braterstwo i służba - sbc.org.pl filekrystyna heska-kwaśniewicz braterstwo i służba rzecz o...

of 154 /154
Krystyna Heska-Kwaśniewicz Braterstwo i służba Rzecz o pisarstwie Aleksandra Kamińskiego 30 LAT Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego / Katowice 1998

Author: truongthuy

Post on 01-Mar-2019

215 views

Category:

Documents


0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Krystyna Heska-Kwaniewicz

Braterstwo i subaRzecz o pisarstwie Aleksandra Kamiskiego

30 LAT

I Wydawnictwo Uniwersytetu lskiego J /Katowice 1998

Braterstwo i suba

Rzecz o pisarstwie Aleksandra Kamiskiego

polskiemu harcerstwu

Prace Naukowe Uniwersytetu lskiego

w Katowicach nr 1710

Krystyna Heska-Kwaniewicz

Braterstwo i subaRzecz o pisarstwie Aleksandra Kamiskiego

30 LAT smWydawnictwo Uniwersytetu lskiego

mr T) Katowice 1998

Redaktor serii: Bibliotekoznawstwo i Informacja NaukowaZbigniew migrodzki

Recenzent Wodzimierz Macig

Fotografie 1, 3, 7, 9 pochodz ze zbiorw hm. Janusza Krela; fotografie 2, 4, 5, 6, 8 ze zbiorw dr. Tadeusza Pudeki

Projekt okadki Krzysztof Kwaniewicz

Redaktor Wiesawa Bnlandra

. . Redaktor techniczny[^-2^) Alicja Zajczkowska

Korektor Lidia Sznmigaa

Copyright 1998 by Wydawnictwo Uniwersytetu lskiego

Wszelkie prawa zastrzeone

ISSN 0208-6336 ISBN 83-226-0808-X

Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu lskiego uL Bankowa 12B, 40-007 Katowice

Wyd. I. Nakad: 500 + 50 cgz. Ark. druk. 9,0 + 3 wklejki. Ark. wyd. 11/). Przekazano do skadu w maju 1998 r. Podpisano do druku w sierpniu 1998 r. Papier oflset kl. III, 80 g, 70 x 100.Zam. 163/98_______________________________________________________________________ Cena 7 z

Drukarnia Uniwersytetu lskiego ul. 3 Maja 12, 40-096 Katowice

Spis treci

Zamiast w stpu ................................................................................Aleksandra Kamiskiego droga do pisarstwa................................Biografie wok zagadki ludzkiej osobowoci...........................Podrczniki niezwyke w krgu zuchw i konspiracji . Opowiadania o dzielnoci wspanialej cesze prawdziwych ludzi .Kamienie na szaniec ksika legenda...........................................Etos polskiego harcerza, czyli Zoka i P arasol...........................Z akoczenie.....................................................................................Aneks ................................................................................................Indeks nazwisk i tytuw literackich................................................

S u m m a r y ........................................................................................................Zusam m enfassung............................................................................................

Zamiast wstpu

Byl w nim i bojowiec, i artysta, i skaut, i wychowawca, a przede wszystkim Polak, Polak gorcy, ktry wydawao si, zrs si z polsk ziemi, ktry chodzi w gorczce, cay zasuchany, jak bije gdzie w gbi polskiej ziemi polskie serce.1

O to najkrtsza i najtrafniejsza charakterystyka Aleksandra Kamiskiego, czowieka tak niezwykle twrczego, e nie sposb w jednej ksice obj wszystkich aspektw jego dziaalnoci. N ad tomem ogarniajcym cao ycia autora Kamieni na szaniec musiaoby pracowa co najmniej trzech specjalistw: pedagog, literaturoznawca i historyk badacz problematyki ruchw modzieowych; dopiero taki zesp miaby waciwe kompetencje. Dlatego praca niniejsza nie jest monografi ycia i twrczoci Aleksandra Kamiskiego; o b e j m u j e j e d e n z a l e d w i e , l e c z d l a k u l t u r y p o l s k i e j n i e z w y k l e w a n y a m a o o p r a c o w a n y a s p e k t j e g o d z i a a l n o c i : p i s a r s t w o , i w tym aspekcie ukazuje take biografi; poprzez jej uwarunkowania twrcze i ideowe, z wyczeniem wszake pisarstwa naukowego i dziennikarstwa, ktre rzdzi si ju innymi prawami. I ycie, i twrczo Kamiskiego byy bardzo silnie zwizane z jego najwiksz mioci harcerstwem, przenikajcym wszystkie m eandry biografii i treci dzie pisarza; bez zrozumienia tego, czym byo polskie harcerstwo, zarwno postawa, jak i dziaalno Aleksandra Kamiskiego wydaj si trudne do pojcia.

