmtr.40

    Fiyat artna, getirilen kat yasaklara ve sk uygulamaya ra-men, sigara tketiminde beklenen oranda bir d gerekle-memitir. Ttn ve Alkol Piyasas Dzenleme Kurumunun (TAPDK) verilerine gre, 2007 ylnda ise 107 milyar 455 mil-yon adet olan satlan sigara miktar 2008 ylnda 107 milyar 859 milyon saysna ykselmi; 2009 ylnn Temmuz aynda sigara yasann kahvehane, bar, kafe ve restoranlar iin de geerli ol-maya balamas ile satlan sigara 107 milyar 555 milyon adede gerilemitir.41 2012 ylnda ise bu rakam ancak 91 milyar 354 milyona dmtr.42 Trkiyedeki kanser vakalarndaki art-lar ise srmektedir. TK verilerine gre; 2002 ylnda kansere bal lm %12 iken, bu oran 2012 ylnda %21e ulamtr.43

    39 07.11.1996 tarihli 4207 sayl Ttn Mamullerinin Zararlarnn nlenme-sine Dair Kanunun kapsam, 03.05.2008 tarihli 5727 sayl yasa ile deiti-rilerek geniletilmi kiilerin ikametgahlar dnda kapal tm alanlarda ttn mamullerinin kullanm yasaklanmtr.

    Bkz. 03.05.2008 tarihli 5727 sayl yasa, http://www.hukukimevzuat.com/?x=kanun&id=541&parent= (Eriim tarihi: 08.12.2014).

    40 Milliyet Gazetesi, 3 Ekim 2011, http://www.milliyet.com.tr/bir-paket-sigaranin-yuzde-78-i-vergi/eko-

    nomi/ekonomidetay/03.10.2011/1446141/default.htm (Eriim tarihi: 08.12.2014).

    41 5727 sayl Yasann 10. maddesinde yaplan deiikliklerin ne zaman yrrle girecei konusunda aklk getirilmitir. Buna gre, Bu Ka-nunun; 3 nc maddesi ile deitirilen 4207 sayl Kanunun 2. madde-sinin birinci fkrasnn (d) bendi hkm yaym tarihinden 18 ay, dier hkmleri ise yaym tarihinden 4 ay sonra yrrle girer.. Nitekim anlan yasann 2/1-d bendinde, lokantalar, kahvehaneler, kafeteryalar, birahaneler vb. elence hizmeti verilen iletmelerde yasak kapsamna alnmtr. Ancak anlan yerlerdeki sigara yasa 19.07.2009 tarihinde y-rrle girmitir. te yandan 5727 sayl yasann getirdii dier yasaklar ise 19.05.2008 tarihinden itibaren yrrlkte bulunmaktadr.

    Bkz. 03.05.2008 tarihli 5727 sayl yasa, http://www.hukukimevzuat.com/?x=kanun&id=541&parent= (Eriim tarihi: 08.12.2014).

    42 Ntvmsnbc Haber, 21 Ocak 2014, http://www.ntvmsnbc.com/id/25493680/ (Eriim tarihi: 08.12.2014).

    43 Hrriyet Gazetesi, 5 Ekim 2013, http://www.hurriyet.com.tr/sag-

  • 55

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    C) ocuk ve tesi

    AKP eski bakan, Cumhurbakan Erdoann, ahitlik ettii her nikhta yineledii en az 3 ocuk tavsiyesi, nfusa ilikin bir politikann gstergesi olduu gibi, iktidarn kadna ynelik ba-k asnn da en nemli rneini oluturmaktadr.44 Erdoan 2009 yapt bir konumada konunun nfusa ilikin boyutunu yal nfusun dnyada ve Trkiyede art ile aklam, geli-mi lkelere kyasla gen bir nfusa sahip bulunan Trkiyenin bu konumunu korumasnn nemine vurgu yapmtr: Onun iin ben i iten gemeden, en azndan kendi admza mevcut durumumuzu koruyabilmemiz iin her ailede en az 3 ocuk olmas gerektiini ifade ettim. Hala ayn yerde duruyorum. Bu grlerimi muhafaza ediyorum. Bilimsel rakamlara gre 2 ol-mas bile gerileme demek. Bu, durumu asla korumaz. Ve 2030 ylndan sonra, brakn 2050yi, yal bir nfusa sahip Trkiye oluruz. 3 olursa bu Trkiyenin mevcut durumunu koruyacak, avantajl durumumuzu muhafaza edecektir.45

    zel yaamn en belirgin alanlarndan biri olan remeye ve dourganla ynelik srar, kadndan ok aileye nem veren muhafazakr politik bakn bir temsilidir. Ayn bak, 2011 ylnda Kadndan Sorumlu Devlet Bakanlnn yerine Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlnn kurulmasnda ve kadna yne-lik iddet olaylarndaki nlenemez arta ramen konu hakkn-da yaplan yasal dzenlemeye Ailenin Korunmas ve Kadna Ynelik iddetin nlenmesi Dair Kanun ad verilmesinde de gzlemlenebilir.46

