fİz444 radyasyon fİzİĞİ ders...

of 149 /149
FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin AYTEKİN Bülent Ecevit Üniversitesi Fen-Ed. Fak. Fizik Bölümü Bu ders notları, 2009 yılından beri BEÜ Fizik Bölümü web sayfasında güncellenmekte olup başkaları tarafından değiştirilemez, bir kısmı veya tamamı kopyalanıp internet ortamında veya başka bir yayın organında yayınlanamaz!

Upload: others

Post on 24-Jan-2020

58 views

Category:

Documents


0 download

TRANSCRIPT

Page 1: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI

Prof. Dr. Hüseyin AYTEKİN

Bülent Ecevit Üniversitesi

Fen-Ed. Fak. Fizik Bölümü

Bu ders notları, 2009 yılından beri BEÜ Fizik Bölümü web sayfasında güncellenmekteolup başkaları tarafından değiştirilemez, bir kısmı veya tamamı kopyalanıp internetortamında veya başka bir yayın organında yayınlanamaz!

Page 2: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 2

İÇERİK

TEMEL KAVRAMLAR

RADYOAKTİVİTE

RADYASYONUN MADDE İLE ETKİLEŞİMİ

NÜKLEER RADYASYON ÖLÇÜMÜ

Page 3: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 3

BÖLÜM ITEMEL KAVRAMLAR Radyasyon, yüksek hızdaki parçacıkların veya elektromanyetik

dalgaların enerjisi olarak tanımlanır. Radyasyon, bir kaynaktan çıkarve dalga ya da parçacık şeklinde yayılır.

Radyasyon, genelde, yayılım için maddesel ortam gerektirmeyenelektromanyetik dalgalar için kullanılır. Ses ve su dalgaları gibiyayılım için ortam gerektiren dalgalar radyasyon formunda dikkatealınmaz.

Radyasyon, bir kaynaktan çıkan ve dışa doğru her doğrultudayayılan dalgaların bir fenomendir.

Radyasyon boşlukta yayılırken enerjisi korunur, nokta bir kaynaktanyayılan radyasyonun şiddeti ters kare kanununa uyar. Işık ampulüflamanı, lazer ışını veya mikro dalga anteni gibi noktasal olmayankaynaklar durumunda ters kare yasası bozulabilir.

Temel kavramlar

Page 4: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Elektromanyetik Radyasyon (Işın)

Elektromanyetik radyasyon (EMR), atomlardan çeşitli şekillerdeortaya çıkan enerjilerin yayılma şekilleridir. EMR, elektrik vemanyetik dalgaların birleşimi olup yayılmak için maddesel ortamgerektirmezler. Boşlukta ışık hızı ile yayılırlar. Maddesel ortamdangeçerken ortama enerji aktarırlar ve hızları azalır.

EM dalgalar, kuantum mekaniğinde dalga yapısında olduğu gibiparçacık yapısına da sahiptirler. Bu parçacıklar foton olarakadlandırılırlar. Foton enerjisi ile verilir. Burada frekans olup

dır.

EMR, radyo ve mikrodalga sinyalleri, infrared (termal radyasyon-odasıcaklığındaki kaynaklardan yayılan), görünür ve ultroviyole, ve X-ışınları ve gamma ışınlarını içerir. Bunlar şekil 1.1 de de görüleceğiüzere birinden diğerine geçildiğinde frekans açısından fark ederler.

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 4

/chE

Page 5: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 5

E.M DALGA SPEKTRUMU

E.M. Dalga Spektrumumu şekil 1.1 de görülmektedir.

Temel kavramlar

Radyo dalgaları

Gamma ışınları

X-ışınlarıMikro dalgalar

Görünür

10-11 10310-9 10-7 10-5 10-3 1010-1

IRUV

Dalga boyu (cm)

Şekil 1.1 Elektromagnetik dalga spektrumu

Page 6: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

İYONİZE VE İYONİZE OLMAYAN RADYASYONLAR

Radyasyon enerjisi dikkate alındığında, atomu iyonlaştırıpiyonlaştırmadığına göre, iyonize ve iyonize olmayan radyasyonlarolarak sınıflandırılırlar. İyonizasyon, elektronların atomdanuzaklaştırılması olayı olup genellikle dış yörüngelerdeki elektronlaratomdan uzaklaştırılır.

Atomik kaynaklı X-ışınları ve çekirdek kaynaklı gamma ışınları, veparçacık tipindeki alfa , beta, nötron ve protonlar iyonize radyasyonuoluştururlar.

Hem iyonize ve hem de iyonize olmayan radyasyonlar organizmalariçin zararlı olabilirler ve doğal çevrede değişikliğe neden olurlar.

Genel olarak, iyonize radyasyon, depoladığı birim enerji başına,iyonize olmayan radyasyona nazaran canlı organizmalar için dahazararlıdır.

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 6

Page 7: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

İYONİZE VE İYONİZE OLMAYAN RADYASYONLAR

Radyasyonun meydana getirdiği fiziksel etki iyonlaşma ve uyarılmaşeklinde olabilir. İyonlaşma neticesinde kimyasal yapısı bozulanatom ve moleküller diğer hücresel yapılarla reaksiyona girerekserbest radikallerin ortaya çıkmasına neden olurlar. Böylecebiyolojik yapıda değişme olur ve genetik yapı olan kromozomlardahasarlar olur. Bu da hücreyi ölüme götüren süreci başlatır. Bu etkinedeniyle, iyonize radyasyonlar sürekli hücre çoğalması ile kendinigösteren kanser hastalığının tedavisinde kullanılmaktadır

İyonize olmayan radyasyonlar da, organizmalar içinde termal enerjidepoladıkları için zararlıdırlar. Örnek olarak mikrodalga fırınlarıverilebilir.

Ultraviyole radyasyon, bazı bakımlardan iyonize ve iyonize olmayanradyasyon özelliği taşır. Bu radyasyon, biyolojik sistem moleküllerinegüneş yanıkları gibi ısı etkileri dışında fazla zarar vermezler. Bunlarkimyasal bağların değişmesinden ileri gelir.

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 7

Page 8: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

İyonize radyasyonun tıbbi teşhis ve tedavide kullanımı

İyonize radyasyon, tıbbi uygulamalarda, görüntü elde etmede(radyoloji) ve radyasyonla hücre ve tümörleri yok etmede(radyoloji) kullanılmaktadır. Bu iki özelliği dolaysıyla radyasyonteşhis ve tedavide önemli rol oynar.

İyonlaştırıcı radyasyonların meydana getirdikleri iyonizasyon,yaşayan organizmalarda çok önemli hasarlar meydanagetirdiklerinden tıpta da çok yaygın bir şekilde hastalıkların teşhisve tedavisinde kullanılmaktadır.

131I izotopu (ağız ve damar yoluyla) tiroit görüntülemede ve böbrekizlemede kullanılır. 99mTc izotopu ise beyin taramada kullanılır;beyinde tümör varsa bu element orada yoğunlaşır, yani oradaaktiflik artar.

X-ışını ya da vücuda zerk edilen radyoizotopla bilgisayarlıgörüntüleme CAT ve PET teknikleri kullanılmaktadır.

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 8

Page 9: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 9

İyonize radyasyonun tıbbi teşhis ve tedavide kullanımı

Tıbbi tedavide nükleer radyasyonların kullanılmasının amacı, kanser tümörüveya süper aktif tiroit bezi gibi vücuttaki istenmeyen veya iyi çalışmayandokuların yok edilmesidir. Bu etki, nükleer radyasyonların iyonlaştırmayeteneğinden kaynaklanmaktadır. Bu da şu şekilde olur:

i. Gelen radyasyonlar madde moleküllerindeki atomları iyonlaştırırlar (10-16sde). Bu daha çok su moleküllerini (duyarlı moleküller) iyonlaştırma şeklindeolur (Çünkü insan vücudunun ~ %80 i sudur):

H2O → H2O++e-

ii. İyonlaşmış moleküller de kimyasal reaksiyonlarla diğer uyarılmışmolekülleri veya serbest kökleri meydana getirirler (10-15 ile 10-3 saralığında): H2O+e → H2O

-

H2O+ H+ +OH ve H2O

- OH- + H

OH ve H serbest kökleri hidrojen içeren organik maddelerde su vehidrojen gazı çıkışıyla birlikte R serbest kökünü açığa çıkarır.

iii. Bu serbest kökler birleşerek moleküler düzeyde karmaşık biyolojik yapılaroluşturabilirler ve onların biyolojik fonksiyonlarını değiştirirler.

Page 10: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Radyasyonun endüstri ve tarımda kullanımı

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 10

Endüstriyel uygulamalar: X ve gamma ışınlarından yararlanarakröntgenleri çekilen endüstriyel ürünlerin (borular, buhar kazanları,her türlü makine aksamları v.s) herhangi bir hata içeripiçermediğinin saptanması. X ve gamma ışınları ile yapılan bu ikiçalışmandan her ikisine birden radyografi adı verilir.

Bazı endüstriyel uygulamalarda nötron da kullanılır. Örneğin gamayayınlayıcısı olan Co-60 izotopu, maden aramaları, sondajlar,sebze ve meyvelerin sterilizasyonu gibi alanlarda kullanılır.

Radyasyonun, akarsularda debi ölçümü (radyoaktif gaz izleyici ile),barajlarda su kaçaklarının tespiti gibi endüstriyel uygulamaları davardır.

Tarımdaki uygulamalar: Radyasyondan yararlanarak mutasyonauğratılan tohumlar daha verimli olmaktadır. Tohumda meydanagelen mutasyon soya geçmektedir.

Page 11: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 11

Radyasyonun insan sağlığı üzerindeki zararlı etkileri, radyasyonyanıkları, radyasyon hastalıkları, doğal ömür süresinin kısalması,kanser ve kalıtımsal bozukluklar şeklinde sıralanabilir.

Çok yüksek miktardaki radyasyon dozuna maruz kalınmada iseölümler bile olabilir.

Becquerel ve Curieler radyoaktif maddelerle çalıştıklarından ciddişekilde radyasyondan zarar görmüşlerdir.

1905 yılında aşırı derecede radyasyona maruz kalmanın kansereneden olduğu bilimsel olarak ispatlanmıştır.

Genetik bozukluk: 1920 de böcekler üzerinde yapılan çalışmalarradyasyonun genetik bozukluklara neden olduğunu göstermiştir. Bugerçeği ortaya çıkaran Herman Müler Nobel barış ödülü kazanmıştır.

Radyasyonun zararlı etkileri

Page 12: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 12

Radyasyonun fiziksel etkileri: Uyarılma ve iyonlaşma

Yörüngesel bir elektrona transfer edilen enerji, elektronun enerjiseviyesini aşarsa, elektron daha yüksek enerjili bir düzeye çıkar. Budurumda elektron uyarılmıştır denir.

Eğer, elektrona yeteri kadar enerji transferi yapılırsa elektrontamamen çekirdek etkisinden kurtulur ve uzaklaşır. Bu durumdaatom iyonlaşmıştır denir.

Atomun yörüngesel elektronları için enerji seviyesi değişimininolduğu bazı olaylar görünür ve UV bölgesinde EMR yayınlanmasınaneden olur. İyonizasyona yetecek kadar enerji olursa bu X-ışınlarınaatfedilir.

Atomdaki elektronların sahip olduğu kesikli enerji düzeyleri,çekirdekteki nükleonlar için de söz konusudur. Bu bakımdançekirdeğin yapısından kısaca bahsedelim.

Temel kavramlar

Page 13: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 13

ÇEKİRDEK KUVVETLERİ

Proton ve nötronlar çekirdek içinde, Coulomb itmesinin üstesinden gelennükleer kuvvetlerle bağlanırlar. Bu kuvvetler yaklaşık 10-15 m mesafedeetkilidirler.

Nükleonların çekirdeğe bağlanma enerjisi MeV mertebesinde olup bu daelektronların atoma bağlanma enerjisinin 1000 katı büyüklüğündedir. Bunagöre çekirdek reaksiyonlarında gerekli enerji kimyasal reaksiyonlaranazaran 106 kat daha büyüktür.

Çekici nükleer potansiyeli

r

V(r)

Coulomb itmesi

Şekil 1.2 Nükleer potansiyel

Page 14: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 14

NÜKLEER BAĞLANMA ENERJİSİ

Çekirdekteki bireysel nükleonların kütlelerinin toplamı çekirdek kütlesindenküçüktür. Kütle farkı E=mc2 bağıntısı gereğince bağlanma enerjisinedönüşmektedir.

12C atomunun kütlesinin 12 de biri atomik kütle birimi (u) olarak tanımlanır.Bir atomik kütle birimi de 931.5 MeV’lik enerjiye karşılık gelir.

Nükleer reaksiyonlarda kütle kaybı nükleer enerji olarak açığa çıkar.Dolaysıyla meydana gelen ürünlerin bağlanma enerjisi artmaktadır.

Tipik bir nükleer reaksiyon ve açığa çıkan nükleer enerji aşağıdagörülmektedir:

. 121

11

10 HHn (1.1)

Page 15: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 15

NÜKLEER KARARLILIK

Bu reaksiyonda açığa çıkan enerji reaksiyon sonucu yayınlananfoton tarafından taşınmakta olup 2.224 MeV değerindedir. Bu değerde ürünün (döteronun) bağlanma enerjisidir.

Çekici özellikteki nükleer kuvvetler p-p, n-n, veya n-p arasında aynı özelliktedir.

Bir çekirdekte, bu kuvvetler nükleonları birbirine çekerken protonlarda bir birbirlerini Coulomb kuvvetiyle iterler. Bir çekirdekte Coulombitmesi nükleer kuvveti aşarsa bu çekirdek kararlıdır.

Hafif çekirdekler N=Z (kararlılık doğrusu) olduğunda dahakararlıdırlar. Ağır çekirdekler N>Z olduğunda daha kararlıdırlar. İlaveCoulomb itmesine karşı koyabilmek için daha çok sayıda nötronaihtiyaç vardır. Z>83 olan çekirdekler kararsızdırlar.

Page 16: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 16

KARARLILIK EĞRİSİ

Page 17: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 17

PERYODİK CETVEL VE RADYOAKTİF BOZUNUM

Periyodik tablo, elementleri fiziksel ve kimyasal özelliklerine göre düzenlerve gruplara ayırır. Çekirdeklerin haritası, belli bir çekirdeğin nükleerözelliklerini gösterecek şekilde düzenlenebilmektedir. Bir çekirdek kütle veatom numarasıyla belirtilir.

Radyoaktif bozunum, bir çekirdeğin daha kararlı olabilmek amacıylakütlesini veya enerjisini kaybetmesi olayıdır. Radyonüklit kelimesi de biratomun radyoaktif olduğunu belirtmede kullanılır.

Yaygın bozunum tipleri aşağıdaki şekilde sıralanabilir:

– Alfa bozunumu – Beta bozunumu – Pozitron bozunumu – Elektron yakalama – Gama yayınımı

Page 18: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Radyasyon Kaynakları

Radyasyon kaynakları, doğal ve yapay olmak üzere, iki sınıfaayırabilir. Doğal radyasyon kaynaklarına örnek olarak,yerkabuğunda bulunan Th-232, U-238 ve K-40 gibi radyoaktifelementlerle H-3 ve C-14 gibi kozmik kökenli dış radyonüklitler veinsan vücudunda doğuştan bulunan C-14 , K-40 ve Ra-226 gibi içradyoaktif elementler verilebilir.

Yapay radyasyon, insan aktiviteleri sonucu çevremize ilave olan90Sr, 99Tc, 131I, 134Cs, 137Cs gibi radyoaktif elementlerden ileri gelir.Nükleer silah testleri ve nükleer santral kazaları gibi aktivitelerledoğal radyasyon düzeylerinde artışlar olmuştur.