Aleksander Kamiski (1903 1978) twrca ruchu zuchowego w Polsce, wybitny dziaacz harcerski w dwudziestoleciu midzywojennym, wsptwrca

1 S. B r o n i e w s k i : Caym yciem. Szare Szeregi w relacji naczelnika. Warszawa 1982, s. 101.

Szarych Szeregw oraz naukowiec by rwnie znakomitym pisarzem. Wszystko, co napisa, czy to bdzie podrcznik dla instruktorw zuchowych, wspomnienie, opowiadanie czy rozprawa cile naukowa jest zawsze autentyczne, bo gboko przez autora przeyte, przemylane i zawsze bardzo uczciwe.

Kamiski wprawdzie sam kilkakrotnie podkrela, e nie jest powie- ciopisarzem, e jedynie relacjonuje wydarzenia prawdziwe, lecz przecie znakomicie konstruuje fabu, potrafi zawsze utrzyma czytelnika w napiciu, a jego jzyk jest barwny i obrazowy. S w jego dorobku twrczym teksty tak znakomite, jakich nie powstydziby si najlepszy literat: Narodziny dzielnoci, Antek Cwaniak, Andrzej Makowski, Kamienie na szaniec, Zoka i Parasol to tylko kilka tytuw ksiek, ktre zdobyy sobie ju na stae miejsce w polskiej literaturze dla modziey. Wanie to, e wyrastaj one z autentycznych zdarze, e opowiadaj o ludziach prawdziwych, stanowi o ich walorach czytelniczych. W tej prawdziwoci: historycznej, psychologicznej i moralnej tkwi istota pisarstwa Aleksandra Kamiskiego. Nie ma w nim faszu i pusto brzmicych sw. Autor pozostaje zawsze w zgodzie z tymi, o ktrych pisze, i z samym sob. Zauway to M. Zieliski:

Utwory Aleksandra Kamiskiego charakteryzuje wyczulenie na rzeczywisto; niemale bolesna identyczno materii pisarskiej, wiata przedstawionego i wiata zewntrznego, realnego.2

***

W pracach o Aleksandrze Kamiskim wiele sw powicono okreleniu wielorakich zasug tego niezwykego czowieka. Pisano o nim jako wybitnym pedagogu oraz naukowcu, instruktorze harcerskim, podkrelano udzia w ksztatowaniu ycia konspiracyjnego w okupowanej Warszawie, snuto refleksje nad jego fascynujc osobowoci.

Okrelenie Broniewskiego artysta nazywa trafnie istotny nurt dziaalnoci Aleksandra Kamiskiego: jego pisarstwo, ktre nie stao si przedmiotem uwaniejszej refleksji badawczej. Pisano dotd przewanie o Kamieniach na szaniec, gwnie ze wzgldu na nie sabnce powodzenie czytelnicze tej ksiki. Nie wyznaczano natom iast miejsca Kamiskiemu w polskiej literaturze, nie opisano caoci jego pisarstwa ani pod wzgldem problemowym, ani artystycznym, cho wszystkie pozycje na tem at literatury3 okupacyjnej powouj si na

2 M. Z i e l i s k i : Niepokora pisarza. W: I de m: Kilka niewzruszonych przekona. Warszawa 1987, s. 129.

3 Por. np.: J. J a s t r z b s k i : Literatura pokolenia wojennego. Warszawa 1969, s. 59; K. Wy k a : Wstp. W: K. K. B a c z y s k i : Utwory wybrane. T. 1. Krakw 1970, s. XI; T. S z a r o t a : Okupowanej Warszawy dzie powszedni. Warszawa 1978, s. 418; J. w i c h : Literatura polska w latach II wojny wiatowej. Warszawa 1997.

Kamienie na szaniec, a kade opracowanie literatury dla modego odbiorcy4 wymienia nazwisko Aleksandra Kamiskiego. Lata PRL-u nie sprzyjay tego typu zamierzeniom, bo jake byo ogarn dzieo, skoro niektre z ksiek nie tylko zostay objte zakazem publikowania5, ale nawet posiadanie ich byo, delikatnie mwic, le widziane. Ponadto stosunek oficjalnego Z H P do tradycji szaroszeregowej, k tr przecie Kamiski tworzy i opisywa, nie by jednoznacznie pozytywny. Przyznajc mu niewtpliwe zasugi, woano go od spraw harcerskich raczej trzyma w przyzwoitym oddaleniu. W szak w tym, co gosi zarwno caym yciem, jak i w tym co pisa, znajdoway si treci niekoniecznie zgodne z ideaami komunistycznego wychowania6.

T luk pragnaby wypeni niniejsza ksika, zrodzona z harcerskich pasji i literaturoznawczych zainteresowa autorki.

4 S. F r y c i e : Literatura dla dzieci i modziey w latach 1945 1970. Warszawa 1978; Z. J. B i a e k : Ideowe i artystyczne waciwoci prozy dla modziey o tematyce wojennej i okupacyjnej. W: S. F r y c i e : Literatura...; Nowy sownik literatury dla dzieci i modziey. Red. K. K u l i c z k o w s k a , B. T y l i c k a . Warszawa 1979.

