burgerlijk procesrecht en ideologie*

Download Burgerlijk procesrecht en ideologie*

Post on 11-Jan-2017

218 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • ARTIKELEN

    Burgerlijk procesrecht en ideologie*

    Remme Verkerk

    1 Inleiding

    Burgerlijk procesrecht wordt vaak gezien als een technische discipline die bovenalpraktisch van aard is en weinig van doen heeft met ideologie. Toch is de wijzewaarop geschillen tussen burgers worden opgelost geen ideologisch niemands-land. In deze bijdrage beperk ik mij met name tot de verhouding tussen de ver-schillende visies op de rol van de staat binnen de samenleving en het procesrecht.In deze bijdrage ga ik enkel in op de overheidsrechtspraak en zal ik alternatievevormen van geschilbeslechting buiten beschouwing laten. Ik zal in deze bijdragebetogen dat de verschillende visies op de rol van de staat binnen de samenlevingsamenhangen met verschillende modellen van burgerlijk procesrecht.1 Dit duidtop een mogelijke causale relatie tussen politieke opvattingen enerzijds en (debeginselen van) het procesrecht anderzijds.

    In paragraaf 2 schets ik, hoofdzakelijk aan de hand van het werk van Damaka,een theoretisch kader dat ik aan de hand van voorbeelden in de paragrafen 3 en 4verder uitwerk. In paragraaf 5 zal ik specifiek ingaan op de ontwikkelingen in hetNederlandse burgerlijk procesrecht.

    2 Theoretisch kader

    2.1 Een typologie van statenIn zijn boek The Faces of Justice and State Authority: A Comparative Approach to theLegal Process maakt Damaka een begripsmatig onderscheid tussen de reactievestaat en de activistische staat.2 Damaka betoogt dat het procesrecht in de reac-tieve staat sterk verschilt van het procesrecht in een activistische staat.

    * De auteur dankt Jaap Hage en Frank van Dun voor hun inhoudelijke commentaar op een eerdereversie van dit artikel.

    1 Zie voor een rechtsvergelijkend overzicht van de verschillen tussen jurisdicties: C.H. van Rhee enRemme Verkerk, Civil Procedure, in Elgar Encyclopedia of Comparative Law, red. Jan M. Smits(Cheltenham: Edward Elgar Publishing, 2006), 12034.

    2 Mirjan R. Damaka, The Faces of Justice and State Authority: A Comparative Approach to the LegalProcess (New Haven/London: Yale University Press, 1986), 7194. Een vergelijkbaar onderscheidis ook door anderen gemaakt. Zie bijv. Mauro Cappelletti, Social and Political Aspects of CivilProcedure Reforms and Trends in Western and Eastern Europe, Mich. L. Rev. 69 (19701971):84786.

    6 Rechtsfilosofie & Rechtstheorie 2011 (40) 1

    Dit artikel uit Netherlands Journal of Legal Philosophy is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker

  • Burgerlijk procesrecht en ideologie

    Een reactieve staat omarmt de beginselen van het klassieke laissez faire-libera-lisme. De reactieve staat biedt de burgers alle ruimte om zelf hun eigen doelen nate streven, beperkt zich tot enkele strikt noodzakelijke beleidsterreinen en ver-vult een bescheiden rol in de samenleving.

    Een activistische staat daarentegen, heeft een duidelijke opvatting hoe de samen-leving eruit behoort te zien. Zij heeft een ideale samenleving en een modelburgervoor ogen. De activistische staat voert een beleid teneinde de samenleving zo teveranderen dat deze steeds meer zal lijken op dit ideaalbeeld. De activistischestaat is een beleidsstaat; zij benvloedt mogelijk alle terreinen van het leven. Acti-vistische staten zijn vaak collectivistisch: de doelen van het individu zijn uit-eindelijk ondergeschikt aan de wensen van de staat en van het collectief.

    2.2 De doelen en de functie van het burgerlijk procesIn een reactieve staat is de burgerlijke rechtspraak vooral ingericht om geschillenop te lossen tussen burgers met tegenstrijdige belangen. De reactieve staat heeftgeen voorkeur voor oplossing X of oplossing Y. Het gaat erom dat het geschilwordt opgelost, niet hoe het wordt opgelost. In een reactieve staat bestaat deoverheidsrechtspraak naast alternatieve vormen van geschilbeslechting. Wanneerpartijen kiezen voor arbitrage of mediation, wordt deze keuze gerespecteerd. Uit-eindelijk gaat het er in de reactieve staat om dat mensen vreedzaam samenleven.Een Amerikaans handboek burgerlijk procesrecht vatte het als volgt samen:

    () it is a primary function of government to settle private disputes betweenindividuals arising out of their conflicting interests. If the government fails inthe performing of such function, the individuals involved in such disputeswill sooner or later inevitably seek a settlement of their difficulties in someform of private warfare in which the aggrieved party seeks vengeance againstthe alleged wrongdoer. Lynch law has sometimes prevailed where the lawenforcing agencies have failed to operate to the satisfaction of the given com-munity. To avoid such undesirable results and to prevent individuals fromtaking the law into their own hands, the state has organized tribunals towhich individuals engaged in disputes are encouraged to resort for the adjudi-cation of their differences.3