    Kadn rgtlerinin de tepkisine neden olan kadn sadece anne olarak gren bu yaklam 2010 ylnda Erdoan tara-

    lik/24857530.asp (Eriim tarihi: 08.12.2014).44 Erdoan babakan iken verdii 3 ocuk tavsiyesini cumhurbakan

    olduktan sonra 4e karmtr. Bkz. Radikal Gazetesi, 21 Eyll 2014, http://www.radikal.com.tr/turkiye/erdogandan_4_cocuk_mani-si-1213960 (Eriim tarihi: 08.12.2014).

    45 Ntvmsnbc Haber, 10 Ekim 2009, http://www.ntvmsnbc.com/id/25008774/#storyContinued, (Eriim tarihi: 08.12.2014).

    46 08.03.2012 sayl 6284 sayl Yasa, http://www.mevzuat.gov.tr/Mevzu-atMetin/1.5.6284.pdf (Eriim tarihi: 08.12.2014).

  • 56

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    fndan, Ben zaten kadn erkek eitliine inanmyorum. Onun iin frsat eitlii demeyi tercih ediyorum. Kadnlar ve erkekler farkldr, birbirinin mtemmimidir aklamas ile karlan-mtr.47 Konu hakkndaki tartmann bymesi sonrasnda Erdoan dncelerini u ekilde aklamtr: Biz burada an-neyi n plana karrken efkatte anne, babaya gre daha farkl olduu iin bu adm, bu tercihi yapyoruz, istismarn deil. Cennet annelerin ayaklar altna bouna konmad. Kadn-erkek frsat eitlii diyoruz. Haklar konusunda eitlik diyoruz. Yoksa fiziki eitlikten bahsetmiyoruz. Kadn-erkek fiziki olarak hibir zaman eit olamaz. Bu mmkn deil. Mmkn olur mu? Er-kek erkektir, kadn kadn. Ama bunlar birbirinin tamamlayc-sdr. Her ikisi bir arada olduu zaman birbirini tamamlar ve o zaman aile meydana gelir. 48

    D) Krtaj

    reme konusunda mahremiyete mdahaleye varan muhafazakr politika krtaj konusunda da kendini belli et-mektedir. Zaman zaman gndeme getirilen krtajn yasak-lanmasna ilikin dzenlemeler tartma boyutunda kalmak-la birlikte kamusal alanda ataerkil sylemin etkin kalmasn salamaktadr. Erdoann, nce BM Nfus Fonu tarafndan dzenlenmi olan konferansta, ardndan da AKP kadn kollar genel kurulunda yapm olduu konumalarda Krtajn bir cinayet olduunu iddia etmesi, dnemin babakan ve siyasi iktidarn lideri olarak ifade zgrl erevesinde deerlen-dirilebilecek basit bir gr aklamasndan farkldr. Krtajla birlikte sezeryana da kar olduunu ifade eden Erdoan, bu sylemleri ile, krtaj ya da sezeryan olmay seen btn kadn-lar cinayet gibi ar bir sula tehdit etmektedir.49

    47 Vatan Gazetesi, 20 Temmuz 2010, http://www.gazetevatan.com/-ka-dinla-erkek-esit-olamaz---318006-siyaset/ (Eriim tarihi: 08.12.2014).

    48 Cumhuriyet Gazatesi, 31 Temmuz 2010, http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/diger/167476/_Erkek_erkek-

    tir__kadin_kadin._Hicbir_zaman_esit_olamaz_.html# (Eriim tarihi: 08.12.2014).

    49 Sabah Gazetesi, 26 Mays 2012, http://www.sabah.com.tr/gun-dem/2012/05/26/erdogan-sezaryenle-doguma-karsiyim, Milliyet Ga-zetesi, 26 Mays 2012, http://www.milliyet.com.tr/erdoogan-her-kur-taj-bir-uluderedir/siyaset/siyasetdetay/26.05.2012/1545482/default.htm (Eriim tarihi: 08.12.2014).