5 Por. K. H e s k a - K w a n i e w i c z: Dlaczego si bano Kamieni na szaniec". Odra 1994, nr 78.

6 Znakomitym dokumentem nastrojw ideowych narzuconych harcerstwu jest Leksykon harcerstwa. Red. O. F i e t k i e w i c z . Warszawa 1988, zwaszcza haso Polska Zjednoczona Partia Robotnicza.

Aleksandra Kamiskiego droga do pisarstwa

D roga do pisarstwa wioda nie wprost, poniewa nie ono byo najwaniejszym wyborem yciowym Kamiskiego. Najwaniejsza staa si harcerska suba pisarstwo byo jej pochodn. W swym yciorysie okreli to nastpujco:

Praca literacka stanowi ponad 40 lat jeden z nurtw mojej aktywnoci Zaczem od 1928 r. od opowiada zamieszczanych w tygodnikach dla modziey (Pomyk, Iskry, Na tropie...). Ale prac literack traktowaem i traktuj jako aktywno instrumentaln mojego zawodu podstawowego zawodu w y c h o w a w c y . Podobny charakter maj moje czste referaty, odczytyi gawdy wygaszane w gronach nauczycielskich i modzieowych.1

Urodzi si Kamiski 28 stycznia 1903 roku w Warszawie; jego ojciec Jan by farmaceut, matka, Petronela z Kamierczakw, pochodzia ze wsi. Samo sobie napisa:

Dziecistwo i lata modziecze spdziem na Ukrainie. Od 12 roku ycia zarabiaem na siebie i pomoc dla matki wdowy. Do Polski przyjechaem w 1921 roku.

Moja nauka szkolna nie bya regularna. Po skoczeniu czteroklasowej szkoy elementarnej w Kijowie przez cztery lata nie uczyem si, pracujc na siebie.2

1 Cytuj za listem Janiny Kamiskiej do autorki ksiki z dnia 3 lutego 1985.2 Cyt. za Biografi Aleksandra Kamiskiego (s. 10), napisan przez Janin Kamisk, ktrej

maszynopis znajduje si w archiwum Aleksandra Kamiskiego w Warszawie, w mieszkaniu crki pisarza, prof. Ewy Rzetelskiej-Feleszko. Dokumenty pochodzce z tego archiwum w dalszym cigu ksiki bd sygnowane AAK.

Nie wiadomo, dlaczego rodzice Kamiskiego przenieli si na Ukrain. Ojciec zmar w roku 1911, z m atk rozczya go wojenna zawierucha. Zobaczy wwczas apokaliptyczn wizj rewolucji, k tra na Ukrainie, w Kijowie bya straszna, dla bezdomnego zupenie chopca jeszcze straszniejsza. Najduej wwczas mieszka w Humaniu, gdzie przyby w roku 1916 do wuja, brata matki. Tam ten krwawy humaski czas uczuli go na krzywd ludzk, wzbudzi solidarno z cierpicymi, bez wzgldu na narodowo, wyznanie, pogldy. By wwczas gocem, grabarzem, pracowa w banku, wreszcie powrci do szkoy i w tym czasie odkry wiat ksiek bibliotek, gdzie pracowaa M aria oskiewicz-Paszkowicz. Dziaaa tam te druga biblioteka polska: Towarzystwa Owiata, korzysta z nich mody Kamiski zachannie zapamitay go obie bibliotekarki. To te by czas odkrywania harcerstwa, w Hum aniu w polskim rodowisku do aktywnego; 2 czerwca 1918 roku w I Humaskiej Druynie Harcerskiej zoy przyrzeczenie na rce dha J. Pawczyskiego. W ydawao si, e wszystko idzie ku dobremu. Tymczasem w marcu bandyci ograbili dom wujostwa Kamiskich, wuja zamordowali mody Aleksander znw znalaz si bez rodkw do ycia i dachu nad gow. Zamieszka w bursie dla sierot polskich, a potem u harcerza hufcowego Oskara awrockiego, z ktrym przyja przetrwaa do koca ycia. Po jego wyjedzie obj prowadzenie hufca humaskiego3. Ju wwczas zwrcono uwag na specjalne zdolnoci narracyjne modego Kamiskiego, ktry umia przykuwa uwag suchaczy i wspaniale organizowa zajcia z zuchami (jeszcze wwczas wilczkami). Jego dziaalno zainteresowaa Czerezwyczajk i Kamiski znalaz si w wizieniu. Ten epizod tak mocno utkwi w jego pamici, e ju do koca ycia nie mia adnych zudze wobec komunizmu.