Doğal kaynaklı radyasyonlar herkesi etkilediği halde, yapay kaynaklıradyasyonlar belli zamanlarda ve sınırlı sayıdaki kişileri etkiler.

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 18

Page 19: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 19

BÖLÜM 2RADYOAKTİVİTE

2.1 GİRİŞ

Radyoaktiflikten yayınlanan ışınlar, alfa (α) beta (β) ve gamma ( ) olmak üzere üç ayrı tipte sınıflandırılabilmektedir.

α-parçacıkları, büyük kütleleri nedeniyle kısa mesafeler kat edebilirler fakatdurdurulmadan önce birçok iyonlaşmaya neden olurlar. Ölü derilerdengeçemezler ince bir kağıt levha ile durdurulabilirler. Bu yüzden hariciradyasyon hasarı yapamazlar.

β-parçacıkları, enerjilerine bağlı olarak farklı maddelerde farklı derinliklere nüfuz ederler. Örneğin, alüminyumdan 3 mm kadar ilerleyebilirler. Bunların çoğu deriyi geçemezler fakat yüksek enerjili olanları geçebilir.

-ışınları ise bir kurşun levhaya birkaç santimetre nüfuz edebilmektedir

Page 20: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 20

RADYOAKTİF IŞINLARIN MADDEYE NÜFUZU

Şekil 2.1. α, β ve ’ların maddeye nüfuz yeteneklerinin temsili gösterimi

Alfa parçacıkları (α)

Beta parçacıkları (β)

Gamma ışınları ( )

kağıt alüminyum kurşun

RADYOAKTİVİTE

Page 21: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 21

RADYOAKTİF BOZUNUM TÜRLERİ

Bir çekirdek, α-parçacığı ( çekirdeği) yayınladığında kalan çekirdek aslından farklıdır. Bu durumda çekirdek iki proton ve iki nötronunu kaybeder.

Örneğin, bir alfa yayımlayıcısıdır. Z=82-2=86 ve A=226-4=222olan bir çekirdeğe dönüşür. Z=86 olan çekirdek radondur (222Rn).Böylece radyum bir alfa parçacığı yayınlayarak radona dönüşür:

42 He

22688 Ra

HeRnRa 42

22286

22688

RADYOAKTİVİTE

2.2.1. Alfa Bozunumu

Page 22: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 22

Alfa bozunumu ile açığa çıkan ana çekirdeği danfarklıdır. Bir elementin bu şekilde diğerine dönüşmesi olayınatransmutasyon denir. Buna göre alfa bozunumu sembolik olarak şuşekilde gösterilir:

Burada N ana, ürün, Z ve A ana çekirdeğin atom ve kütlenumarasını temsil etmektedir.

Alfa bozunumu, güçlü kuvvetlerin büyük çekirdekleri bir aradatutmasından ileri gelmektedir. α-parçacığı çekirdeğin bozunumuesnasında çekirdek içinde yaratılmaktadır.

22286 Rn

22688 R a

N

ALFA BOZUNUMU

RADYOAKTİVİTE

HeNN AZ

AZ

42

42

Page 23: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 23

ALFA BOZUNUMU

Büyük çekirdekler için büyük Z değeri, itici kuvvetin daha büyükolacağı anlamına gelir (Coulomb Kuvveti) ve bu kuvvet bütünprotonlar arasında etkilidir. Güçlü nükleer kuvvet sadece komşunükleonlar arasında etkin olduğundan nükleonları bir arada tutmakbakımından zayıf kalır. Z>82 çekirdekleri alfa bozunmaya meyillidir.

Kararsızlığı kütle terimleriyle anlayabiliriz. Ana çekirdeğin kütlesi,ürün çekirdeğin kütlesi ile α parçacığının kütlesi toplamından dahaküçüktür. Kütle farkı, kinetik enerji olarak ortaya çıkar ve bu kinetikenerji α-parçacığı ve geri tepen çekirdek tarafından taşınır.

RADYOAKTİVİTE

Page 24: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 24

ALFA BOZUNUMU

Toplam enerji, bozunma enerjisi olarak bilinen Q ile ifade edilir.Enerjinin korunumundan aşağıdaki ifadeler yazılabilir:

Burada MA, Mü ve , mα sırasıyla ana, ürün ve α-parçacıklarınınkütlesidir. Eğer ana çekirdek, ürün çekirdek ile α-parçacığınınkütleleri toplamından küçükse (Q<0) enerji korunamayacağı içinbozunma olmaz.

Aşağıda 232U çekirdeğinin alfa bozunumuna ilişkin olarak bir örnekverilmektedir.

QcmcMcM ÜA 222

2 2A ÜQ M c (M m )c

RADYOAKTİVİTE

Page 25: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 25

ALFA BOZUNUMU ENERJİSİ

Örnek 2-1: 232U çekirdeğinin α-bozunumunda açığa çıkan enerjiyi bulunuz.

Çözüm:

Mi= 232.031334uMs= 228.02873u+4.002603u=232.031334u.

Kütle kaybı,Δm= 232.037146u-232.031334u=0.005812u.

1u=931.5 MeV olup açığa çıkan enerji,

Q=(0.005812u)(931.5MeV/u)= 5.4 MeV dir.

RADYOAKTİVİTE

QHeThU )( 42

22890

23292

Page 26: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 26

GERİ TEPME ENERJİSİ

Bu problemde açığa çıkan enerji, ürün çekirdek ve α-parçacığınınkinetik enerjisi olarak görünür. Momentumun korunumundan α-parçacığının kinetik enerjisi yaklaşık olarak 5.3 MeV olarak eldeedilir. Buna göre, ürün çekirdeğin geri tepmesi, yayınlanan α-parçacığınınki ile zıt yönlüdür ve geri tepme enerjisi 0.1 MeV’ dir.

Page 27: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 27

ALFA BOZUNUMU MEKANİZMASI

Evrenin ilk oluşmasından hemen sonra oluşan radyoaktifçekirdekler çok önceden bozunmuş olduğundan anaçekirdek bulunmaz. Bozunmayı, içinde belli bir süre α-parçacığının var olduğu ve etrafında hareket ettiğidüşünülen bir çekirdek modeli ile anlayabiliriz.

Alfa parçacığı tarafından görülen potansiyel enerji, Şekil2.2 de görüldüğü gibidir. Potansiyel enerji kuyusu(yaklaşık kare kuyu) kısa menzilli nükleer kuvveti temsileder.

RADYOAKTİVİTE

Page 28: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 28

Şekil 2.2 alfa parçacığı ve ürün çekirdek için potansiyel enerji ve alfaparçacığının tünelleme ile Coulomb bariyerinden kaçışı.

Nükleer yarıçap R0 ötesinde, Coulomb itmesi baskın olur (çünkü nükleerkuvvet sıfıra düşer) ve Coulomb potansiyelinin karekteristik 1/rbağımlılığını görürüz. Çekirdek içinde tuzaklanan α-parçacığının potansiyelkuyusu duvarları arasında ileri geri gidip geldiği düşünülebilir.

RADYOAKTİVİTE

0Q

rR0

BA

RB

U(r)Nükleer Çekim

Coulomb itmesi

α enerjisi

Alfa bozunumu

Page 29: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 29

ALFA BOZUNUMU MEKANİZMASI

• Eğer parçacığı klasik fizik tarafından yönetiliyorsa çekirdektençıkamaz (Şekil 2.2 de noktalı çizgi). Fakat kuantum mekaniğinegöre, α-parçacığının Coulomb bariyerini A dan B ye tünellemeolasılığı vardır.

• Bariyerin yükseklik ve genişliği çekirdeğin bozunma hızını etkiler. Bubariyerden dolayı kararsız çekirdeğin yarı-ömrü mikro saniyeden1010 yıla kadar uzar. Şekil 2.2 de Q-değeri, α-parçacığı çekirdektençok uzak olduğu zamanki toplam kinetik enerjiyi temsil eder.

• Çekirdeklerinin neden bu dört bileşenli α-parçacığını yaydığı veneden dört ayrı bileşeni yaymadığı düşünülebilir. Bunun yanıtı, α-parçacığının çok sıkı bağlı olması ve bunun için de kütlesinin dörtayrı parçacığın kütleleri toplamından küçük olmasıdır.

RADYOAKTİVİTE

Page 30: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 30

DUMAN DEDEKTÖRÜ

Nükleer fiziğin geniş bir uygulaması, evlerde, bayağı bir dumandedektörünün kullanılmasıdır. Dedektörün en yaygın tipi yaklaşıkolarak 0.2 mg AmO2 formunda radyoaktif Amerikanyum izotopu olaniçerenidir.

Radyasyonun azot ve oksijen moleküllerini havada iki zıt plakaarasında iyonlaştırması iletkenliğe ve kararlı bir akıma neden olur.

Eğer duman içeri girerse, radyasyon, hava moleküllerinden çokduman molekülleri tarafından soğurulur ve böylece akım azalır.Akım düşmesi elektronik olarak dedekte edilir ve alarm çalar.

Bozulmamış bir Amerikanyum duman dedektöründen kaçanradyasyon dozu, doğal geri plandaki radyoaktiviteden daha küçükolup bu da zararsızdır.

RADYOAKTİVİTE

Page 31: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 31

BETA BOZUNUMU

Elementlerin transmutasyonu β-bozunumu ile de görülür. Yani,bir elektron ya da β-parçacığı yayınımı ile olur. Örneğin,çekirdek bozunduğunda bir elektron yayınlanır:

e- sembolü elektron içindir. sembolü antinötrino için,sembolü ise nötrino için kullanılır.

Nötrinonun kütlesi sıfır veya sıfıra yakındır, yükü ise sıfırdır.Önceleri gözlenmemiş sadece var olduğu ortaya atılmıştı.

Bir elektron yayınlandığında hiçbir nükleon kaybolmamakta,toplam nükleon sayısı, A, ürün çekirdekte de aynı olmaktadır.

RADYOAKTİVİTE

)(147

146 oantinötrineNC

Page 32: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 32

BETA BOZUNUMU

Beta bozunumunda yayımlanan elektronun bir yörüngeelektronu olmadığına dikkat edilmelidir. Bunun yerineelektron çekirdek içinde yaratılmalıdır. β-bozunumundanötronlardan biri protona dönüşürken çekirdekten bir e-

yayımlanmaktadır.

Nötron bozunumu çekirdek içinde olduğu gibi, serbestbir nötron da ~ 11 dk yarı-ömürle protona bozunur:

Beta bozunumunda yayınlanan elektronların çekirdekkaynaklı olmalarından dolayı bunlar daha çok betaparçacıkları olarak adlandırılırlar.

vepn

Page 33: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 33

Örnek 2-2:

‘ün β-bozunumunda açığa çıkan enerji,

Çözüm:

Atomik kütleler tablosunda verilen kütleler nötr atom kütleleridir. Bunlarkullanılarak ve aşağıdaki eşitlik dikkate alınarak açığa çıkan enerjibulunabilir:

Q=(Mi-Ms)ux931.5 Mev/u

Atomik kütle tablosundan bakıldığında bu kütle 14.003074u kadardır.Bozunumdan önce kütle 14.003242 idi. Böylece kütle farkı 0.000168udur. Bu da 0.156 MeV veya 156 keV’e karşılık gelir.

C146

RADYOAKTİVİTE

BETA BOZUMUNU Q-DEĞERİ

QeNC 1414

Page 34: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 34

BETA BOZUNUMU SPEKTRUMU

Yukarıdaki örneğe göre, yayımlanan elektronun 156 keV kinetikenerjiye sahip olmasını bekleriz. (Ürün çekirdek kütlesielektronlarınkinden çok küçük olduğundan çok küçük bir hızla geriteper ve böylece küçük bir kinetik enerjiye sahip olur.

Aslında, dikkatli ölçümler yayımlanan birkaç elektronun kinetikenerjilerinin hesaplananlarınkine çok yakın olduğunugöstermektedir. Fakat çoğunlukla yayınlanan elektronlar biraz dahadüşük enerjilidir.

Gerçekte yayımlanan elektronlar sıfır enerjiden maksimum enerjiyekadar olabilmektedir (sürekli spektrum). Elektronun kinetikenerjisindeki bu değişim β-bozunumu için kinetik enerji sankikorunmuyormuş gibi bir anlam verir.

Page 35: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 35

NÖTRİNO Dikkatli deneylerde β-bozunumunda enerji ve momentumun

korunmadığının görülemesi ilk zamanlarda fizikçilerin korunumkanunları hakkında şüpheye düşmesine neden olmuştu.

1930 da W. Pauli alternatif bir çözüm önerdi. Buna göre, bozunumdabelki de elektrona ilave olarak dedekte edilmesi zor bir parçacıkyayımlanmaktaydı ve bu parçacık enerji, momentum ve açısalmomentum taşımalıydı.

1934 E. Fermi, bu yeni parçacığa küçük nötron anlamında nötrinoadını vermiştir. Beta bozunumunda yayınlanan nötrinoya elektronnötrinosu adı verilmektedir. Fermi, teorisinde, doğada dördüncükuvvetin varlığını ortaya attı ve buna zayıf etkileşme adını verdi.

Elektron nötrinosu, sıfır yüklü, 1/2 spinli ve sıfır kütleli bir parçacıkolarak görünmektedir. (Her ne kadar çok küçük bir durgun kütlesiolabileceği kurala bağlanmamış olsa da.)

Page 36: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 36

POZİTRON BOZUNUMU

Birçok izotop elektron yayınımı ile bozunurlar. Bunlar proton sayılarıile kıyaslandığında daha çok nötron sayısına sahiptirler. Buna göre,bu izotoplar şekil 1.3 ile verilen kararlılık eğrisinin üzerinde yeralırlar.

Fakat nötron sayısına göre az miktarda proton fazlalığına sahipizotoplar kararlılık eğrisinin altında yer alırlar ve elektron yerinepozitron yayınlayarak kararlı hale geçerler. Bir pozitron (e+

parçacığı) elektron ile aynı kütleye sahiptir.

Pozitron, yükü hariç tamamen elektrona benzer. Pozitron aynızamanda elektronun anti parçacığı olarak adlandırılır.

Page 37: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 37

β+-bozunumuna örnek olarak izotopunun bozunumu verilebilir:

Burada e+ pozitrondur ve nötrinodur. Böylece bir anti elektron(=pozitron) nötrino ile birlikte yayınlanır.

Böylece β– ve β+ bozunumu en genel şekilde,

(β– -bozunumu)

(β+-bozunumu)

Burada N ana çekirdek ve de ürünü temsil etmektedir.

Ne1910

19 1910 9Ne F e

eNN A

ZAZ 1

eNN A

ZAZ 1

N

RADYOAKTİVİTE

POZİTRON BOZUNUMU

Page 38: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 38

ELEKTRON YAKALAMA

β- ve β+-bozunumu yanında, bir de üçüncü bir ilgili proses vardır. Bu,elektron yakalaması olup (kısaca EC ile temsil edilir) ve bir çekirdekyörünge elektronlarından birini yakaladığında ortaya çıkar.

Örneğin, , bir yörünge elektronu (genellikle K tabakasından)yakalar. Bu süreçte elektron yok olur ve bir proton çekirdek içinde birnötrona dönüşür ve bir nötrino yayınlanır:

En genel olarak EC olayı şu şekilde gösterilebilir:

Bu süreç deneysel olarak uygun enerjide X-ışını dedeksiyonu ilegözlenebilir.

LieBe 73

74

Be74

Li73

NeN A

ZAZ 1

RADYOAKTİVİTE

Page 39: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 39

GAMA BOZUNUMU Gama ışınları yüksek enerjili fotonlardır. Uyarılmış atomlardan fotonların

yayınlanmasına çok benzer olarak çekirdek bozunumu kaynaklıdırlar.