  • 57

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    ocuk sahibi olmak bireylerin kendi tercihi olduu gibi, do-urganl ile ilgili karar vermek kadnn temel insan haklarn-dan biridir. Bu hakkn kullanlmasnn snr; kadnn sal ve doacak ocuk ve onu izleyecek nesiller iin olas ar maluli-yet gzetilerek belirlenir. Bu konuda Trkiyede hukuk siste-mi ceninin yaama hakkn da gzeterek, rahmin tahliyesine, gebeliin 10. haftasna dek izin vermitir. Bu da ancak kadnn istei ve sal asndan tbbi saknca olmamas halinde ola-nakldr. Bu srenin dnda ancak, yaamsal tehlike ve gelecek iin ar maluliyet oluacaksa krtaja karar verebilecektir.50 Hukuk, ncelikle annenin yaama hakkn nemsemektedir. Cenin iin ise; beynin geliimini tamamlad sre dikkate aln-maktadr. nsann yaamnn bu denli deerli olduu akken anne ile cenin arasnda, ancak tpbiliminin karar verecei bir eikte, siyasi bir liderin srarla yn verici aklamalarda bulun-mas zel yaama hatta kadn bedenine dolaysyla salk hak-kna ve mahremiyetine mdahale anlamna gelmektedir.51

    50 Trk Medeni Kanunu m. 28/2ye gore: ocuk hak ehliyetini sa do-mak kouluyla ana rahmine dt andan balayarak elde eder; MK m. 582/1de de durum miras hukuku dzenlemeleri bakmndan tek-rarlanmtr. Trkiye hukuk sisteminde gebeliin sonlandrlmas 1965e dek yasak olarak kabul edildi. lk defa 1965 tarihli Nfus Planlamas Hakknda Kanunda (NPHK) tbbi zorunluluk halinde bu eyleme cevaz verilmitir. Bu kanunu ilga eden 2827 sayl NPHK 1983 tarihinde yrr-le girmi ve bu kanunda, yasal sreye uyulmak kaydyla rzaya dayal ocuk drtme ve drme eylemleri tannmtr. Buna gre gebelie, istee bal durumlarda yahut tbbi zaruret halinde son verilebilecektir. ocuk drtme ve drme, salt istee bal olarak on haftaya dek ger-ekletirilebilecektir. TCK md. 99/1, on haftaya kadar olan gebeliin sona erdirilmesinde annenin rzasn yeterli grm, ayrca gebeliin sona er-dirilmesinin annenin sal asndan tbbi bir saknca dourmamas koulunu aramamtr. NPHK md. 5te isegebeliin onuncu haftas do-luncaya kadar annenin sal asndan tbbi saknca olmad takdirde istek zerine rahmin tahliye edilecei ngrlmtr. www.mevzuat.gov.tr (Eriim tarihi: 08.12.2014).

    51 reme sal, salk hakk erevesinde uluslararas szlemelerle g-vence altna alnm bir haktr. Trkiyenin de taraf olduu Uluslararas Ekonomik, Sosyal ve Kltrel Haklar Szlemesinin (1966) 12. madde-sinde: Taraf lkeler her bireye, ulaabilecekleri en yksek dzeydeki fiziksel ve ruhsal salk standardnn salanmasnn gerektiini kabul eder biimiyle tanmlanarak hkmetlere sorumluluklar yklemitir. Bkz. http://www.tbmm.gov.tr/komisyon/insanhaklari/pdf01/83-93.pdf (Eriim tarihi: 08.12.2014). reme sal vatandalar arasnda ayrm yaplmadan sunulmas gereken bir hizmettir. Bu durum, yine Trkiyenin taraf olduu Kadnlara Kar Her Trl Ayrmcln nlen-

  • 58

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    E) Gizli dinleme ve izleme

    Genel salk ve genel ahlakn korunmas veya bakalarnn hak ve zgrlklerinin korunmas sebeplerinden biri veya birka-na bal olarak usulnce verilmi hkim karar olmadka yine bu sebeplere bal olarak gecikmesinde saknca bulunan hllerde kanunla yetkili klnm mercisinin yazl emri bulun-madka haberlemenin engellenemeyecei ve haberlemenin gizliliine dokunulamayaca hususu anayasal gvence altna alnm bulunmakla birlikte, AKP iktidar dneminde sk sk gizli dinleme ve izleme iddialar gndeme gelmitir.52