Powrci do Polski 9 marca 1921 i zamieszka w Pruszkowie w schronisku dla modziey, k tra w wyniku wojny utracia rodzin. Tam te zosta zastpc kom endanta hufca pruszkowskiego ZH P. I tu da si pozna jako znakomity gawdziarz; opowiadanie bogato ilustrowa mimik, gestykulacj, znakomicie operowa nastrojami, najlepiej przy ognisku4. Pniej dziki tym talentom Kamiskiego narodzi si samorodny teatr zuchowy.

Polsk by oszoomiony; szybko zacz zwiedza: Wilanw, Stare M iasto, Raszyn tropi z zapaem lady narodowej przeszoci. W lipcu pojecha do Wilna:

Ostra Brama. Wtem tupot ng koskich i przez bram przejeda z pochylonymi lancami kilku uanw. zy wystpiy mi w oczach. Doyem

3 Pamitnik Oskara awrockiego znajduje si w Ossolineum, we Wrocawiu, listy w AAK.4 Potwierdzi to take E. S i k o r s k i : Aleksander Kamiski, jakim go pamitam. W pierwsz

rocznic mierci. WTK. Katolik 1979, nr 11.

tej chwili. Tyle pokole nie miao nawet myle o tym, a ja doczekaem, ja widz. Boe, jake jestem szczliwy.5

Zwiedzi wwczas klasztor Bazylianw, cel Konrada, Gr Zamkow, Troki. Trop mickiewiczowski by wyrazisty. W pisanym w tym czasie pamitniku wida wyranie zauroczenie Wileszczyzn, jej romantycznym urokiem i przyrod, ale i lk o dalsze losy miasta. Potem w Krakowie zwiedza Wawel, gdzie chciaby w ciszy miertelnej, z kadzidami czoga si ku grobom . Przerw letni spdza na kursie instruktorskim w Piwnicznej nad Popradem. Tam odkrywa pejza grski i przeywa kolejne oczarowanie. A jesieni znw zwiedza: Polesie, Gdask, Sopot, by na Wigili powrci do Pruszkowa. Jest modzieczo zachwycony piknem, potg i dawnoci ojczyzny; wyranie dojrzewaj w nim zainteresowania historyczne. I coraz gbiej wrasta w ycie harcerskie, gdzie rozwija si jego pasja pedagogiczna, co wyranie odbija si w zapiskach z tamtych lat6, penych wnikliwych obserwacji na temat swych podopiecznych; s te tematy i szkice gawd, plany pracy. Wszystko robione z fascynacj, ale i wielk rzetelnoci. wiadectwo dojrzaoci otrzyma 1 czerwca 1922 roku; oceny wiadczyy o wybitnym zamiowaniu do historii i geografii, z polskiego byo tylko dostatecznie, gdy zaway w tym wypadku brak podstaw skadni i ortografii jzyka ojczystego. W 1923 roku rozpocz studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim, z przedmiotem pobocznym archeologi. Podj wic trud dojazdw z Pruszkowa do Warszawy: na Nowy wiat i do Paacu Staszica. W tym samym roku powrcia wreszcie ze Zwizku Radzieckiego matka, dosza troska o jej utrzymanie, zwaszcza e stan jej zdrowia by bardzo kiepski i wiele zrobi ju si nie dao.

W tych pruszkowskich latach naley upatrywa ju zdecydowanego wyboru Kamiskiego: pisarstwa jako jednej z form jego aktywnoci yciowej. Gdy Klub Instruktorski przy pruszkowskiej Radzie Hufca zaczyna wydawa swoje pismo Znicz jego redaktorem zostaje Kamiski, ktry coraz bardziej pragnie ju nie tylko wygasza gawdy, ale pisa je w harcerskich pismach: Harcerzu, Harcmistrzu. Z tych pragnie rodz si pierwsze opowiadania czsto podpisuje je pseudonimem Bambaju; od roku 1926 drukuje w Iskrach, pniej Pomyku i Na tropie. Od pocztku wycisn na nich wyraziste pitno swej osobowoci: nastawienie na odbiorc, sugestywno, prostot w mwieniu o sprawach wanych, pogod i wielkie oczarowanie harcerstwem. Perswazyjno, tak czsto obserwowana w tekstach Kam iskiego, bdzie wanie sygnaem wychowawczego nastawienia na czytelnika. Rwnoczenie rozwija si jego pisarstwo metodyczne: wzorowe plany pracy,