Bir çekirdek, bir atom gibi, uyarılmış düzeyde olabilir ve bir foton yayınlanır,buna da γ-ışını adı verilir.

Bir çekirdeğin mümkün enerji seviyeleri, bir atomunkinden çok daha fazlaaralıklıdır.

Bir atomdaki elektronlar için olan birkaç eV ile karşılaştırıldığına mertebesikeV veya MeV dir. Böylece, yayınlanan fotonların enerjileri birkaç keV’ denbirkaç MeV’e kadar değişir. Bir γ-ışını hiçbir yük taşımadığından γ-bozunumu sonucu olarak elementte herhangi bir değişiklik olmaz.

RADYOAKTİVİTE-DEVAM

RADYOAKTİVİTE

Page 40: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 40

Bir çekirdek, başka bir parçacıkla şiddetli bir çarpışma yapmasısonucu uyarılmış düzeye geçebilir. Ayrıca, çok yaygın olarak da birçekirdek önceki bir radyoaktif bozunmadan sonra uyarılmış durumdakalabilir. Tipik bir örnek, Şekil 2.3 ile verilen enerji seviyediyagramında görülmektedir.

γ (4.4 MeV)

β-

(13.4 MeV)

β- (9 MeV)B12

5

*126 C

C126

Şekil 2-3 çekirdeğinin -bozunması ile çekirdeğinin uyarılmışdurumuna geçişi ve bunun yerine -bozunması ile uyarılmış durumdakalan çekirdeğinin 4.4 MeV’lik gamma ışını ile taban durumageçişi

B125

C12

6

C126

RADYOAKTİVİTE

GAMA BOZUNUMU

Page 41: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 41

Genel olarak gamma bozunumu,

( -bozunumu)

şeklinde ifade edilebilir. Burada * işareti çekirdeğin uyarılmış olduğunugösterir.

Birçok durumlarda, bir çekirdek bir -ışınını yaymadan evvel uyarılmışdurumda kalır. Bu durumda çekirdek ara kararlı düzeydedir denir bu birizomer olarak adlandırılır.

Uyarılmış bir çekirdek bazen iç dönüşüm olarak bilinen bir olay yoluyla -ışınını yaymadan taban duruma geçebilir. Bu olayda, uyarılmış çekirdekyörünge elektronlarından biriyle etkileşir ve bu elektronu atomdan, γ-yayınlanmasında olduğu gibi, aynı kinetik enerjiyle çıkarır (elektronunbağlanma enerjisinden eksik bir enerjiyle).

NN AZ

AZ

*

RADYOAKTİVİTE

İÇ DÖNÜŞÜM OLAYI

Page 42: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 42

Radyoaktif bozunmanın her üç tipinde de, klasik korunum kanunlarıgeçerlidir. Enerji, çizgisel momentum ve elektrik yükü hep korunur. Bubüyüklükler, bozunmadan sonraki ile aynıdır. Fakat, burada yeni birkorunum kanunu açığa çıkar ve bu da nükleon sayısının korunumudur. Bukorunum kanununa göre, bir tip nükleon başka bir tip nükleona dönüşebilsede toplam nükleon sayısı (A) herhangi bir proseste sabit kalır. Bu kanun herüç tip bozunmada da geçerlidir. Tablo 2.1, α, β ve γ-bozunumunun bir özetiverilmektedir.

NÜKLEON SAYISI KORUNUMU VE DİĞER KORUNUM

KANUNLARI

Α-Bozunumu

Β-Bozunumu

γ-Bozunumu NN AZ

AZ

*

eNN A

ZAZ 1

eNN A

ZAZ 1

NeN A

ZAZ 1

Tablo 2.1 Radyoaktif bozunumun üç tipi

RADYOAKTİVİTE

HeNN AZ

AZ

42

42

Page 43: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 43

Herhangi bir radyoaktif izotopun makroskopik bir örneği çok sayıdaradyoaktif çekirdek içerir. Bu çekirdeklerin hepsi aynı anda bozunmaz. Bubir rastgele olaydır ve verilen bir numunenin ne zaman bozunacağını tamolarak göstermez.

Fakat, bir olasılık dahilinde yaklaşık olarak bir örnekte verilen bir zamanboyunca kaç tane çekirdeğin bozunacağını ve her çekirdeğin bulunduğu hersaniyede aynı olasılıkla bozunacağını söyleyebiliriz.

Çok kısa bir t zaman aralığında olan bozunmaların sayısı , başlangıçtakimevcut radyoaktif çekirdeklerin sayısı ile orantılıdır:

(2.1)

Bu eşitlikte λ bozunma sabiti olarak bilinen bir orantı sabiti olup farklıizotoplar için farklıdır. (2.1) eşitliğindeki – işareti N deki azalmayı gösterir.

YARI-ÖMÜR VE BOZUNMA HIZI

RADYOAKTİVİTE

N

tNN

Page 44: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 44

14C çekirdeğinin üstel bozunumu

Birim

zam

an

ba

şına

Bo

zun

ma

N0

N0/2

N0/4N0/8

5730 11460 17190

t (yıl)

(=1x1022)

Bo

zun

ma m

ikta

5730 11460 17190

t (yıl)

4

2

x1010

(a) (b)

Şekil 2.4 a) C-14 çekirdeğinin üstel bozunumu b) aynı çekirdeğin birim zamandaki bozunmasının üstel azalması.

RADYOAKTİVİTE

ÜSTEL BOZUNUM

Page 45: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 45

Eğer eşitlik (2.1) de, limitini alırsak , N ile kıyaslandığındaküçük kalır ve eşitliği sonsuz küçük formda gösterebiliriz:

(2.2)

Eşitliği t nin bir fonksiyonu olarak olarak düzenlersek N yi eldeedebiliriz,

(2.3)

Burada N0, t=0 anında mevcut olan çekirdeklerin sayısı ve N ise tanında kalan çekirdeklerin sayısıdır. İntegral,

(2.4)

veya,

(2.5)

0t N

NdtdN

tN

N

dtN

dN

00

tN

N

0

ln

teNN 0

RADYOAKTİVİTE

ÜSTEL BOZUNUM

Page 46: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 46

AKTİFLİK YA DA BOZUNUM HIZI

Bozunma hızı veya saniyedeki bozunmaların sayısı basit birörnekte dN/dt olup bu da verilen bir örneğin aktivitesi olaraktanımlanır:

teNNdt

dN 0

tedt

dN

dt

dN

0

0

0

Ndt

dN

ile ve t=0 anındaki aktivite ise

Buna göre bi t anındaki aktivite,

ile verilir. SI birim sisteminde aktivite birimi Becquerel (Bq) olup 1Bq=1 bozunum/s olarak tanımlanır.

(2.6)

(2.7)

Page 47: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 47

YARI-ÖMÜR

Böylece, (2.6) eşitliğinden,

(2.8)

elde edilir. Buna göre aktiflik, zamanla aynı hızda üstel olarak azalır (şekil 2-4 b).

Herhangi bir izotopun bozunma hızı λ bozunma hızından çok yarı-ömrü ilebelirlenir. Bir izotopun yarı-ömrü verilen örnekteki bozunmaya maruz izotopunbaşlangıçtaki miktarının yarıya düşmesi için geçen zaman olarak tanımlanır.

Bilinen radyoaktif izotopların yarı-ömürleri 10-22 s kadar kısa süreden yaklaşık 1028 s( yıl) kadar uzun bir süreye kadar değişir.

Yarı ömür (t1/2) başlangıçtaki radyoaktif çekirdeğin yarıya düşmesi için geçensüredir. (2.5) eşitliğinde N=N0/2 yazarak yarı-ömür bağıntısı elde edilir:

(2.9)

2110

tt eAAedt

dN

dt

dN

0

0

RADYOAKTİVİTE

693.02ln2/1 t

Page 48: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 48

Örnek 3-3:

Radyoaktif bir örnek 1.49 µg saf içermektedir ve bu da 10 dk (600 s) lık biryarı-ömre sahiptir. a) Başlangıçta kaç adet çekirdek vardır?b) Başlangıçtaki aktivite ne kadardır?d) Yaklaşık ne kadar zaman sonra aktivite 1 s-1 değerine düşer?

Çözüm:

a) Atomik kütle 13 g olduğundan, 13 g , 6.02x1023 (Avagadro sayısı) adetçekirdek içerir. Sadece 1.49x10-6 g çekirdeğimiz olduğundan, başlangıçtakiN0 değeri elde edilir:

N137

çekirdek 6.9x10 N veg13

10x02.6

g10x49.1

N 160

23

60

RADYOAKTİVİTE

N137

Page 49: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 49

b)

c)

131016.1)600/()693.0( sxs

1-s 1dt

dN

14

113

1

0

1025.11000.8

00.1

/

/

x

sx

s

dtdN

dtdNe t

sxx

xt 12

13

14

1076.21016.1

32)1025.1ln(

RADYOAKTİVİTE

.108)1090.6()1016.1( 1131630

0

1

sxxxxNdt

dN s

Page 50: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 50

RADYOAKTİVİTE

PEŞ PEŞE PARÇALANMA KANUNU

Gerek doğal olarak bulunan radyoaktif izotoplarda ve gerekse suniolarak meydana getirilen radyoaktif izotoplarda bozunma, şayet ürünçekirdekte radyoaktifse peş peşe parçalanmalar şeklinde meydanagelebilir.

Birçok durumda peş peşe bozunma, ana çekirdeğin ürüne ve ürünün dekararlı bir izotopa bozunumuyla sınırlıdır.

Herhangi bir t anında λ1 bozunma sabiti ile ürüne bozunacak anaelementin atomlarının sayısı N olsun, ürün atomlarının sayısı da N2

olsun ve ürün atomları da λ2 bozunma sabitiyle sayısı N3 olan kararlı birelemente bozunsun. Başlangıçta (t=0 da ) N1=N10; N2=N20 ve N3=N30=0olduğunu varsayalım. Buna göre aşağıdaki eşitlikler yazılabilir.:

111 N

dt

dN

RADYOAKTİVİTE

22112 NN

dt

dN

(2.10)

(2.11)

Page 51: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 51

PEŞ PEŞE PARÇALANMA KANUNU

Son ifadeye göre N2 tipindeki atomlar λ1N1 hızıyla üretilirler ve λ2N2 hızıylagözden kaybolurlar. N2 tipindeki atomlar da radyoaktif olduklarından N3

atomlarının üretilme hızı,

(2.12)

şeklinde ifade edilebilir. (2.11) ile verilen eşitliğin her iki tarafı eλ2 ile çarpıpintegral alalım:

teNNdt

dN1

101222

3223 NN

dt

dN

RADYOAKTİVİTE

(2.13)

CeNeN tt

)(10

12

12

122

t=0 da N2=N20 alarak, 10

12

1 NC

bulunur.

Page 52: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 52

PEŞ PEŞE PARÇALANMA KANUNU

(2.14)

elde edilir. Herhangi bir t anında N2 atomlarının sayısını veren ifade bulunur.Şimdi, (2.12) ve (2.14) yardımıyla,

(2.15)

elde edilir. Şimdi, bu son ifadenin de integrali alınıp t=0 da N3=N30=0 şartıkullanılırsa, herhangi bir t anındaki N3 atomlarının sayısı elde edilir:

(2.16)

210

12

13 )( 21

teeNdt

dN t

tt eeNN 12

12

2

12

1103 1

RADYOAKTİVİTE

)( 21

10

12

12

tt eeNN

Page 53: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 53

RADYOAKTİF DENGE

GEÇİCİ DENGE

Bir ana çekirdeğin λ1 bozunma sabitiyle birinci ürüne, onun da λ2 sabitiyle ikinciürüne bozunduğunu kabul edelim. Bu iki çekirdek için olduğunuvarsayalım. Buna göre, (2.14) ifadesinin zamana göre türevi alınıp sıfıraeşitlenmesiyle N2’nin maksimuma ulaştığı süre,

bulunur. Bu tm süresinden sonra birinci ürünün bozunma hızına dN2/dt’ ye λ1 veλ2 den hangisi büyükse o etkili olacaktır. Buna göre:

i. λ1< λ2 ise

Aktiviteler oranı ise:

)( 110

12

12

teNN

21

1

2

12

ln1

mt

RADYOAKTİVİTE

(2.17)

(2.18)

12

2

11

22

1

2

/

/

N

N

dtdN

dtdN(2.19)

Page 54: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 54

Bu durumda ana çekirdek ürünle geçici olarak dengededir denir. Buradan,(2.18) ifadesine göre N2, λ1 ile bozunacak ve (2.20) ifadesine göre de N2/N1

ifadesi sabit kalacaktır.

ii. λ1> λ2 ise, (2.14) eşitliğinde birinci terim daha hızlı sıfıra gideceğinden,

yazılabilir. Bu ise belli bir zaman sonra birinci ürün elementin λ2 ilebozunacağını gösterir. Belli bir süre sonra ana element bitecek ve birinciüründe kendi hızıyla bozunmasına devam edecektir.

)( 210

12

12

teNN

RADYOAKTİVİTE

(2.20)

RADYOAKTİF DENGE

Page 55: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 55

Birinci ürünün herhangi bir t anındaki sayısını veren (2.18) ifadesinigöz önüne alalım. λ1<< λ2 olsun. Buna göre, ve alınabilirve,

(2.21)

ifadesi yazılabilir. Burada λ2t >>1 olup dır. Bu sonuç, birinciürünün (N2’nin) sabit olduğunu söyler. Bu durumda birinci ürünün anaürünle sürekli dengede olduğu söylenebilir. N1 için yazılabilir.Buna göre de,

(2.22)

ifadesi elde edilir. Bu ifade kalıcı denge şartı olarak adlandırılır.

KALICI VEYA SÜREKLİ DENGE

212 11 te

)1( 2

10

2

12

teNN

02 te

101 NN

1122 NN

RADYOAKTİVİTE

Page 56: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 56

KALICI DENGE

Kalıcı denge

Ana ürünün bozunma hızı

N2

t

Şekil 2.5 Kalıcı radyoaktif denge

Ürünün oluşma hızı

Page 57: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 57

Örnek 3-5:

Radyoaktif 226Ra izotopunun yine radyoaktif olan 222Rn izotopunabozunmasının yarı-ömrü 1620 yıldır. 222Rn elementinin yarı-ömrü 3.82 günolup 3.82 gün<<1620 yıl dır. Ne kadar zaman sonra radon dengekonsantrasyonunun %99.5’ na ulaşılır? Radyoaktif 226Ra izotopunun yineradyoaktif olan 222Rn izotopuna bozunmasının yarı-ömrü 1620 yıldır. 222Rnelementinin yarı-ömrü 3.82 gün olup 3.82 gün<<1620 yıl dır. Ne kadarzaman sonra radyon denge konsantrasyonunun %99.5’ na ulaşılır?

Çözüm:

Sonsuz zaman sonra N2 denge değerine ulaşır.(2.18) ile verilen ifadeden,N2

ifadesi elde edilir:

)( 21

10

12

12

tt eeNN

)1( 2

10

2

12

teNN

RADYOAKTİVİTE

RADYOAKTİF DENGE

Page 58: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 58

Sonsuz zaman sonra N2 denge değerine erişir (N1=N10).

sonrunda %99.5 denge konsantrasyonuna ulaşır.

,)( 12

12 NN

995.01)(

)(2

2

2

teN

tN

gün 2982.3/692.0

298.5

-

ln5x10 t

2

-3

RADYOAKTİVİTE

RADYOAKTİF DENGE

Page 59: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 59

RADYOAKTİVİTE

BOZUNMA SERİLERİ Bazen bir radyoaktif izotop, radyoaktif olan başka bir izotopa dönüşür. Bazen bu ürün

de yine radyoaktif olan üçüncü bir ürüne bozunabilir.