    In de reactieve staat is het alleen van belang dat het proces en de uitkomst vanhet proces het geschil daadwerkelijk beindigen. Het is van belang dat de proces-partijen de uiteindelijke beslissing aanvaarden. Het materile recht dat de recht-bank toepast is bij voorkeur het recht van de partijen zelf (contractenrecht ofgewoonterecht), niet het recht dat hen van staatswege wordt opgelegd. Verder is

    3 Alison Reppy, Introduction to Civil Procedure: Actions and Pleading at Common Law (Buffalo: Dennis& Co, 1954), 1.

    Rechtsfilosofie & Rechtstheorie 2011 (40) 1 7

    Dit artikel uit Netherlands Journal of Legal Philosophy is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker

  • Remme Verkerk

    het binnen de reactieve staat van belang dat de procedure zelf als eerlijk gezienwordt, in de hoop dat men dientengevolge ook de uitkomst aanvaardbaar acht.4

    De activistische staat is doorgaans ook begaan met geschilbeslechting, maar streefttevens andere doelen na. De activistische staat vindt het niet alleen van belangdat het geschil wordt opgelost, maar ook hoe het geschil wordt opgelost. Het isvan belang of de uitkomst van het proces X of Y is. De activistische staat voertimmers een actief beleid. Overheidsbeleid vereist handhaving en daarom is hetbelangrijk dat de rechter in burgerlijke zaken een beslissing neemt die in lijn ismet het beleid van de staat. Om die reden is de activistische staat niet altijdgeneigd de uitkomsten van alternatieve vormen van geschilbeslechting te accep-teren. Zo zal een rechter in een activistische staat veel sneller een arbitraal vonnisvernietigen op gronden aan het beleid of de openbare orde ontleend. In het pro-cesmodel van de activistische staat is burgerlijk procesrecht instrumenteel. Hetburgerlijk proces is een middel om het beleid van de staat te implementeren. Ditbeleid is vaak vastgelegd in wetten, die ertoe dienen om de samenleving te verbe-teren. Procesrecht is dienstbaar aan het materile recht; wetshandhaving is haarprimaire doel.

    2.3 Waarheidsvinding en partijautonomieHet is vrijwel onomstreden dat waarheidsvinding in het burgerlijk proces vanbelang is. Waarheidsvinding in het proces is echter geen doel op zichzelf maar eenmiddel om andere doelen te verwezenlijken. De reactieve staat vindt waarheids-vinding enkel van belang wanneer dit bijdraagt aan een effectieve geschilbeslech-ting. De partijen bepalen zelf wat de omvang van het geschil is. Wanneer deprocespartijen het erover eens zijn dat er een overeenkomst gesloten is, dan heeftde reactieve staat er geen belang bij om na te gaan of de stellingen van beide par-tijen op dit punt correct zijn. De rechter in een reactieve staat zal zich op dit puntdan ook lijdelijk opstellen. De reactieve staat hecht geen belang aan waarheids-vinding als doel op zich. Vaak wordt de verantwoordelijkheid voor het verzamelenen bewijzen van de feiten dan ook aan de partijen overgelaten.5 De reactieve staatis dienstbaar aan de autonomie van het individu.

    De activistische staat hecht veel waarde aan rechtshandhaving. Teneinde het over-heidsbeleid effectief te implementeren is het niet alleen van belang dat de recht-bank de juiste rechtsregel toepast; het is evenzeer van belang dat de uiteindelijkebeslissing gebaseerd is op de correcte weergave van de feiten.6 In de literatuur isonderscheid gemaakt tussen de materile waarheid (datgene wat er echt gebeurdis) en de formele waarheid (de feiten zoals de rechter deze vaststelde).7 In een

    4 Zie in dit verband Tom R. Tyler en E. Allan Lind, Procedural Justice, in Handbook of JusticeResearch in Law, red. Joseph Sanders en V. Lee Hamilton (New York: Kluwer Academic/PlenumPublishers, 2001).

    5 Damaka, The Faces of Justice and State Authority, 123.6 Ibid., 119ff.7 Vgl. Alvin I. Goldman, Legal Evidence, in The Blackwell Guide to the Philosophy of Law and Legal

    Theory, red. Martin P. Golding en William A. Edmundson (Oxford: Blackwell Publishing, 2005),16375, 164.

    8 Rechtsfilosofie & Rechtstheorie 2011 (40) 1

    Dit artikel uit Netherlands Journal of Legal Philosophy is gepubliceerd door Boom juridisch en is bestemd voor anonieme bezoeker

  • Burgerlijk procesrecht en ideologie

    activistische staat wordt de zoektocht naar de materile waarheid sterk bena-drukt. Vertegenwoordigers van een activistische staat, zoals de rechter en hetOpenbaar Ministerie, worden geacht de feiten waarheidsgetrouw vast te stellen.Daarbij zijn de rechter en het Openbaar Ministerie niet gebonden aan de feitenzoals deze door de partijen naar voren zijn gebracht.

    Partijautonomie en waarheidsvinding kunnen op gespannen voet staan. Partij-autonomie zou kunnen leiden tot een formele waarheid die duidelijk afwijkt vande materile waarheid. De negentiende-eeuwse echtscheidingspraktijk biedt eenillustratief voorbeeld. Op 22 juni 1883 erkende de Hoge Raad dat artikel 1962Oud BW ook van toepassing was in het familierecht.8 Deze bepaling stelt dat bijbekentenis sprake is van een vol