5 Cyt. za: J. K a m i s k a : Biografia..., s. 30.6 Wszystkie znajduj si w AAK.

konspekty zbirek, rozwaania nad przystosowaniem modelu angielskich wilczt do potrzeb polskiego dziecka (jeszcze wwczas uywano angielskiej nazwy dla okrelenia najmodszej gazi harcerstwa). Z harcerskich wyjazdw zagranicznych wysya barwne i obszerne sprawozdania do czasopism i jest to jeszcze jedna z jego samorealizacji: dziennikarstwo. Szerokie zainteresowania harcerskie czy ze sprawami uniwersyteckimi, pasjonowao go gwnie redniowiecze. Sucha wykadw profesorw: Jana Kochanowskiego, Wadysawa Smoleskiego, Stanisawa Arnolda, ale uczszcza te na wykady Wadysawa Tatarkiewicza, Tadeusza Kotarbiskiego, Kazimierza Ajdukiewicza, Bogdana Nawroczyskiego. Ju wtedy napisa: Najbardziej interesuj mnie pocztki7 i zachannie studiowa paleolit. To znamienne wyznanie: ilekro bdzie go co fascynowao, signie do pocztkw; jego wiele lat pniej napisana ksika pt. Prehistoria polskich zwizkw modziey (Warszawa 1959) jest tego bardzo dobrym przykadem. Lata 1928 1929 to swoiste apogeum pisarskie; kady numer Mojego Pisemka, Iskier, Na tropie, Pomyka i innych zawiera teksty Kamiskiego. Istniao na nie wielkie zapotrzebowanie czytelnicze, ktre wprawiao pisarza w eufori, bo oto pojmowa coraz janiej, e swoje pasje wychowawcze moe realizowa w sposb zwielokrotniony: w rozmowach z czytelnikami. Redakcja Na tropie ponaglaa: [...] piszcie prdko i jeszcze szybciej przysyajcie8.

Zauwaono bowiem, e Kamiski ma dar ywej narracji, w ktrej przemyca tak zrcznie treci pedagogiczne, e pobudza zainteresowanie czytelnikw, nieustannie domagajcych si dalszego cigu. O n sam te zacz pisarstwo traktowa coraz bardziej serio. Zachowaa si z tam tych lat taka refleksja pisarza:

Uczcie si pisa. Uczcie si mwi. Publicystyka to potna rzecz. Sowa twe dotr nie do stu ludzi. Odczyta je i zrozumie milion. Dzi i za sto lat. Potrzeba umie pisa. Pisa tak, eby w kadym twym zdaniu bya twa dusza. eby kady wiersz gosi prawd, jak nosisz w sobie. Pisa tak, eby kady zrozumia, o co ci chodzi eby kady odnis korzy czytajc debie.9

To credo sformuowane na pocztku drogi pisarskiej zachowao sw wano do jej kresu. Interesujca moe wyda si nastpujca refleksja: teksty w Na tropie podpisywa przewanie pseudonimem Bambaju, natom iast w Pomyku i Iskrach dusze opowiadania ju Aleksander Kamiski, tak jakby byo to ju pisarstwo traktowane w sposb powany. Pierwsze honorarium autorskie z Na tropie otrzyma 8 kwietnia 1928 roku.

Wasnej twrczoci towarzyszya coraz uwaniejsza lektura, analiza warsztatu innych pisarzy: najbliszych Jacka Londona i Henryka Sienkiewicza

7 Cyt. za J. K a m i s k a : Biografia..., s. 66.8 Cyt. za: ibidem, s. 48.9 Cyt. za: ibidem, s. 65.

(obok niego i Gsiorowskiego), ale take M arcela Prousta i Josepha Conrada, ktry odegra w jego yciu szczeglniejsz rol. Wanie w latach 1926 1927 najsilniej oddziaywa na niego London, z ktrym by moe czyo go podobiestwo losu. W Londonie bardzo imponowa mu rozmach ycia i bogactwo pasji. W swej bibliotece posiada liczne pozycje tego pisarza. Lektury Emila Ludwiga pogbiay natom iast jego wiadomoci historyczne, z zafascynowaniem pochania jego powie biograficzn Napoleon. Stale czyta Uczt P latona, interesowao go pisarstwo Janusza Korczaka. Literatura bya rwnie sposobem przeywania wiata, chon ksiki z wielk wraliwoci i oglda wiat przez pryzmat przeczytanych dzie.

N a studiach coraz bardziej pogbia swe zainteresowania redniowieczem, najbardziej interesuj go dzieje zaginionego ludu Jawiey. Tropi jego lady na Suwalszczynie, w czasie obozw harcerskich zapuszcza si na stanowiska archeologiczne. Temat pracy magisterskiej, wykonanej pod kierunkiem prof. J. Kochanowskiego, brzmia: Jawingowie, ich narodowo, siedziby i kultura. Praca zostaa zoona w listopadzie 1928 roku pod numerem albumu 12072. W tym roku zda egzaminy magisterskie, otrzymujc tytu magistra filozofii. I egzaminy, i prac oceniono na bardzo dobrze. Ale o Jawiey nie zapomnia, gboko bolaa go tragedia tego plemienia i bdzie o nim gawdzi w Iskrach cho w ten sposb chronic Jawingw od niepamici.