Böyle peş peşe olan bozunmalara bozunma serisi denir. Önemli bir örnek, şekil 2.5 tegörülmektedir.

Burada, 238U çekirdeği α-bozunumu ile 234Th ’a dönüşür. Seriler şekilde görüldüğügibi birkaç dallanma il devam eder.

Örneğin,218Po, ya α-bozunumu ile 214Pb’ e veya β- bozunumu ile 218At’e bozunur vesonunda kararlı izotop 208Pb de son bulur. Aynı şekilde, başka bozunum şekilleri devardır.

Böyle bozunum serilerinden dolayı, doğada çeşitli radyoaktif elementlerbulunmaktadır. Aksi takdirde bulunmazlardı. Güneş sistemi 5 milyar yıl önceoluştuğundan yaklaşık olarak bütün çekirdekler füzyon yoluyla oluşmuşlardır. Kısayarı-ömürlü bir çok izotop, çok çabuk bozunduklarından ve bugün bunlar doğadayokturlar.

RADYOAKTİVİTE

Page 60: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 60

U23892

RADYOAKTİVİTE

U-

238

RADYOAKTİF BOZUNUM SERİSİ

(T1/2=4.5x109) y

β βα

α2.33x105 y

U-234

Th-230

Ra-226

Rn-222

Po-218

Pb-214

Pr-234

Po-214

Po-210

Pb-206

α

α

α

α

ββ

α

Bi-210

α

8.3x104 y

1590 y

3.825 g

140 g

5 g

Bi-214

β

Th-234

Şekil 2.6 ile başlayan bozunum serisi.

Page 61: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 61

RADYOAKTİF YAŞ TAYİNİ

Radyoaktif bozunumun çok ilginç uygulamaları vardır. Bunlardan biriradyoaktif yaş tayini olup bu metotla eski materyallerin yaşı tayinedilebilmektedir.

Ağaç gibi, canlı maddeden yapılan objenin yaşı doğal radyoaktif 14Ckullanılarak yapılabilir. Yaşayan tüm canlılar havadan CO2’i soğururve onu organik maddelerde sentezde kullanır.

Bu karbon atomlarının büyük bir çoğunluğu 12C izotopundan oluşur.Atmosferde 14C ‘ün 12C’ye oranı, 14C’ün 5730 yıl yarı-ömürlebozunmasına rağmen, yüzyıllar boyunca kabaca sabit kalmaktadır.Bunun nedeni, kozmik radyasyondaki enerjik çekirdekler olup dışuzaydan Dünya’ya çarparak atmosferde atom çekirdeklerininparçalanmasına ve serbest nötronların açığa çıkmasına nedenolurlar.

RADYOAKTİVİTE

Page 62: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 62

Serbest nötronlar da reaksiyonunu gerçekleştirirler.

Yani, 14N bir nötron soğurur, bir proton yayınlanır ve kalan çekirdek 14C tür.Bir bitki veya bir ağaç yaşadığı sürece sürekli olarak havadakikarbondioksitten karbonu, eskisi yenine yeni bitki dokusunu oluşturmak için,sürekli kullanır.

Hayvanlar bitkileri yer ve sürekli olarak kendi dokuları için taze karbonkaynağı alırlar.

Böylece, iki izotopun oranı yaşayan canlılarda sabit kalır. 14C izotopuradyoaktif olarak bozunduğundan 14C’ün 12C’ye oranı, ölü organizmalarda,zamanla azalır.

14C’ün yarı-ömrü yaklaşık olarak 5730 yıl olup 14C/12C oranı yaşayan birağacınkinin yarısı kadar ise aletin yapıldığı ağaç 5730 yıl önce kesilmiştirdenilebilir.

pCNn 146

147

RADYOAKTİVİTE

RADYOAKTİF YAŞ TAYİNİ

Page 63: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 63

Örnek 3-7: Radyoaktif Yaş Tayini

Bir arkeolojik sitede bulunan bir hayvan kemiği parçası 200 g karboniçermektedir. Kaydedilen aktivite 16 bozunum/s dir. Kemiğin yaşı nedir?

Çözüm:

Hayvan canlıyken 200g kemik parçasından 14C/12C oranı 1.3x10-12 idi. 12Cçekirdeklerinin o andaki sayısı,

Eşitlik 2.7 den:

.103.1)103.1)(200(12

1002.6 131223

0 xxgg

atomxN

.50)103.1()1083.3( 113112

0

sxxsx

dt

dN

1120

0

s10x83.3 burada Ndt

dN

RADYOAKTİVİTE

Page 64: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 64

)dt/dN(

)dt/dN(e ve e

dt

dN

dt

dN 0tt

0

RADYOAKTİVİTE

RADYOAKTİF YAŞ TAYİNİ

yil. 94001098.2

16

50ln

1083.3

1

)/(

)/(ln

1

11

1

1

1120

sx

s

s

sxdtdN

dtdNt

Karbon yaş tayini metodu, sadece yaşı 60.000 yıldan daha küçükolan örneklerin yaşını tayin etmede kullanışlıdır.

Eski objelerde 14C miktarı oldukça azdır. Yaş tayininde daha geriyegitmek amacıyla eski örneklerde 14C miktarını tespitte yeniyöntemler olsa da, çok eski objelerde çok az miktarda olmasınedeniyle yaş tayininin doğru olarak yapılması oldukça zordur.

Page 65: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 65

BÖLÜM IIIRADYASYONUN MADDE İLE ETKİLEŞMESİ

Birçok atom elektriksel bakımdan nötrdür. İyonize radyasyonun bellibaşlı karakteri, atomları iyonlaştırmasıdır.

İyonize radyasyon, dolaylı ya da dolaysız olarak elektronlarıatomdan uzaklaştırma yeteneğine sahiptir.

Bu durumda bir çift yüklü parçacık oluşur. Bunlardan biri negatifelektron diğeri ise pozitif yüklü atomdur. Bu olay iyonizasyon olarakbilinir.

, ve nükleer radyasyonlar olup madde ile etkileşirler. Nötronyüksüz olduğundan madde ile etkileşimi zayıftır.

Page 66: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 66

RADYASYONUN MADDE İLE ETKİLEŞMESİ

Radyasyonun maddeyle etkileşimi dedektörlerle anlaşılır. Yüklüparçacıklar ( ve ) maddeyle Coulomb etkileşmesi yoluylaetkileşirlerken, -ışınları ise Compton, fotoelektrik ve çift oluşumuyoluyla etkileşir.

Dedektör seçimi radyasyon tipine bağlıdır. , ve radyasyonları için dedektör kalınlıkları aşağıdaki gibidir:

: Çok ince pencereli dedektörler (Erişme menzili 100m).

: Dedektör kalınlığı 0,1 – 1mm

: Dedektör kalınlığı 5 cm.

Page 67: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 67

ELEKTROMANYETİK IŞININ (FOTON) MADDE İLE REAKSİYONU

Elektromanyetik ışın (foton) madde içerisinde yasoğurulur ya da sapar. Bu nedenle de fotonun şiddetiazalır.

Ağırlıklı olarak foton frenlemeyi yapan atomunelektronları ile reaksiyona girer.

Olabilecek reaksiyon tipleri şu şekildedir:

1. Fotoelektrik Olay,2. Compton Saçılması,3. Çift oluşumu.

Page 68: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 68

ELEKTROMANYETİK IŞININ (FOTON) MADDE İLE ETKİLEŞİMİ

Fotoelektrik olay

Compton saçılması

Çift oluşumu

e-

e+

foton

θ

Gelen foton

Geri tepen elektron

Saçılan foton

e-

e-

Şekil 3.1 Fotonun madde ile etkileşimi

Gamma ışınının madde ile etkileşimi

Page 69: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 69

ELEKTROMANYETİK IŞININ (FOTON) MADDE İLE ETKİLEŞİMİ

Bu olaylar oluşunca madde içerisinde bir x yoluboyunca fotonun şiddeti azalır.

Bu fiziksel olay soğurma kanunu ile açıklanır:

Burada I0 gelen şiddet, ise soğurma katsayısıdır.

xeII 0

Page 70: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 70

COMPTON SAÇILMASI

Compton etkileşimi, atoma zayıf bağlı olan dış yörünge elektronları(yaklaşık olarak serbest sayılabilen elektronlarla) ile olur. Elektronunbağlanma enerjisi fotonun enerjisine göre çok küçüktür. Fotonenerjisi 100 eV üzerinde olunca (orta enerjili) Compton saçılmasıöne çıkar:

+ e- → ’ + e-

Foton enerjisi E=h, momentumu E/c=h/ ve elektronun durgunkütle enerjisi E=mec

2dir.

Compton saçılma olasılığının maddenin atom numarasıyla ilişkisiyoktur, fakat maddenin yoğunluğu ve fotonun enerjisi ile ilişkilidir.

Yoğunluk artınca Compton saçılması da artar. Saçılma fotonunenerjisi ile ters orantılıdır.

Page 71: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 71

COMPTON SAÇILMASI

Fotonun maximum enerji transferi 180 derece saçılma açısındamaksimumdur. Saçılan fotonun enerjisi aşağıdaki şekilde eldeedilir:

Compton etkisi tanısal radyolojide önemlidir. Saçılan X-ışını filmdekararmaya neden olur.

)cos1)(/(1 2

´

mcE

EE

e-

E’e, p’e

E’γ, p’ γEγ, p γ

θ

Şekil 3.2 Compton Saçılması

Page 72: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 72

FOTOELEKTRİK OLAY

100 KeV üzerindeki enerjilerde fotoelektrik olay öne çıkar. Bu etki,

soğurucu atomun atom numarasının 3. kuvveti ile artar (Z3) ve artan

foton enerjisi ile E-3 şeklinde hızla azalır. Yani, bağlanma enerjisi ne

kadar yüksekse fotoelektrik etki olasılığı o kadar büyük olur.

Örneğin, kurşunda (Pb) K-kabuğu bağlanma enerjisi 88 kev dir. Bu

enerjiden düşük enerjilerde K-kabuğundan elektron salınması

olmaz. Buna K-sınırı denir.

Bu olayda, foton enerjisini iç yörünge elektrona aktarır (özelikle K

yörüngesinde soğurma önemlidir) ve foton kaybolur. Elektron, gelen

fotonun enerjisi ile bağlanma enerjisinin farkına eşit enerjiyle

atomdan uzaklaştırılır. Bu elektrona foto-elektron denir.

Page 73: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 73

Foto-elektron diğer atomları iyonize ve kısa mesafede

soğurulur ve soğurulan doza katkıda bulunur. K-

yörüngesinden sökülen elektron boşluğu dış yörünge

elektronlarınca doldurulur ve karakteristik X-ışını

yayınlanır. Geri tepkime enerjisi yaklaşık olarak birkaç

eV düzeyinde olup atom tarafından soğurulur. Foto-

elektrik etkinin iyi tarafı, saçılan foton olmadığından

doğal doku konsantrasyonu artar. Fotoelektrik etki, Z3 ile

orantılı olduğundan dokular arasındaki yapı farkını

ortaya koyar.

Page 74: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 74

ÇİFT OLUŞUMU

Şekil 3.3 Çift oluşumu

Bu olay, -fotonunun çekirdekle etkileşimi ile olur (Şekil 3.4).

+ çekirdek →çekirdek + e-+e+ E 2mc2

+ e- →e- + e- +e+ E 4mc2

Buradaki olasılık ancak çekirdeğin Coulomb çekim alanı varken veE 2M0c

2 =1.02 MeV iken mümkündür. Burada açığa çıkanpozitron serbest kalmaz ve bir elektronla birleşerek her biri 511 keVolan zıt yönlü iki gama fotonu oluşur. Tanısal radyolojide böyleyüksek enerjili radyasyon kullanılmadığından bu etkileşim önemkazanmaz.

Page 75: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 75

YÜKLÜ PARÇACIKLARIN MADDEYLE ETKİLEŞİMİ

Kütleleri 1 atomik kütle birimi (u) büyüklüğünde veya daha büyükolan parçacıklar ağır yüklü parçacık olarak adlandırılırlar. Bu sınıf,alfa parçacıkları, protonlar, döteronlar, fisyon parçacıkları vehızlandırıcılarla üretilen parçacıkları kapsar.

Bu pozitif yüklü parçacıklar, soğurulan madde atomlarınınelektronlarıyla Coulomb etkileşmesi yoluyla etkileşir.

Coulomb çarpışmasını düşünürsek; çarpışma sonunda gelentanecik enerjisinin bir kısmını ortama aktarır. Yani çarpışma sonrasıenerji kaybı olur. Buna göre, (-dE/dx) kinetik enerjinin birim uzunlukbaşına enerji kaybını temsil eder.

Ağır yüklü parçacıkların enerji kaybı, T = T (4m/M) ile verilir.Burada, m elektronun kütlesi, M ise ağır parçacığın kütlesidir.

Page 76: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 76

YÜKLÜ PARÇACIKLARIN MADDEYLE ETKİLEŞİMİ

Eğer yüklü bir parçacık atomun elektronları ile etkileşirse şu sonuçlar olabilir:

1. Enerjisinin tümünü elektronlara aktarabilir. (yani parçacık soğurulur)

2. Tanecik elastik saçılır ve (ihmal edilecek bir açıyla saparsa) çok az enerji kaybı ile yoluna devam edebilir.

3. Coulomb kuvveti sonsuz menzile sahip olduğu için aynı anda birkaç elektronla reaksiyona girebilir. Örneğin alfanın sis odasındaki izleri gibi.

4. Atomun iyonlaşması olabilir.

Page 77: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 77

AĞIR YÜKLÜ PARÇACIKLARIN MADDEYLE ETKİLEŞİMİ

Ağır yüklü parçacıkların kütleleri elektron kütlelerinden çok büyükolduğundan elektronlarla olan çarpışmalrda yollarından sapmazlar.

Verilen bir anda yüklü parçacık, eş zamanlı olarak, birçok elektronlaetkileşebilir. Etkileşmeler sonucu, parçacık sürekli yavaşlar ve durur.Parçacık duruncaya kadar katı ve sıvılarda birkaç pikosaniye, gazlarda isebirkaç nanosaniye yol alır. Bu süre oldukça kısa olup birçok soğurucumadde için de bu böyledir.

Parçacık yavaşlama sürecinin çeşitli karakterleri, radyasyon dedektörlerinindavranışını anlamada oldukça önemlidir.

i)Birkaç MeV enerjili bir parçacığın ortalama menzili sıvı ve katılarda 1-10 mikrometre, gazlarda ise normal şartlarda birkaç cm dir.

ii)İkinci önemli bir özellik ise, parçacık yolu boyunca, verilen bir noktadabelli başlı enerji kaybıdır.

Yüklü parçacıkların enerji-menzil ifadeleri Şekil 3.5 te verilmiştir.

Ağır yüklü parçacıklar

Page 78: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 78

YÜKLÜ PARÇACIKLARIN MADDE İLE ETKİLEŞİMİ

Yüklü parçacıklar

E (MeV)2 4 6 108 1412

10

25

5

15

20

R(cm)

Şekil 3.5 Yüklü parçacıklar için enerji-menzil grafiği

Page 79: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 79

HIZLI ELEKTRONLARIN MADDEYLE ETKİLEŞİMİ

Hızlı elektronların, atomik elektronlarla etkileşmesinde, alfalarınki ilekarşılaştırıldığında, kat edilen mesafeden oldukça fazladır.

1 MeV enerjili bir parçacığının tipik katılarda kat ettiği mesafe 1veya 2 mm, gazlarda ise normal şartlarda birkaç m dir.

Diğer önemli bir fark ta hızlı elektronların enerji kaybının ağır yüklüparçacıklara nazaran oldukça fazla olmasıdır. Büyük açılısapmalarından dolayı hızlı elektronlar enerjilerini elektromanyetikradyasyon yayınlayarak veya çarpışmalarla kaybederler.