    Kiilerin zel yaam alanna ve onun nemli bir paras olan ha-berleme zgrlne mdahale anlamna gelen gizli dinleme ve izlemeler, genelde kamuoyunda bcek, gizli kamera veya uzaktan dinleme sistemi gibi dnyadaki teknik gelimelerin bu konuda salad yasal olmayan tm yntemleri kullanarak ki-iler arasndaki konumalarn dinlenmesi ve kaytlarn kimi za-man basn yayn yoluyla hukuka aykr bir ekilde kullanlmas eklinde ortaya kmaktadr. Oysa gizli dinleme ve izleme bir anayasal hak ihlali olduu gibi; Trkiyenin taraf olduu ulus-lararas insan haklar szlemelerine de aykrlk tekil eder, Trk Ceza Kanunu balamnda da haberlemenin gizliliini ihlal ve zel hayatn gizliliini ihlal sularn oluturmaktadr.53

    mesi Szlemesinin (1979) 12. maddesinde: Taraf devletler, aile planla-mas dahil, salk bakm hizmetlerinden kadn ve erkein eit olarak ya-rarlanmas iin, salk bakmnda kadnlara kar ayrm ortadan kaldran btn nlemleri alacaklardr biiminde belirtilmitir. Bkz.

    http://cocukhaklari.barobirlik.org.tr/dokuman/mevzuat_uamevzuat/kadinlarakarsiherturluayrimciligin.pdf (Eriim tarihi: 08.12.2014).

    52 TBMMde de saysz inceleme komisyonu talebine neden olan bu gizli izleme ve dinlemeler ile ilgili haber rnekleri iin bkz. Milliyet Gazetesi 23 Haziran 2010, http://www.milliyet.com.tr/chp-li-gok-un-odasinda-ilginc-duzenek/siyaset/siyasetdetay/23.06.2010/1254496/default.htm (Eriim tarihi: 08.12.2014). Milliyet Gazetesi 1 Haziran 2010

    http://www.milliyet.com.tr/milliyet-in-dinlenmesi-meclis-e-tasindi/siyaset/siyasetdetay/01.06.2010/1245135/default.htm, Milliyet Gazetesi 31 Mays 2010,

    http://www.milliyet.com.tr/turkiye-dinleme-cenneti-oldu/gun-cel/gundemdetay/31.05.2010/1244617/default.htm (Eriim tarihi: 08.12.2014).

    53 26 Eyll 2004 tarihli 5237 sayl Trk Ceza Kanunu metni, http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5237.pdf, 09.12.14.

  • 59

    GEZ PARKINI SAHPLENEN TOPLUMSAL MUHALEFET BESLEYEN SRE

    F) Ahlak Kurallar Dayatmas

    23 Mays 2013 tarihinde Ankara Kurtulu metrosunda Sayn yolcularmz ltfen ahlk kurallarna uygun hareket ediniz anonsu yaplmas ile aikr hale gelen muhafazakr siyasi bakn ahlak kurallar dayatmas, pek ok kesimin tepkisini ekmitir54. zel yaama ve yaam tarzna dorudan etki eden bu tr mdahaleler, Gezi eylemleri sonrasnda da kz ve er-kek yurtlarnn ayrlmas tartmas ile srm, kadn erkek ilikilerinde cinsellii merkeze koyan ataerkil bak as siyasi iktidarn eletirilere ve tepkilere kulak tkayan tutumunun en nemli gstergelerinden biri haline gelmitir.55 Bylece, Gezi protestosunun hakll, ilerleyen aylarda pekimi bulunuyor

    54 Hrriyet Gazetesi, 23 Mays 2013, http://www.hurriyet.com.tr/anka-ra/23342317.asp, (10.12.14)

    55 Dnemin babakannn Kasm 2013 de yapt aklama renci evleri ile yeni bir tartma balatt:

    Biz kzlarn erkeklerin devletin yurtlarnda kark olarak kalmasna msaade etmedik etmiyoruz. Dnyada eitim retim psikolojisinin ie-risinde bile bunun verimlilik olarak hi bir zaman izah yaplamaz. Biz buna kesin olarak mdahil olduk. Kz yurtlar ile erkek yurtlarnn ayr-trmas noktasnda almalarmz sryor. Bunda da yde 70 orannda d