O d roku 1926 datuje si jego zwizek z Januszem Korczakiem, gdy wraz z grup instruktorw harcerskich jedzi na odczyty wychowawcze do Towarzystwa Higienicznego na ul. Karow w Warszawie. Wszyscy suchacze byli pod urokiem sugestywnych pogadanek Starego D oktora, pogbi on w Ka- miskim przekonanie o wychowawczym powoaniu. Przyjeda do niego i M aryny Falskiej do Naszego dom u, a przede wszystkim z pasj czyta ksiki Jak kocha dziecko; Dzieci ulicy, Moki, Joki i Srule; Jzki, Jaki i Franki, czerpa z nich inspiracj do zaj, ktre prowadzi z modzie w pruszkowskiej bursie. Widzia wiele elementw wsplnych midzy harcerskim systemem wychowawczym a pedagogik Korczaka. W Naszym dom u Kamiski opowiada dzieciom bajki. Zachowa si w archiwum Aleksandra Kamiskiego list M aryny Falskiej, relacjonujcy odbir bajki opowiadanej przez pisarza dzieciom. Dowodzi on wielkiego talentu narracyjnego, sugestyw- noci i plastycznoci opowieci, ktrych dzieci suchay w oczarowaniu. Dwunastoletni Henio Bartoszewicz powiedzia:

[...] bajka adna bya, ale nie to wane, bajek adnych jest duo, sposb opowiadania adny. Umie opowiada. To najwaniejsze, e umie opowiada. Bo kto inny, to mu si nie skada jako. Jak mwi: za grami, za lasami, to tak, jakby si widziao wszystko.10

10 Cyt. za: ibidem, s. 81.

Ta dziecica refleksja wydobywa bardzo istotn cech pisarstwa Kam iskiego: umie opowiada powiedzia chopiec, i nie jest kwesti przypadku, e ulubionym gatunkiem literackim Kamiskiego staa si opowie. To by trafny wybr wynikajcy z pisarskiej samowiadomoci.

W Naszym dom u przey Kamiski niezapomniane chwile, odby jakby praktyk pedagogiczn. Wwczas te przeprowadzi ze Starym Doktorem rozmow, o ktrej dla jej wanoci warto wspomnie:

Panie doktorze, spytaem pewnego razu, dlaczego Pan, majc tak ogromne dowiadczenie wychowawcze i tak atwo pisania nie napisa dotd podrcznika wychowawczego? Przecie rzeczy takiej u nas nie ma. A myli Pan, e to jest potrzebne? spyta doktor. I myli Pan, e to byoby poyteczne? dorzuci po chwili. Zrozumiaem. Wychowanie jest tak sztuk, ktra nie znosi adnych szablonw i adnych ram. Albowiem przedmiotem wychowania jest jednostka ludzka. Nie czowiek w ogle, ale ten wanie, konkretny z wasnym imieniem, nazwiskiem i dat urodzenia... Szablon zabiby proces wychowawczy.11

To bardzo wany epizod nie tylko dla ewolucji Kamiskiego-pedagoga, ale i pisarza, ktry zawsze opisywa konkretnych ludzi, ukazujc niepowtarzalno ich osobowoci. Urzeczenie tajemniczym misterium, jakim jest rozwj osobowoci ludzkiej12, byo znamienne zarwno dla pedagoga, jak i pisarza. Kamiski pisywa o Korczaku z zachwytem. Szczeglnie podziwia u niego umiejtno zwizego, wyrazistego mwienia, a zarazem obrazowego ujmowania zagadnie.

To nie odczyt to jakby gbokie wsplne rozwaania wychowawcze, ujte w niezmiernie sugestywn gawd o koloniach, o krlu Maciusiu, o licie spraw do zaatwienia, o Jokach, Mokach, Srulach13

napisa.Ksika towarzyszya Kamiskiemu wszdzie, czyta duo i zachannie.

W czasie pobytu w podchorwce piechoty w Grudzidzu czyta Rem arqua N a zachodzie bez zmian i znw Londona, prenumerowa pras harcersk i t swoj pasj prbowa zarazi kompani: wypeni m onotoni dni wojskowych czytaniem dobrej literatury. Stamtd take pisze do Iskier, m.in. duy cykl o Londonie o znamiennym tytule M ocny czowiek. Od roku 1930 zaczyna si choroba, k tra jak cie pooy si na caym yciu: grulica (bdca

11 A. K a m i s k i : Krg Rady. Katowice 1935, s. 161.12 J. S z c z e p a s k i : Przedmowa. W: Stowarzyszenie spoeczne jako rodowisko wychowawcze.