Page 80: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 80

ELEKTRONLARIN MADDEYLE ETKİLEŞİMİ

Elektronlar, tıpkı ağır yüklü parçacıklar gibi atomik elektronlarlaCoulomb saçılması ile etkileşirler.

Özelikle bozunumlarından yayımlanan elektronlar göreceli hızlarlahareket ederler.

Elektron-elektron çarpışmasında sonra e- ‘lar sapmalara uğrarlar vedüzensiz yörüngeler çizerler.

Elektron-elektron çarpışmasında enerji aktarımı olur. Çarpışmasonrasında gelen elektronların hangisi, çıkan e- ‘ların hangisiolduğunu bilmek zordur.

Çarpışma sonrasında e-‘lar büyük ivme kazanabilirler.Bremsstrahlung (frenleme ışını)

Page 81: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 81

ELEKTRONLARIN MADDE İLE ETKİLEŞİMİ

Frenleme radyasyonu (bremsstrahlung) normal olarak x-ışını bölgesindedir.Bremsstrahlung ile enerji kaybı hafif materyallerde düşük enerjili elektronlariçin %1 den az fakat yüksek enerjili elektronlar için büyük atom numaralımateryallerde çok daha fazla olmaktadır.

Diğer önemli bir farkın da hızlı elektronların enerji kaybının ağır yüklüparçacıklara nazaran oldukça fazla olmasıdır. Büyük açılı sapmalarındandolayı hızlı elektronlar enerjilerini elektromanyetik radyasyon yayınlayarakveya çarpışmalarla kaybederler.

,

Page 82: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 82

YÜKSÜZ PARÇACIKLARIN MADDEYLE ETKİLEŞMESİ

Başlangıçta yüklü olmayan radyasyonun özellikleri üretilen yüklüparçacığın çalışılmasıyla anlaşılır. Bu etkileşmeler nadiren görülür.

Yüksüz radyasyon katılarda birçok cm yol kat ederler. O haldeyüksüz kuantayı dedekte etmek için tasarlanan aygıtlar dedektöriçinde böyle bir çarpışma olasılığını elde edecek kadar büyükkalınlıklı seçilirler.

İyonize radayasyon elektromanyetik radyasyon şeklinde de olabilir.Uyarılan atomdan yayıldığında ismi X-ışını olup quanta enerjisi 1-100 keV, uyarılmış çekirdekten yayınlandığında ismi gama ışını olupkarakteristik enerjisi MeV’dir.

EM radyasyon, yüksüz olduğundan Coulomb etkileşmesi yapamazve maddede önemli etkileşme yapmadan uzun mesafeler alır.

Page 83: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 83

NÖTRONLARIN MADDEYLE ETKİLEŞMESİ

Nötronlar, soğurucunun çekirdekleri ile etkileşirler. Nötronun yokolması veya enerji ve doğrultusunun değişmesi şeklindekietkileşmesi dedekte edilmesinde önemlidir.

Gama kuantumu durumunda esas etkileşme elektron üretimi idi.Tersine, önemli nötron etkileşmeleri, enerjik ağır yüklü parçacıklarınoluşmasıyla sonuçlanır.

Dolaysıyla nötronların dedekte edilmesi ikincil yüklü parçacıklarındedektörde depo ettikleri enerjiyle ölçülür.

Nötron dedeksiyonunda kullanışlı olan etkileşme tipleri farklıenerjilerdeki nötronlar için farklı olduğundan tartışmayı yavaş ve hızlınötron etkileşme mekanizmaları şeklinde ayırmak uygundur.

Page 84: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 84

YAVAŞ NÖTRONLARIN MADDEYLE ETKİLEŞMESİ

Yavaş nötronlar kinetik enerjisi 1 eV’un altında olan nötronlardır. Yavaşnötronlar çekirdekle olan etkileşimlerinde sıklıkla elastik saçılma yaparlar veenerjilerinin bir kısmını çekirdeğe transfer edebilirler.

Nötronun kinetik enerjisi çok küçük olduğundan yavaş nötron dedeksiyonuiçin geri tepen çekirdek iyonize parçacık olacak kadar enerjiye sahipdeğildir.

Bunun yerine, yavaş nötron dedeksiyonu için nötronun çekirdek tarafındansoğurulduğu ve yüklü parçacığın oluştuğu nükleer reaksiyon gerektirir.Yüklü parçacık, nükleer reaksiyon tarafından sağlanan büyük miktardakinetik enerjiyle üretilirler.

Bundan dolayı, bu reaksiyonların ürünleri iyonize parçacıklardır ve bunlarınmaddeyle etkileşmeleri daha önceden açıklandığı gibi ağır yüklüparçacıkları içeren direkt radyasyonların maddeyle etkileşmeleri gibidir.

Page 85: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 85

HIZLI NÖTRONLARIN MADDEYLE ETKİLEŞMESİ

Kinetik enerjisi 1 KeV üzerinde olan nötronlar genellikle hızlı nötronlarolarak tanımlanırlar.

Hızlı nötronla olan reaksiyonlar yavaş nötronlarla olanlara nazaran düşükolasılıklıdır. Dolaysıyla bu reaksiyonlara dayalı dedektörler yavaş nötronlariçin yüksek verimli olduğu halde hızlı nötronlar için düşük verimlidirler.

Bu bakımdan, hızlı nötronlar yaygın olarak çekirdeklerden elastik saçılmayauğrarlar. Diğer taraftan nötron kinetik enerjisinin önemli bir kısmınınçekirdeğe transfer edildiği ve geri tepen enerjik çekirdeğin olacağıreaksiyonlar da olabilir.

Geri tepen çekirdeğin maddeyle etkileşmesi ağır yüklü parçacıklarınınki ileaynıdır.

Nötron tarafından transfer edilen enerji nötronun sıyırarak geçtiği durumdasıfıra yakın ve kafa kafaya yaptığı çarpışma durumunda maksimumdur.Hidrojen genellikle hızlı nötronlar için hedef çekirdektir ve geri tepenprotonlar hızlı nötron dedektörleri için hizmet verirler.

Page 86: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 86

BÖLÜM IVNÜKLEER RASDYASYON ÖLÇÜMÜ

RADYASYON DOZU BİRİMLERİ

Radyasyon tarafından maddeye aktarılan enerjiden dolayı maddeüzerinde yaptığı etkiyi açıklamada radyasyon dozu kavramlarıkullanılır.

IŞINLAMA DOZ BİRİMİ (RÖNTGEN)

Havanın verilen bir m kütlesinde oluşan iyonlardaki toplam Q yükü ışınlama ya da poz (X) olarak tanımlanır. Buna göre poz, X=Q/m ile ifade edilir. Birimi Röntgendir.

Bir röntgen, bir kg havada 2.58x10-4 Coulomb yük üreten elektromanyetik radyasyon olarak tanımlanır.

Bu özel birim, havadaki fotonlara uygulanır; bu bakımdan ne başka radyasyonlar için kullanır ve ne de başka ortam için

Page 87: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 87

RADYASYON DOZU BİRİMLERİ

Eşdeğer doz (etkin eşdeğer doz), bütün bu faktörleri içine alan radyasyon dozu için kullanılmaktadır.

Eşdeğer doz, doz ile kalite faktörünün çarpımına eşittir.

Soğurulan Doz Birimi Gray (Gy): Herhangi bir maddenin bir kg’ı başına bir joule’lük enerji

soğurulması meydana getiren herhangi bir radyasyon miktarıdır.

1 Gy=1 J/kg

Eşdeğer Doz Birimi: (Sievert)(Sv)

1 Sv=GyxQF=1 J/kg 1 mSv=10-3Sv

Page 88: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 88

RADYASYON DOZU BİRİMLERİ

Eşdeğer Doz Radyasyona maruz kalan bir insanda meydana gelebilecek

zararlı biyolojik etkileri de ölçebilen bir birime ihtiyaç vardır.

Vücudun kilogramı başına soğurduğu enerjinin meydana getirdiği biyolojik etki, maruz kalınan radyasyonun cinsine ve enerjisine göre farklılık gösterir.

Örneğin, alfa tanecikleri beta taneciklerine göre daha ağır ve yüksek enerjili olduklarından, vücut içinde kat ettikleri birim yol başına çok daha fazla enerji bıraktıkları için geçtikleri bölgenin daha fazla tahrip olmasına neden olurlar.

Ayrıca bazı organların diğer organlar göre radyasyon hassasiyeti farklıdır ve aynı doza karşı oluşan biyolojik etkide farklıdır.

Page 89: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 89

RADYASYON DOZU BİRİMLERİ

İnsanların radyasyondan korunmaları için, standartlarıntanımlanmasında farklı tipteki radyasyonların biyolojik etkilerininölçümü gereklidir.

Kalite faktörü: Birim mesafede aktarılan enerjiye göre belirli birradyasyon tipi ve enerjisi için kalite faktörü (QF) kullanılır.

Birim uzunluk başına nispeten az enerji aktaran beta ve gammalariçin QF’ler 1 civarındadır. Birim uzunluk başına daha fazla enerjiaktaran α’lar için QF’ler 20 ye kadar değişir. Buna göre eşdeğerdoz aşağıdaki gibi ifade edilir:

Eşdeğer doz (ED) = soğurulan doz (D)x kalite faktörü (QF)

Page 90: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 90

NÜKLEER RADYASYON ÖLÇÜMÜ

Alfa, beta, gamma veya nötron gibi iyonize radyasyonun şiddet vekarakterlerini elde etmede kullanılan teknik, radyasyon ölçümününkonusudur.

İyonizasyon olayı, bir elektronu nötral atom veya moleküldenuzaklaştırılmasıdır.

Birçok materyal için bu olayda gerekli minimum enerji 10 eV olup budeğer iyonize radyasyonlar için minimum limittir.

İyonize radyasyonun yaygın tipleri, keV veya MeV büyüklükteenerjiye sahip olan parçacık veya kuantalarla karakterize edilir. .

Page 91: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 91

NÜKLEER RADYASYON ÖLÇÜMÜ

Mevcut tartışma, enerji ölçeğinin üst sınırında enerjileri yaklaşık 20MeV den küçük radyasyonlarla sınırlıdır.

Bu enerji aralığı, radyoaktif bozunma, fisyon ve füzyon sistemleri vemedikal ve radyoizotopların endüstriyel uygulamaları ile sınırlıdır.Kuantum enerjileri milyar ve trilyon elektronvolta ulaşan yüksekenerjili parçacıklar bunların dışındadır

Bu yüksek enerjili radyasyonların ölçümünde düşük enerjiliradyasyonlarınkine nazaran daha büyük kütleli ve özelleştirilmişdedektörler gereklidir.

Radyasyona maruz kalmadan kaynaklanan birçok fiziksel etki vardırve bunlar radyasyon ölçmeyi konu edinen dozimetrinin esasınıoluştururlar.

Page 92: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 92

NÜKLEER RADYASYON ÖLÇÜMÜ

Radyasyon ölçüm aygıtlarının bir sınıfı, radyasyona maruzkalmadan sonra iyonize radyasyonun varlığını göstermesidir.

Radyasyon tarafından fiziksel ve kimyasal bir değişme olur ve bubazı işlemler boyunca ölçülür.

Bunlar pasif dedektörler olarak adlandırılırlar ve iyonize radyasyonamaruz kalmada geniş çaplı olarak kullanılırlar. Tersine, aktifdedektörlerde radyasyonun varlığını gösterecek şekilde gerçek birzamanda bir sinyal üretilir.

Bu dedektörler de puls modu, akım modu ve integre mod gibimodlarda çalışır.

Pasif dedektörler

Page 93: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 93

PASİF DEDEKTÖRLER

FOTOĞRAFİK EMÜLSİYON

İyonize radyasyonu kaydetmede fotoğrafik tekniklerin kullanımıRöntgen’in X-ışınlarını keşfettiği 1980 lere dayanır, fakat benzerteknikler günümüzde de önemli olmaktadır.

Bir fotoğrafik emülsiyon, gümüş halidi taneciklerini (Gümüş ilehalojen bileşiği AgBr, AgCl gibi) içeren bir süspansiyondan ibarettir.

Eğer yüklü bir parçacık veya hızlı elektron emülsiyon boyuncageçerse gümüş halidi molekülleri ile olan etkileşmeler görünebilirışığa maruz kalmada olduğu gibi benzer etkiler üretir.

Page 94: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 94

FOTOĞRAFİK EMÜLSİYON

Bazı moleküller uyarılır ve belirsiz bir süre bu durumda kalırlar.Işınlanma tamamlandıktan sonra biriken ışınlanmadan gelen gizlikayıt kimyasal proseslerle açığa çıkar.

Uyarılmış her bir molekül metalik gümüşe dönüşür. Etkilenenmoleküllerin sayısını artırarak geliştirilen taneciğin görünmesisağlanır.

Radyasyon dedeksiyonunda kullanılan fotoğrafik emülsiyonradyografik film ve nükleer emülsiyon olmak üzere iki sınıfa ayrılır.

Radyografik filimler verilen bir alanda birçok radyasyonetkileşmesinin kümülatif etkisinden ileri gelen kararmayı kaydeder.Nükleer emülsiyon ise tek bir yüklü parçacığın bireysel izlerinikaydetmede kullanılır.

Pasif dedektörler

Page 95: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 95

RADYOGRAFİK FİLMLER

Radyografik filmler tıbbi X-ışını görüntülemeuygulamalarıyla bilinirler. Görünür ışığı kaydedennormal fotoğraf filmlerinden özellik bakımından köklü birfark yoktur. Sadece yüksek konsantrasyonda gümüşhalidi vardır.

Emülsiyon kalınlığı 10 ile 20 mikrometre arasında değişirve birkaç mikrometre çapında gümüş halidi içerir.

Gelen tipik bir X-ışınının emülsiyondaki etkileşmesiyüzde birkaç olasılıktadır ve böylece bu metotlargörünebilir bir görüntü üretmede ihtiyaç hissedilen Xışınlarının şiddetinin azaltmasındaki duyarlılığı artırmadauygulanır.

Pasif dedektörler

Page 96: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 96

NÜKLEER EMÜLSİYONLAR

Tek parçacık izlerini görüntülemede kullanılan nükleer emülsiyonlargenellikle normal fotoğrafik emülsiyonlardan daha kalın yapılırlar(500 mikrometreye kadar) ve hatta daha yüksek konsantrasyondagümüş halidi içeriğine sahiptirler.

Özel geliştirilmiş işlemler bireysel yüklü parçacıkların veya hızlıelektronların izlerini mikroskop altında görülebilecek şekilde işlemgören gümüş halidi tanecikleri üzerinde sürekli bir kuyruk şeklindeorta çıkarırlar.

Parçacık emülsiyonda durduğunda, izin uzunluğu parçacık menziliniverecek şekilde ölçülebilir ve böylece parçacık enerjisi tahminedilebilir. Gümüş halidi taneciklerinin iz boyunca olan yoğunluğu,gelen parçacık için (dE/dx) durdurma gücü ile orantılıdır ve böylecefarklı tip parçacıklar için de bir ayrım yapılabilmektedir.

Pasif dedektörler

Page 97: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 97

FİLM DOZİMETRELERİ

Film dozimetreleri X-ışını, gama ışınları yayan cihaz veya radyoaktifmadde içeren (beta aktif) cihazlarla çalışan personelin maruz kaldığıdozu görüntülemede kullanılan küçük paketlerdir. İşlem gören filmyoğunluğu bilinen radyasyona maruz kalan özdeş filmdekiylekarşılaştırılarak maruz kalınan radyasyon hakkında bilgi edinilir.

Bunlar, düşük enerjili X veya gama radyasyonunu görüntülemedekullanıldığında, emülsiyon gümüşün fotoelektrik tesir kesitindekiyükselmesine bağlı olarak yanıt verme eğilimindedir.