Red. I. L e p a l c z y k . Warszawa 1974, s. 5.13 A. K a m i s k i : Krg Rady..., s. 179 180.

efektem po przebytym w podchorwce i nie doleczonym zapaleniu opucnej), wwczas jeszcze waciwie nieuleczalna. W alk z ni pojmie Kamiski jako nowe wyzwanie: bdzie mia wicej czasu na pisanie. I odtd pisze wszdzie, take w szpitalu, na oddziaach chirurgicznych, gdzie spdzi niejeden miesic swego ycia, bo choroba zaatakowaa nerki i jedn z nich trzeba byo usun. By pacjentem trudnym, bo nie poddawa si szpitalnemu reimowi: pracowa, pisa, by niecierpliwy. Znamienne, e motyw tej choroby pojawi si te w biografiach, ktre bdzie tworzy (Lis-Kula, Grayski).

W sierpniu tego roku w kociele Wszystkich witych w Grzybowie bierze lub z Janin Sokoowsk: koleank ze studiw, towarzyszk wypraw archeologicznych i harcerk, wspania, m dr kobiet, k tra cho sama uzdolniona naukowo pojwszy wielko ma, cae ycie bdzie usuwaa si w cie, a po jego mierci najtroskliwiej i ze znawstwem zabezpieczy archiwum Aleksandra Kamiskiego. Czasopismo Harcmistrz, n r 11 z roku 1930, donosio:

Harcerskie maestwo. 15 sierpnia br. zosta pobogosawiony zwizek maeski midzy harcmistrzyni J. Sokoowsk z Gwnej Kwatery eskiej i harcmistrzem Al. Kamiskim, b. Komendantem Chorgwi Mazowieckiej.

Aleksander Kamiski tymczasem coraz wyraniej zmierza ku swemu przeznaczeniu: pisarstwu. N auka o literaturze nie wyrnia takiej kategorii: literatura harcerska, ale przecie jej nurt, cho dotd zupenie nie opracowany14, rozwija si w dwudziestoleciu bardzo ywo, przycigajc wybitne nazwiska, by wymieni tylko Stefana eromskiego, M ari Dbrowsk, Zofi Kossak, Gustawa M orcinka. W rd nich i wielu innych Kamiski jest najbardziej autentyczny, bo jego twrczo wyrasta z prawdziwego i twrczego przeywania harcerstwa. Nie bdzie nosio cech przesady twierdzenie, e swj talent ofiarowa K amiski harcerstwu a kada z ksiek bya odpowiedzi na potrzeby rozwijajcego si ruchu. Za kadym razem, gdy Kamiski wydaje tom, m ona bardzo dokadnie wskaza jego spoeczn genez. L ata trzydzieste bd okresem szybko powstajcych ksiek zwizanych z rewolucj zuchow, wywoan przez Kamiskiego: trylogia Antek Cwaniak (1932 pierwsze wyd., 1935 drugie poszerzone i trzecie na potrzeby Polonii), Ksika Wodza zuchw (1933 i 1936), Krg Rady (1935). To odpowied na potrzeby dynamicznie rozwijajcych si druyn zuchowych. Ich sprawy doprowadziy go

14 Po wojnie wikszo tej literatury nie zostaa wznowiona ze wzgldw ideologicznych, z tych samych nie mona byo o niej pisa; bardzo znamienne wydaj si losy Harcerskiej antologii literackiej, przygotowywanej przez Wydawnictwo lsk w Katowicach, wycofanej z druku w atmosferze skandalu politycznego. Dokadniej zob. K. H e s k a - K w a n i e w i c z : O Bibliotece szarej lilijki" i Harcerzach wiernych do ostatka". W: Ksika na lsku w latach 1956 1989. [W druku].

na lsk Cieszyski, do Nierodzimia i Grek Wielkich15, gdzie prowadzi najpierw Szko Instruktorw Zuchowych, a nastpnie Orodek Harcerski. Klimat Beskidu lskiego zbawiennie wpywa na chore puca, pozwalajc na normalne ycie i prac. Tu w bardzo bliskim ssiedztwie mg spotyka si z wielk pisark Zofi Kossak i niemal na co dzie podglda jej warsztat, co czyni z wielkim zainteresowaniem, a wnioski wysnuwa cakiem profesjonalne16. Spotyka si tu i z innym pisarzem Gustawem M orcinkiem 17, ktry niejedn korzy pisarsk z owych spotka wynis, a nawet przy okazji napisa:

Mdrzy s harcerze, lecz najmdrzejszy midzy nimi chyba twrca ruchu zuchowego w Polsce. Nie chcia, skromny, eby go wymienia w felietonie. A jednak to zrobi. Jest nim druh Aleksander Kamiski.18

W tym samym czasie okazuje si, e jest coraz lepszym dziennikarzem, jego reportae i sprawozdania s ywe, dotykaj spraw wanych; jedzie z ekip reporterw Na tropie na jamboree do Gdelle.