Bu sapmayı azaltmak için film düşük enerjili fotonların bir kısmınısoğuracak şekilde ince bir metal tabaka içine gömülür.

Pasif dedektörler

Page 98: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 98

TERMOLÜMİNESANS MATERYALLER

Kişisel görüntülemede yaygın olarak kullanılan bir tekniktermolüminesans dozimetreleridir (TLDs). Bu teknik, iyonizeradyasyonun içinde elektron-deşik çiftlerinin yaratılacağı kristalmateryallerin kullanılmasına dayanır.

Bu durumda, bu yükler için tuzaklar safsızlık ilavesi bilerek yaratılır.Burada mesele, gelen radyasyon tarafından içinde birçok elektronve deşiklerin oluşacağı ve bunların çabucak yakalanıp hareketsizdurumların yaratılmasıdır.

Radyasyona maruz kalma süresinde madde içinde tuzaklanan yüksayısı artar. Tuzak derinliği bir yükü serbest bırakmak için gerekliminimum enerjidir. Radyasyona maruz kalmadan sonra tuzaklananyük, kristalin ısıtılmasıyla yayınlanan ışığın ölçülmesiyle belirlenir.

Pasif dedektörler

Page 99: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 99

TERMOLÜMİNESANS MATERYALLER

Serbest kalan elektron ışık yayınlayarak kalan deşikleyeniden birleşir. TLD materyallerinde bu enerjielektromanyetik spektrumun görünür bölgesindedir.

Alternatif olarak tuzaklanan deşik de benzer fotonüreterek kalan elektronla birleşebilir. Yayınlanan toplamışık şiddeti foto çoğaltıcı tüp kullanılarak ölçülebilir.

Ölçülen ışık şiddeti tuzaklanan yük sayısı ile orantılıdır.Bu da maruz kalma süresince alınan dozla orantılıdır.

Pasif dedektörler

Page 100: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 100

NÜKLEER İZ DEDEKTÖRLERİ

Yüklü bir parçacık bir katı içinde yavaşlayıp durduğunda, izi boyuncadepolanan enerji madde içinde daimi kalan hasara neden olur.Mikroskopla dikkatli bir inceleme olmazsa bu hasarı gözlemlemekzordur.

Belli dielektrik maddelerde, baz veya asit solüsyonu kullanılarakyapılan kimyasal işlemlerle (etching) hasar izi açığa çıkabilir. Eğeryüklü parçacık geçmişte bir zaman içinde yüzeyi ışınlamışsa hasarlımaddede kalan iz yüzeyden başlayarak materyalde, parçacığınmenziline eşit bir derinlik kazanır.

Bu iz boyunca kimyasal etching oranı hasar görmemiş yüzeyenazaran daha büyüktür. Böylece, etching geliştikçe her izpozisyonunda bir kazıntı olur. Birkaç saat içinde, bu kazıntılarmikroskop altında görülebilecek kadar büyür. Birim alanda ölçülenkazıntıların sayısı yüzeyin ışınlandığı radyasyon akısıyla orantılıdır.

Pasif dedektörler

Page 101: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 101

PASİF DEDEKTÖRLER (Devam)

NÜKLEER İZ DEDEKTÖRLERİ

Etching işleminden önce bir kazıntı oluşturmak için iz boyunca olan hasarınbir minimum yoğunluğu gereklidir.

Hasar yoğunluğu, gelen parçacık için dE/dx durdurma gücü ile ilişkiliolduğundan bu değer ağır yüklü parçacıklar için maksimumdur. Verilen birmateryal için kazıntının (çukurun) işlem görmesinden önce dE/dx inminimum değeri önemlidir.

Örneğin, mikada çukurlar sadece kütle numarası 10-20 veya daha büyükolan enerjik ağır iyonlar için gözlenebilir. Birçok bilinen plastikler düşükenerjili alfa parçacıkları için çukurların gelişimine daha duyarlıdır.

Özellikle bazı plastikler örneğin selüloz nitrat protonlar için kazıntıoluşumuna uygundur. Hızlı elektronlar için düşük dE/dx izleri için kazıntıgelişim oluşturabilecek materyal bulunamamıştır. Eşik davranışı izdedektörlerini beta ve gamalar için tamamen duyarsız yapar.

Pasif dedektörler

Page 102: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 102

NÜKLEER İZ DEDEKTÖRLERİ

Radon gazı ve ürünlerinin bozunumuyla oluşan üretilenalfa parçacıklarının çevresel ölçümleri plastik-izdedektörleri ile yapılır.

Etching özellikleri potansiyel olarak ışık ve yükseksıcaklığa maruz kalmadan etkilenir ve bu nedenle uzunsüreli bekletilmelerde bazı tedbirler alınmalıdır.

İz yoğunluklarını ölçmede mikroskopla birlikte optikselanalize uygun bilgisayar yazılımı içeren bilgisayarkullanan otomatik metotlar geliştirilmektedir.

Bu sistemler çizikler gibi suni olarak yapılan hatalarıazaltmaya imkan verir ve birim alandaki izlerin doğruölçümünü sağlar.

Psif dedektörler

Page 103: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 103

NÖTRON AKTİVASYON DEDEKTÖRLERİ

Enerjileri birkaç MeV ve daha az olan yüklü parçacıklar ve hızlıelektronlar soğurucu maddelerde nükleer reaksiyon oluşturmazlar.Aynı şekilde enerjileri birkaç MeV’in altında olan gamma ışınları danükleer reaksiyonlara meyilli değildir.

Dolaysısıyla bu tür radyasyonlarla bombardıman edilen çekirdekleretkilenmez ve ışınlanan maddede radyoaktiflik olmaz. Nötronlar budavranışın dışındadır.

Nötronlar yüksüz olduklarından düşük enerjili olsalar bileçekirdeklerle etkileşmeye meyillidirler nükleer reaksiyonları geniş birkısmını oluştururlar. Bu reaksiyonların birçoğu radyoaktif radyoaktifürünler oluşturur bunların varlığı ürettikleri radyasyona duyarlı uygundedektörlerle ölçülebilir.

Pasif dedektörler

Page 104: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 104

NÖTRON AKTİVASYON DEDEKTÖRLERİ

Örneğin, çekirdeklerin birçok tipi radyoaktif çekirdek oluşturacakşekilde bir nötron soğurur. Bu tür bir örnek belli bir süre boyuncanötron radyasyonuna maruz bırakılırsa bir radyoaktif çekirdeknüfusu oluşur.

Örnek, nötron ışınlamasından uzaklaştırılırsa radyoaktif çekirdeklerbelli bir yarı-ömürlü olarak bozunurlar. Bu bozunmada bazı tipradyasyonlar yayınlanır, bazen beta parçacıkları veya gammalarveya her ikisi birlikte yayınlanır ve bunlar aşağıda açıklanacak olanaktif dedeksiyon metotlarıyla sayılırlar.

Bu radyasyonlar, oluşturulan radyoaktiflikle orantılı olduklarındanörneğin ışınlandığı nötron akısı şiddeti radyoaktivite ölçümündenelde edilbilir.

Page 105: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 105

NÖTRON AKTİVASYON DEDEKTÖRLERİ

Doğru ölçüme izin verecek şekilde yeterli radyoaktivite oluşturmadabağıl olarak şiddetli nötron akıları gereklidir. Böylece aktivasyonlevhaları sıklıkla reaktörler, hızlandırıcılar veya diğer şiddetli nötronkaynakları civarındaki nötron alanlarını ölçmede bir teknik olarakkullanılırlar.

Yavaş nötronlar için gümüş, iridyum ve altın yaygın olarakkullanıldığı halde hızlı nötronlar için demir, magnezyum vealüminyum kullanılır.

Bu durumlarda, indüklenene aktivite yarı ömrü birkaç dakika ilebirkaç gün arasındadır.

Pasif dedektörler

Page 106: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 106

AKTİF DEDEKTÖRLER

Birçok uygulamada, iyonize radyasyonun varlığınıgösteren gerçek bir zamanda bir sinyal üretmekönemlidir.

Böyle dedektörlere aktif dedektörler denir. Aktifdedektörlerin birçok tipi bireysel radyasyon kuantumu(tek bir parçacığı veya X-ışını fotonu gibi) için bir sinyalüretebilir.

Diğer tipleri de, dedektör materyalinde etkileşen birçokkuantumun kollektif etkisine yanıt süresinde bir sinyalsağlayabilir.

Page 107: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 107

İŞLEM MODLARI

Birçok dedektör tiplerinde, tek bir parçacık veya radyasyonkuantumu dedektör materyalinde depo ettiği enerjinin bir sonucuolarak belli bir miktarda Q yükü açığa çıkarır.

Örneğin, Q yükü bir gaz içinde parçacığın izi boyunca birçok pozitifiyonun taşıdığı toplam yükü temsil eder eşit miktarda yük de serbestelektronlar tarafından üretilir).

Bu yük kısa bir süre boyunca yaratılır. Bu süre tipik olaraknanosaniyeden kısadır. Bir gaz içinde veya yarı iletkende dedektöriçinde kurulan elektrik alanda bireysel yük taşıyıcılarının hareketiboyunca toplanır.

Bu hareket eden yükler elektrik akımını temsil ettiğindenradyasyonun bir tek kuantuma yanıtı, yük taşıyıcılarının toplanmasıile son bulan bir akım atması ile modellenebilir.

Aktif dedektörler

Page 108: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 108

İŞLEM MODLARI

Bizim basitleştirilmiş modelimizde, t=0 dan başlayan bir sürede Q yükününaçığa çıkmasıdır. Bundan sonraki aşama bu yükün uygulanan elektrikalanla temel bir elektrik sinyali oluşturacak şekilde toplanmasıdır.

Yüklerin toplanması dedektörden dedektöre değişir. Örneğin, bu süre iyonodasında birkaç mikro saniye ile yarıiletken dedektörlerde birkaç nanosaniyedir.

O halde tipik bir dedektör modelimiz, tek bir radyasyon parçacığı veyakuantumuna cevabı belli bir yük depolanmasına karşı gelen akım olmalıdır.

Mevcut tartışmamız çerçevesinde, her bir bireysel etkileşmenin vereceğiakımın birbirinden ayırt edilebileceği kadar düşük hızdaki (birim zamandadedektöre giren radyasyon sayısı) radyasyonu dikkate alacağız.

Aktif dedektörler

Page 109: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 109

İŞLEM MODLARI

Her bir akımın şiddeti ve süresi radyasyonun etkileşme tipinebağlı olarak değişir. Poisson istatistiğine göre radyasyonunulaşma süresi rast gele olduğundan pulslar arasındaki zamanaralıkları da rast geledir.

i. Akım modu: Bir dedektörden elektrik sinyali almak içindedektör çıkışına yavaş yanıt süreli bir akım ölçer bağlamaktır.Eğer ölçüm yapan cihazımızın sabit bir T yanıt süresi varsa,peş peşe gelen iki olay arasında kaydedilen sinyal zamanabağlı bir akım oluşturur.

t

Tt

tdtiT

tI )(1

)(

Aktif dedektöeler

Page 110: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 110

İŞLEM MODLARI

T yanıt süresi bireysel akım pulsları arasındaki ortalamazamandan uzun olduğundan akım ölçer birçokradyasyon kuantumu tarafından oluşturulan yüklerleorantılı ortalama bir akım ölçer:

Burada r olay sayısı, W bir iyon çifti oluşturmak içingerekli enerji, E her bir olayda depolanan enerji veq=1.6x10-19 C. Bu mod, akım modu olarak bilinir vebirçok dedektör bu prensibe göre çalışır.

qW

ErrQI 0

Aktif dedektörler

Page 111: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 111

İŞLEM MODLARI

ii. İntegre mod: Öyle durumlar vardır ki dedektörde ışınlanmaesnasında oluşan akımlar toplanır ve biriken toplam yük ölçülür.

Bu işlem modu, toplam ışınlama ile ilgili bilgi üretir fakat ışınlamaesnasında şiddet değişimleri hakkında detaylı bilgi sağlamaz. Buanlamda pasif dedektörlerin işlemine benzer.

Portatif iyonlaşma odası bazen bu anlamda kullanılır; toplamiyonizasyon yükü oda boyunca olan voltajdaki düşmeyi kaydederekölçülür.

Bu mod, küçük sinyal akımlarının direkt ölçümünün zor olduğu veyapratik olmadığı durumlarda yararlıdır.

Aktif dedektörler

Page 112: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 112

İŞLEM MODLARI

iii. Puls modu: Birçok uygulamada, bireysel radyasyonkuantumunun özellikleri hakkında bilgi edinilir.

Böyle durumlarda, dedektör işlem modu puls moduolarak bilinen moda çalıştırılır.

Bu moda, dedektörle etkileşen her bir bireyselradyasyon kuantumu için elektriksel puls üretilir.Dedektör çıkışı Şekil 4.1 de görülen bir ölçme devresinebağlanır.

Aktif dedektörler

Page 113: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 113

İŞLEM MODLARI

Aktif dedektörler

t

DedektörR

C(A)

Akı

m I

(t)

t

dt)t(IQ

tc

C/QVmax

Volta

j V(t

)(C)

(B)

RC>>tc

Şekil 4.1 (A) Dedektör çıkışında voltaj pulsu oluşturmak üzere oluşturulan bir eşdeğer devre. (B) Tek birkuantumun dedektörde etkileşmesiyle oluşan temsili akım pulsu. Akımın sınırlandırdığı alan toplanarakToplam Q yükü elde edilir. (C) . V(t) zamana bağlı olarak üretilen voltaj (A) daki devre boyunca geliştirilenvoltaj pulsu.

Aktif dedektörler

Page 114: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 114

İŞLEM MODLARI

Bu devre ön yükselteç biriminin giriş aşamasını oluşturur. Temel sinyal Ryük direnci ve C kapasitansını içeren devre boyunca ölçülen voltajdır.

Bu tip konfigürasyon RC zaman sabitine sahiptir. Basitlik olsun diye, zamansabitinin, dedektördeki yük toplama süresi ile kıyaslandığında uzun, fakat ikibireysel parçacığın dedektördeki etkileşme süreleri arasındaki farkanazaran kısa olduğu varsayılır.

Buna göre her bir kuantum Şekil 4.1 (c) de görülen voltajı verir. Voltaj pulsuyük toplama süresince oluşur tüm yük toplandığında maksimum değereulaşır ve sonra üstel olarak zaman sabiti ile belirlenen bir karakteristiklesıfıra gider. Bu tip puls bir kuyruk puls olarak bilinir ve ön yükselteçtengözlenir.

Kuyruk pulsunun en önemli özelliği onun maksimum boyu yada genliğidir.Açıklanan bu şartlar altında, genlik Vmax=Q/C ile verilir ve Q bireyselradyasyon kuantumu tarafından dedektörde üretilen yüktür ve C devreninkapasitansıdır. Bu kuyruk puls ikinci bir birim olan lineer yükselteç ileyükseltilir şekillenir. Tabii ki bu elde edilen puls dedktörde radyasyonkuantumu tarafından açığa çıkarılan yükle orantılıdır.

Aktif dedektörler

Page 115: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 115

AKTİF DEDEKTÖRLER

Sayma sistemleri

Sayıcı

İntegral (veya diferansiyel)ayrıcı

Lineer Yükselteç

Ön yükselteç

dedektör

Çoklu kanal analizörü

Lineer Yükselteç

Ön yükselteç

dedektör

Tipik puls spektroskopi sistemiBasit puls sayma sistemi

Şekil 4.2 (Solda) Bir puls sayma sisteminde yaygın olarak kullanılan puls geliştirme birimleri. (Sağda) Bir spektroskopi sistemini oluşturan birimler.

Aktif dedektörler

Page 116: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 116

SAYMA SİSTEMLERİ

Basit sayma sistemlerinde amaç, verilen bir zamandaoluşan puls sayısını kaydetmek veya alternatif olarak,pulsların oluşma hızını göstermektir.

Yaygın bir metot integral diskriminatörü denilen veönceden ayarlanan bir genlikten daha büyük olanpulsları saymaya yarayan bir elektronik birim işletilir.

Bu uygulamada önemi olmayan küçük pulsları elemekiçin kullanılır. Alternatif olarak, bir diferansiyeldiskriminatör (tek-kanal analizörü) verilen bir minimum ilemaksimum arasındaki pulsları seçmek için kullanılır.

aktif dedektörler

Page 117: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 117

SAYMA SİSTEMLERİ

Sayma sistemlerinde önemli bir kavram ölü zamandır.

Dedektördeki her bir olayı takip eden öyle bir zaman periyodu vardırki bu süre olayın geliştiği ve diğer olaylara duyarsız kalınan süredir.

Radyasyon olayları zaman içinde rastgele bir dağılımgösterdiklerinden daima gerçek bir olayın oluşması ve biraz sonrada önceki olayın kaybolması daima bir şans dâhilindedir.

Sonuç olarak ölçülen sayımların sayısı daima gerçek değerin altındaolur. Ölü zaman kayıpları için düzeltmeler yapılabilir.

aktif dedektörler

Page 118: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 118

SPEKTROSKOPİ SİSTEMLERİ

Yukarıda açıklanan puls-modu sayım sistemleri kabul edilen pulslarıgenlikleri hakkında bir bilgi vermez.

Birçok dedektör tipinde, Q yükü ve böylece sinyal genliği gelenradyasyon tarafından dedektörde depo edilen enerji ile orantılıdır.

Bu bakımdan, önemli bir sayma sistemi seti pulsların sayısını vegenliğini kaydetmeye dayanır. Bunlar spektroskopi sistemleri olarakbilinir ve bunların esas uygulaması dedektöre giren radyasyonunenerji dağılımını elde etmektir.

Spektroskopi sistemlerinde amaç her pulsu genliğine göreseçmektir. Her puls lineer yükselteçten türüne göre çok sayıdakikanallardan biri içine yerleştirilir.

aktif dedektörler

Page 119: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 119

SPEKTROSKOPİ SİSTEMLERİ

Bu spektrumda, gerçekleşen birçok olayın puls genliklerine karşı gelenpikler görülmektedir. Puls genliği depo edilen enerjiyle orantılı olduğundan,böyle pikler sıklıkla dedektör tarafından kaydedilen sabit enerjili radyasyonakarşılık gelir.

Puls yüksekliği spektrumunda kaydedilen pulsların konum ve şiddeti dikkatealındığında, spektroskopi ölçümlerini gelen radyasyonun enerji ve şiddetterimleriyle spektroskopiyi yorumlamak mümkün olmaktadır.

Puls yüksekliği spektrumu, pulsları çok kanallı analizöre göndererekkaydedilir. Burada pulslar genliklerine göre ayrılırlar.

İdeal olarak her gelen puls çok kanallı analizörün kanallarından birindetoplanır. Böylece, ölçme tamamlandığında, kanallarda toplanan sayımlarıntoplamı ölçme periyodu boyunca kanallarda kaydedilen dedektör tarafındanüretilen puls sayısına eşit olur.

Her kanal belli genlik ve darlıktaki sinyal pulsuna karşılık gelir.Pulslar genliklerine göre kanallarda toplandığında, bir puls yüksekliğispektrumu verilen bir zaman sonra elde edilir.

aktif dedektörler

Page 120: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 120

SPEKTROSKOPİ SİSTEMLERİ

Spektroskopinin önemli bir özelliği enerjiçözünürlüğüdür. Bu kavram dedektörün, sabit enerjili birradyasyon kuantumuna maruz kaldığını varsayarakkolayca anlaşılabilir. ( Tek bir gamma-enerjili yayınlayanbir radyoizotopun bozunmasında ideale yaklaşılır.).

Birçok radyasyon kuantumu dedektörde aynı enerjiyidepolar ve dolaysıyla özdeş Q yükü açığa çıkarır.Böylece, tam olarak aynı genlikteki pulslar çok kanallıanalizörün aynı kanalında depolanır.

Gerçek sistemlerde bazı dalgalanmalar olabilir ve bunlarbirçok kanal boyunca yayılabilir (Şekil 4.3).

aktif dedektörler

Page 121: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 121

SPEKTROSKOPİ SİSTEMLERİ

Enerji çözünürlüğünün tanımı şekilde görülmektedir. Küçük R

değerleri dar piklere ve iyi enerji çözünürlüğüne karşı gelmektedir.

Yarı maksimumdaki tam genişlik(FWHM)

Pik tepe noktası (Y0)Pik Yüksekliği (Y)

Pu

ls y

üks

ekl

iği k

an

al b

aşı

na

ka

yde

dile

n p

uls

ları

n s

ayı

sı0Y

FWHMR

Şekil 4.3. R enerji çözünürlüğünü gösteren bir puls yüksekliği spektrumu (böyle bir spektrum, tekenerjili gamma kaynağı için bir sintilatör dedektörü tarafından kaydedilmiş olabilir.)

aktif dedektörler

Page 122: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 122

DEDEKSİYON VERİMLİLİĞİ

Puls modunda çalıştırılan herhangi öz dedeksiyon verimi, gelen birradyasyon kuantumunun dedektörde bir puls üretme olasılığı olaraktanımlanır.

Özellikle düşük şiddetteki radyasyonlar için, ölçümdeki iyiistatistiksel doğruluk için, yeterli puls kaydetmede gerekli toplamzamanı minimize etmek için yüksek bir dedeksiyon verimliliğiönemlidir.

Dedeksiyon verimi iki alt gruba ayrılır: toplam verim ve pik verimi.Toplam verimlilik, gelen bir radyasyon kuantumunun dedektörden birpuls üretme olasılığını verir. Pik verimliliği ise kuantumun tümenerjisini dedektörde depolama olasılığı olarak tanımlanır.Kuantumun, enerjisinin sadece bir kısmını dedektörde depolamasıve dedektörden kaçma olasılığı her zaman olması mümkünolduğundan toplam verimlilik pik verimliliğinden daha büyüktür.

Aktif dedektörler

Page 123: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 123

DEDEKSİYON VERİMLİLİĞİ

Verilen bir dedektör için, verim değeri gelen radyasyonun enerji ve tipinebağlıdır. Gelen alfa ve beta gibi yüklü parçacıklar için toplam verim birçokdedektör için hemen %100 dür.

Bu parçacıklar aktif girmeleriyle birlikte, hemen enerjilerini depolamayabaşlayacakları için aktif dedektör hacmine ulaşırlarsa belli genlikte bir pulsüretilir.

Gelen gamma ışınları için, durum biraz farklıdır. Düşük enerjili fotonlardışında, gelen bir gamma ışınının etkileşmeden dedektörü tamamen terketmesi mümkündür. Böyle durumlarda, toplam verim, %100 den oldukçaküçük olacaktır. Dahası, birçok gamma ışını enerjilerinin sadece bir kısmınıdedektörde depolar.

Bu olaylar, pulslar üretseler de, genlikleri ilk gamma ışını enerjisinigösterecek şekilde pik verimine katkıda bulunmazlar. Bu nedenle, pik verimideğerleri bir veya birkaç kez dedektörde etkileşen ve sonunda tümenerjilerini dedektörde depolayan gamma ışını fotonlarını birleştirir.

Aktif dedektörler

Page 124: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 124

DEDEKSİYON VERİMLİLİĞİ

Gammalar için toplam verim, gelen gamma-ışını akısı doğrultusundadedektör kalınlığını artırarak artırılabilir. Verilen bir kalınlık için pikverimi, orijinal fotonun tüm enerjisini fotoelektriksel olarak soğuracakşekilde büyük atom numaralı bir materyal seçerek artırılabilir.

Tüm enerji soğurumu tek bir fotoelektrik etkileşmesiyle olabilir fakatdaha çok bu olay, gelen foton dedektör içinde bir yerlerde bir veyabirkaç kez Compton saçılması yaptıktan sonra olur.

Alternatif olarak, tam soğurma, eğer çift üretimini yok olmafotonlarının tam soğurulması takip edecek şekilde de olabilir. Buçoklu etkileşmeler dedektörün aktif hacminde artırıldığından, gammaışını dedektörleri için pik verimi, artan boyutla birlikle önemli ölçüdegeliştirilir.

aAktif dedektörler

Page 125: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 125

ZAMANLAMA KARAKTERİSTİKLERİ

Puls modu işleminin ilave faydalarından biri, bireyselradyasyon kuantumunun ulaşma süresinin dedektörçıkışında bir pulsun görünme süresiyle yakından ilgiliolduğu gerçeğidir.

Birçok nükleer ölçümlerde, aynı nükleer olaydayayınlanan iki ayrı kuantumun belirlenebilmesi biravantajdır ve bundan dolayı zaman uyumlu iki ayrıdedektör ile algılanabilir.

Zamanlama bilgisinin belirlenmesinde uygulamasınabaşka bir örnek, başlangıç noktası ile dedektördekimesafe arasındaki uçma süresini ölçerek, bir parçacığınhızını veya enerjisini belirlenmesindir.

Aktif dedektörler

Page 126: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 126

Aktif Dedektörler (Devam)

.GAZLI DOLU DEDEKTÖRLER

Yüklü bir parçacığın bir gaz içinden geçişi normal atomik yapıdakigazın elektronlara enerji transferi ile sonuçlanır. Yüklü parçacık biratoma yeteri kadar yakın geçerse, uyarma veya iyonizasyon içinenerji transferi yeterli olabilir.

Uyarılma olayında, bir elektron orijinal durumundan daha zayıf bağlıbir duruma geçer. Tipik bir gaz atomunda enerji seviyeleri birkaçelektronvolt aralıklıdır ve dolaysıyla uyarılma için tipik bir radyasyonkuantumunun küçük bir kesri yeterlidir.

Uyarılmış durum, taban duruma geçmeden önce belli bir süreyle odüzeyde kalır. Bu süre ortalama olarak (ortalama ömür) gazlardasadece birkaç nanosaniye kadardır.

Aktif dedektörler

Burada aktif dedektör olarak gazlı dedektörler ile katı hal dedektörü olarak ta sintilasyon dedektörleri incelenecektir

Page 127: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 127

GAZ DOLU DEDEKTÖRLER (Devam)

Atom aniden taban duruma geçtiğinde, uyarılma enerjisi serbestkalır ve genellikle bir elektromanyetik radyasyon yayınlanır. Buradyasyonun dalga boyu tipik gazlar için spektrumun ultroviyolebölgesindedir.

Böylece, gaz atomlarının uyarılması ultroviyole fotonunungözlenmesiyle sonuçlanır. Tipik bir yüklü parçacık izi boyunca,ultroviyole fotonlarının gözlenmesiyle sonuçlanan, binlerce uyarılmışatom yaratır.

Bazı dedektörler, direkt olarak ultroviyole ışığa duyarlıolup olan gazsintilatörleri olarak bilinirler. Ultroviyole fotonları, biraz sonraanlatılacak olan, Geiger-Müller tüpünde yaratılan pulsta da önemlirol oynarlar.

Aktif dedektörler

Page 128: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 128

GAZ DOLU DEDEKTÖRLER (Devam)

Bir gaz atomuyla gelen yüklü parçacığın yakınkarşılaşmasında, elektronu atomdan uzaklaştırmak içinyeterli enerji transferi yapılabilir.

İyonize atom bir elektron-boşluğu içerdiğinden, net birpozitif yük taşır ve pozitif iyon olarak bilinir. İyon çiftinindiğer parçası elektron atoma o kadar sıkı bağlı olmayıpserbest elektron olarak bilinir.

Birçok serbest elektron düşük kinetik enerjili olup basitçegaz boyunca diffüze olur. Bu elektronların hareketleri,gelen yüklü parçacığın izi boyunca yaratılan ilkiyonlaşma ve uyarılmadan uzaklaşan kısa yollardır.

Aktif dedektörler

Page 129: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 129

GAZ DOLU DEDEKTÖRLER (Devam)

İyonlaşma potansiyeli veya elektronu uzaklaştırmak için gerekliminimum enerji, tipik gazlar kullanan radyasyon dedektörleri içinyaklaşık 10 eV kadardır.

Gelen parçacığın, bir iyon çifti yaratması için, yaklaşık olarak 30 eVenerji kaybetmesi gereklidir. Geri kalan enerji, çeşitli uyarmasüreçleri için gereklidir.

Enerjisini gaza transfer eden 1 MeV enerjili bir parçacığın iziboyunca yaklaşık olarak 30,000 iyon çifti oluşur. Hem pozitif iyonlarve hem de serbest elektronlar, uygulanan bir dış elektrik alanlatercih edilen bir yönde sürüklenebilir.

Bu yüklerin hareketi, iyon odaları, orantılı sayaçlar ve Geiger-Müllerdedektörleri gibi gaz-dolu dedektörler tarafından elektrik sinyal pulsuoluşturmaya hizmet ederler.

Aktif dedektörler

Page 130: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 130

AKTİF DEDEKTÖRLER -Devam

İYON ODALARI

Bir iyon odası, gaz dolu bir hacimde zıt kenarları arasında yer alaniki elektrot içeren bir aygıttır. İki elektrot arasına bir voltajuygulayarak bir elektrik alan yaratılabilir.

Gelen radyasyon tarafından oluşturulan iyon çiftleri, pozitif iyonlarınkatoda ve elektronların da anoda sürüklenmesi şeklindesürüklenecek şekilde, bu elektrik alan tarafından bir kuvvet etkisindekalırlar. Bu yüklerin hareketi, dış devrede ölçülebilen, bir elektrikakımı oluştururlar.

İyon odaları sıklıkla akım-modu aygıtı olarak çalıştırılırlar. Tipik biriyon odasının, sabit radyasyonla ışınlanması durumunda, akım-voltaj karakteristikleri Şekil 5 teki gibidir.

Aktif dedektörler

Page 131: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 131

İYON ODALARI (Devam)

İyon odası

Uygulanan düşük voltajlarda, pozitif ve negatif yükler birbirlerini nötrleyip ölçülebilen bir akım oluşmasını engelleyecek şekilde birleşme eğilimindedirler.

Şekil 4.4 İyonlaşma odası akım-voltaj karakteristiği

Aktif dedektörler

Yeniden birleşimbölgesi İyon doyum bölgesi

Uygulanan voltaj

Akı

m

Page 132: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 132

İYON ODALARI (devam)

Voltajın artırılmasıyla, daha kuvvetli elektrik alanı yükleri daha çabuk ayırırve yeniden birleşme uygulanan yeterli voltajla engellenir. Bu nokta, iyon-doyum bölgesinin başlangıcı olup akım uygulanan voltaja bağlı değildir.

Bu bölge, normal olarak iyon odaları olarak seçilen işlem bölgesidir. Buşartlar altında dış devrede ölçülen akım basitçe gelen radyasyonun yükoluşturma hızına eşittir.

Hava dolu odalar akım modunda çalıştırılan portatif tip ölçme aygıtı oluppotansiyel olarak kişisel gamma ışınlarına maruz kalmayı görüntülemedekullanılır.

Bunun bir nedeni, tarihsel bir birim olan ve havanın birim kütlesindekiiyonizasyon yük miktarı röntgen’den (R) dolayıdır. Bir iyon odasındaüretilen sinyalin bu tanımla olan yakın ilişkisinden dolayı, iyon akımınınuygun koşullar altında ölçümü, gelen gamma-ışını enerjilerinin geniş biraralık özerinden gamma ışını poz hızının doğru ölçüsünü verebilir.

Aktif dedektörler

Page 133: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 133

İYON ODALARI (Devam)

Orta düzeydeki bir gamma-ışınına poz hızı için tipik bir iyon odasındangözlenen akımın büyüklüğü oldukça küçüktür.

Örneğin, saat başına 3-10 röntgenlik bir gamma pozu için (bu küçük birdeğer fakat kişisel görüntüleme bakımından önemli bir seviyedir), atmosferbasıncındaki 1 litrelik bir odadan beklenen iyon akımı yaklaşık 0,1pikoamperdir (pA). Bu düşük akımların doğru ölçülebilmeleri için duyarlıelektrometreler kullanılmalıdır.

İyon odaları, bazen integre modda pasif dedektör olarak ta çalıştırabilirler.Bunun için sabit bir V0 voltajında tutulur, odanın doğal sığası C ise ilkyükleme adımında CV0 yükü depolanır.

Daha sonra oda voltaj kaynağından ve radyasyon pozundan ayrılır. Dahasonra odada ölçülen V voltaj düşmesinden ışınlama esanssındaki CViyonizasyon yükünü verir. Küçük iyon odaları, kişisel ışınlamayıgörüntülemede sıklıkla kullanılırlar.

Aktif dedektörler

Page 134: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 134

İYON ODALARI (Devam)

İyon odaları nadiren de puls modunda çalıştırılırlar ve buişlem modu sadece sahip gaz içinde yüksek durdurmagücüne sahip ve dolaysıyla büyük miktarda enerjidepolayan parçacıklar için dikkate alınır.

Burada asıl problem tek radyasyon kuantumununetkileşimiyle üretilen küçük boyutlu voltajın olmasıdır.Tipik olarak 100 pF sıgalı bir iyon odasında 1 MeV’likenerji depolanması 50 mV genlikli bir voltaj üretir. Uyguntekniklerle bu düşük seviyedeki sinyali ölçmek mümkünolsada gaz dolu dedektörleri orantılı veya Geiger Mülersayaçlarının puls modunda kullanmak yaygındır.

Page 135: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 135

ORANTILI SAYAÇLAR

İyon odalarındaki küçük genlikli puls, gaz dolu dedektörün farklımanada kullanılması ile iyileştirilebilir. Bir orantılı sayaç, pulsboyutunu yüzlerce veya binlerce kat artırmak için ikincil iyonizasyonolayını kullanır. Bu şekilde orantılı sayaç pulsları mikrovolttan ziyademilivolt mertebesine çıkarılır.

İkincil iyonizasyon, serbest bir elektronun kuvvetli bir elektrikalanında hareketinin bir sonucudur. Alan cm başına yaklaşık 10.000volt olduğunda, serbest bir elektron gaz içinde iki çarpışma arasındaikincil iyonlaşmaya sebep olacak kadar yeterli enerji kazanabilir.

Böyle bir iyonize çarpışmadan sonra, bir orijinal elektron yerine ikiserbest elektron ortaya çıkar. Düzgün bir elektrik alanında bu şartlaraltına, elektron sayısı uygulanan elektrik alanın zıt yönündeçekilmesiyle üstel olarak artar elektron sayısındaki artış anodaulaşmalarıyla son bulur. Böyle bir elektron sağanağının üretimiTownsend çığı olarak adlandırılır ve bir tek elektronla tetiklenir.

Aktif dedektörler

Page 136: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 136

ORANTILI SAYAÇLAR (Devam)

Bir çığ içindeki toplam elektron sayısı kolaylıkla 1000 veya dahafazla sayıya kolayca ulaşabilir ve dolayısıyla gaz içinde üretilen yükaynı faktör kadar artırılır. Townsend çığı bir mikrosaniyeden dahaküçük bir zaman aralığında olur. Böylece, gelen tek bir radyasyonkuantumunun etkileşmesinden kaynaklanan bu ilave yükler normalolarak gözlenen pulsa katkıda bulunurlar.

Orantılı bir sayaçta amaç, kendi Townsend çığını yaratacak her birorijinal serbest elektronun gelen parçacığın izi boyunca eldeedilmesidir. Dizayn amaçlarından biri, yaratılan toplam yükünparçacığın izi boyunca oluşan orijinal iyon çiftinin sayısı ile orantılıolacak şekilde her çığı aynı boyutta tutmaktır. Çıkış pulsunun boyuile gelen radyasyonun gaz içinde kaybettiği enerji miktarı arasındakiorantılılık orantılı sayaç teriminin esasıdır.

Aktif dedektörler

Page 137: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 137

ORANTILI SAYAÇLAR (Devam)

Hemen hemen bütün orantılı sayaçlar, küçük yarıçaplı bir anot telininin katotolarak da kullanılan ve atmosfer basınçta gaz içeren geniş bir silindir içineyerleştirilmesiyle yapılırlar (Şekil 4.5). Bu şartlar altında, elektrik alandüzgün değildir ve tel yüzeyi yakınında büyük değerler alır.

Hemen hemen gazın tamamı yüksek alan bölgesi dışında kalır ve gelenradyasyon tarafından oluşturulan elektronlar gaz içinde rast gele konumdaolurlar ve ikincil iyonlaşma yapmaksızın tele doğru sürüklenirler. Elektronlar,tele doğru çekilmeleriyle birlikte, sürekli olarak artan elektrik alan etkisindekalırlar ve sonunda elektrik alan Townset çığını başlatacak değere ulaşır.Daha sonra çığ, elektronlar tel yüzeyine ulaşıncaya kadar büyür.

Hemen hemen bütün çığlar, ilk olarak serbest elektronun gaz içindeoluştuğu konumuna bağlı olarak özdeş elektrik alan altında oluşurlar veşiddetleri aynı olur. Dahası, çığ oluşumu için gerekli olan yüksek şiddettekielektrik alan anotla katot arasına birkaç bin volttan fazla olmayan voltajuygulayarak elde edilir.

Aktif dedektörler

Page 138: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 138

ORANTILI SAYAÇLAR (Devam)

Şekil 4.5 Orantılı sayaç

Aktif dedektörler

Orantılı sayaç

Tel yüzeyi yakınında, elektrik alan şiddeti tel merkezinden olan uzaklıkla ters orantılı olarak değişir ve şayet tel yarıçapı küçük tutulursa tel yüzeyinde aşırı yüksek değere ulaşır. Çıkış pulsunun boyu, orantılı tüpe uygulanan voltajla artar, çünkü her çığ elektrik alan şiddetinin artmasıyla daha da büyür.

İyonize radyasyon

pencerekatot

R

Anot teli atomelektroniyon

Page 139: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 139

ORANTILI SAYAÇLAR (Devam)

Bir Towsend çığı oluşturmak için, iyonizasyonda oluşturulan negatif yüklerserbest elektronlar olmalıdır. Bazı gazlarda nötr moleküllerin elektrontoplayarak negatif iyon olma eğilimi vardır. Bir negatif iyonun kütlesi serbestbir elektron kütlesinden binlerce kez fazla olduğundan, negatif iyonçarpışmalar arasında ikincil iyonlaşmaya sebep olacak kadar gerekli enerjiyikazanamaz.

Elektronlar asal gaz moleküllerine ulaşmaya meyilli değildirler ve argonorantılı sayaçlarda yaygın olarak kullanılan doygun gazlardan biridir.Oksijen elektronlara yaklaşma eğilimindedir, bununla birlikte hava normalşartlarda orantılı sayaçlar için doygun gaz olarak kullanılmaz. Bundandolayı, orantılı sayaçlar ya hava kaçağına karşı korunmalı veya sürekli gazakışı olan dedektörler olarak kullanılmalıdır ki herhangi bir hava kirlenmesisürekli olarak akan doygun gazla aktif hacimden uzaklaştırılmalıdır.

Şekil 7 de gazlı dedektörün farklı voltaj bölgelerinde çalıştırılmasıgörülmektedir. Şekilde görülen her bir bölge ile ilgili açıklamalar aşağıdakigibidir:

Aktif dedektörler

Page 140: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 140

ORANTILI SAYAÇLAR (Devam)

Vo

ltaj p

uls

yüksekliğ

i

DC Voltaj

A B C D E F

α

β

Şekil 4.6 Gazlı dedektörün farklı voltaj bölgelerinde çalıştırılması

Aktif dedektörler

Gazlı dedektörler

Page 141: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 141

ORANTILI SAYAÇLAR (Devam)

A bölgesi: Vdc çok küçük olup elektronlarla pozitif iyonların yenidenbirleşme bölgesi olup iyon çiftlerinin hepsi toplanmaz.

B bölgesi: Vdc yeterince yüksek olup ancak küçük miktardayeniden birleşme olabilir ki bu bölge iyon odası bölgesidir.

C bölgesi: Bu bölgede uygulanan voltaj yeterince büyük olupmerkezi tele yaklaşan elektronlar gaz atomları ile olan iki çarpışmaarasında yeni iyon üretecek kadar enerji kazanırlar. Sınırlı sağanakoluşur. R boyunca geçen yükler ilk üretilen yüklerin 1000 katıolabilir. Bu bölge orantılı bölgedir.

D bölgesi: Orantılılık kaybolur.

E bölgesi: Bu bölgede çok büyük voltaj pulsu oluşabilir. İyonlaşmaolayı tel boyunca yayılır. Bu bölge Geiger bölgesidir.

F bölgesi: Gelen radyasyon enerjisiyle orantılı olmayan bir artışolur.

Aktif dedektörler

Page 142: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 142

GEİGER-MÜLLER SAYACI

Geiger-Müller sayacı, -ışınları gibi iyonize radyasyonun varlığını vemiktarını ölçmeye yarayan bir araçtır. Bir Geiger-Müller sayacı,saniyede 10,000 parçacık sayabilir ve yaygın olarak tıpta vecevherlerde radyoaktivite beklentilerinde kullanılır.

Sayacı yapısı Şekil 4.5 de verilen orantılı sayaçta olduğu gibi oluporantılı sayaçtan farklı olarak uygulanan voltaj orantılılık bölgesininüzerindedir. Dolaysıyla çıkış pulsunun genliği birincil iyonlaşmadanbağımsızdır. Bu yüzden sayaçtaki parçacıklardan her biri, enerjilerive sebep oldukları birincil iyonlaşma miktarı ile ilgisiz bir şekilde birsinyal üretir. Bu özellik, Geiger-Müller sayacını tek parçacıklarınalgılanmasında uygun kılır.

Geiger tüpü içinde 10 cm Hg basınçta ağırlıkça % 90 argon ve %10herhangi bir organik gaz (metan olabilir) vardır.

Aktif dedektörler

Page 143: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Aktif Dedektörler (devam)

Gaz dedektörlerinden farklı olarak sintilatör dedektörleri bir hatıhaldedektörü olup bu aracın arkasında yatan temel prensipradyasyonun etkileşmesiyle parıldayan bir materyal kullanmaktır.

Bu materyal, sodyum iyodür, sezyum iyodür ve naftalin gibi birmaddedir. Böyle maddelere sintilatör adı verilir. Dedeksiyon vesayma amacıyla kurulan düzeneğe de sintilasyon sayacı adı verilir.

Sintilasyon sayaçlarının gazlı sayaçlara olan üstünlüğü, hassashacim katı olduğu için x ve -ışını dedeksiyonundaki verimin oldukçayüksek olmasıdır. Sayacın çözme zamanı mikrosaniye ilenanaosaniye aralığında değişen oldukça kısa bir zamandır. Bu kısaçözme zamanı yüksek hızlı saymaları kayıpsız olarak mümkün kılar.Sintilasyon sayacının çıkış pulsu yüksekliği gelen radyasyonunenerjisiyle orantılı yapılabilir.

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 143

Page 144: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Sintilasyon sayacı Sintilasyon dedektörleri oldukça hassas radyasyon ölçme araçları

olup özel çevresel araştırmalarda laboratuvar araçları olarak

kullanılırlar.

Şimdi, sintilatör olarak Tl katkılı NaI kristalini ele alarak sintilasyon

sayacının çalışmasını ele alalım. Sintilasyon üzerine radyasyon

düştüğünde uyarılma olur ve görünür bölgede ışık üretilir.

Üretilen fotonlar Şekil 4.7 de görüleceği üzere fotokatoda çarparlar

ve fotoelektrik yoluyla katottan elektron koparırlar. Koparılan

elektronlar foto-çoğaltıcı adı verilen bir pencereye gönderilir. Bu

elektronlar daynod adı verilen ve pozitif bir yüksek voltajın

uygulandığı bir seri plakalara çekilirler.

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 144

Page 145: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Sintilasyon Sayacı

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 145

Sintilatör sayacı şeması

radyasyon

Sintilatör

Optik pencere

Foto-katot

e-

Anot

Foto-çoğaltıcı tüp

Ölçüm cihazı

Şekil.4.7 Sintilasyon sayacı şeması

Page 146: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Fotokatottan çıkan elektronlar ilk daynod yüzeyine çarptığında,

çarpan her bir elektron için birkaç elektron üretilir. Bu elektron

demeti, daha çok elektronun üretileceği bir sonraki daynoda çarpar.

Elektron çoğalması, son daynoda ulaşılıncaya kadar devam eder ve

başlangıçtaki elektron sayısının milyon katı elektron üretilmiş olur.

Bu noktada elektronlar, tüpün sonundaki bir elektronik puls

oluşturarak anotta toplanır. Bu puls dedekte edilir ve özel bir araçla

gözlenir.

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 146

Page 147: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

NaI(Tl) Dedektörlü Gama Spektometresi

Detektör ve diğer elektronik modüllerin uygun kombinasyonuna

gama spektrometresi denir. Gama ışınlarının detektör kristalinde

algılanması sonucu ortaya çıkan pulslar detektörün bağlı olduğu

elektronik modüllerin uygun bir kombinasyonu yardımıyla analiz

edilir ve gama ışınını yayan izotopların nitel ve nicel tanımlanması

yapılır.

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 147

Page 148: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

NaI(Tl) Dedektörlü Gama Spektometresi (Devam)

Gama spektrometresi, çeşitli radyoaktif örneklerdeki radyoizotopların

tanımlanmasında en çok kullanılan aygıttır, çünkü gama ışınlarının

enerjisi her bir çekirdek için kesikli ve karakteristiktir. Aynı örnekte

farklı radyoaktif çekirdekleri aynı anda analiz edebilmesi, malzeme,

emek ve zaman kaybına neden olan kimyasal ayırma işlemleri

gerektirmemesi, örneklerin kolay ve hızlı hazırlanabilmesi ve hassas

ölçümlerin yapılabilmesi gama spektrometresinin bazı

üstünlüklerindendir.

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 148

Page 149: FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARIcdn2.beun.edu.tr/fizik/.../fiz444radyasyonfizigidersnotlariuyumlulukmodu11.pdf · FİZ444 RADYASYON FİZİĞİ DERS NOTLARI Prof. Dr. Hüseyin

Prof. Dr. Hüseyin Aytekin 149

KAYNAKLAR

[1] D. C. Giancoli, Physics, Prentical Hall, New Jersey 2000.

[2] S. K. Krane, Introductory Nuclear Physics, S.K. Krane, John Wiley and Sons, Inc., 1988; Çeviri editörü: Başar Şarer, Palme Yayıncılık, Ankara, 2001 (I. ve II. Cilt)

[3] Besim Tanyeli, Nükleer Fizik, Ege Üniversitesi Basımevi, 1994, İzmir.

[4] Glenn F. Knoll Radiation Detection and Measuements, 2000.

[5] Hüseyin Aytekin, Çekirdek Fiziği Ders Notları, Z.K.Ü.,2009.

[6] Hüseyin Aytekin, Çevresel Radyoaktivite Ders Notları, Z.K.Ü. 2009.