Prawie rwnoczenie rozwija si nurt pisarstwa biograficznego: opowieo Leopoldzie Lisie-Kuli (1932), Andrzej Makowski (1933), te bdcy odpowiedzi na zaobserwowan potrzeb wzorcw wychowawczych oraz utrwalenia przeszoci harcerstwa, k tra ju zaczynaa stawa si histori. A oprcz tego dziesitki opowieci, sprawozda, referatw na konferencjach. Ten pikny harmonijny i wszechstronny rozwj przerywa wybuch drugiej wojny wiatowej. N ad kami greckimi 24 sierpnia pojawiy si czarne samoloty niemieckie akurat koczy si ostatni kurs harcmistrzow- ski.

Zastanawiajc si nad charakterem odznaki, k tr nosiliby instruktorzy- -nierodzimczycy, Aleksander Kamiski napisa:

Oznaka skadaaby si z przeplatanki rnych symbolw. Znalazyby si tam kontury ryby, troch soku mrwczego, nitka czerwona i nitka biaa, odrobina licia dbowego, iskra cigle arzca si a wszystko ujte w wielka liter M.19

15 Obszerniej na ten temat zob.: J. B a e j e w s k i : Z dziejw harcerstwa polskiego (1910 1939). Warszawa 1985.

16 A. K a m i s k i : Wspomnienie o pani Zofii. W: Zwyczajna wito. Upomnienia o Zofii Kossak. Red. K. H e s k a - K w a n i e w i c z. Katowice Cieszyn 1997.

17 K. H e s k a - K w a n i e wi cz : Gustaw Morcinek przy harcerskim ognisku. Pogldy 1981, nr 4.

18 G. M o r c i n e k : Jak si yje na Buczu. Ilustrowany Kurier Codzienny 1931, nr 279.19 A. K a m i s k i : egnaj Nierodzimiu. W krgu wodzw 1933, nr 7, s 109 113.

2 Braterstwo... 17

Bardzo czytelne s te symbole, w kadym z nich jest czstka ycia Kamiskiego i czstka dziejw polskiego harcerstwa. Wszake piszc te sowa, nie przypuszcza, e ju nadchodzi czas, kiedy w jego yciu, nierodzimczykw i wszystkich polskich harcerzy dominowa bdzie nitka biao-czerwona, zwaszcza czerwona.

***

G rki Wielkie opuci Kamiski 1 wrzenia i na rowerze uda si do walczcej stolicy, do ktrej przyby okoo 12 tego miesica. Dokadnie czas ten zosta opisany w znakomitym artykule Wadysawa Bartoszewskiego Z kart wojennej suby Aleksandra Kamiskiego20 i wielu innych publikacjach. N a uytek niniejszej ksiki przypomnijmy tylko, e Kamiski by inspiratorem i wsptwrc wielu inicjatyw, ktre w sposb znaczcy wpyny na ksztat ycia podziemnego w okupowanej Warszawie. Przede wszystkim redagowa Biuletyn Informacyjny, najpoczytniejsze i najwaniejszego pismo konspiracyjne w okupowanej Polsce, wychodzce w Warszawie ju od 5 listopada 1939 roku a do Powstania Warszawskiego, nastpnie jako dziennik powstaczy do zakoczenia dziaa bojowych w rdmieciu stolicy. Ju w kilka dni po przybyciu do Warszawy (pierwsza poowa padziernika 1939 roku) przeprowadzi Kamiski rozmow z Adolfem Abramem prezesem Zwizku Osadnikw, z ktrym czya go wieloletnia przyja na tem at koniecznoci stworzenia konspiracyjnych orodkw informacyjnych, jako wanej formy walki z okupantem. W krtce potem Henryk Jzefski, kom endant okrgu stoecznego Suby Zwycistwu Polski, poleci mu zorganizowanie wydawnictwa informujcego o sytuacji kraju i wiata we wszystkich dziedzinach ycia narodowego, politycznego, spoecznego, etc. W taki sposb narodzi si Biuletyn Informacyjny. Tak si zoyo, e na samym pocztku bezdomnego Kamyka przygarna Zofia Kossak, ktrej mieszkanie na Powilu przy ul. Wilanowskiej ocalao. By to dla redaktora Biuletynu... kontak t bezcenny, bo pod jednym dachem znalaz znakomit informatork o rodowisku literackim. Z tam tych czasw zapamita te wieczory, w czasie ktrych czytano jakby na przekr okupacyjnej nocy Przemino z wiatrem M argaret Mitchell. Przedziwnym zbiegiem okolicznoci koniec tego okresu rwnie wie si z Zofi Kossak po wyjciu z Owicimia przysza ona do redakcji Biuletynu..., gdzie a do koca dziaa powstaczych w rdmieciu drukowano jej wspomnienia obozowe. Nie do przecenienia s te zasugi Kamiskiego w akcji ratow ania ydw, take jako redaktora Biuletynu..., w ktrym ju w roku 1940, w numerze 19, na stronie 5 pisa:

20 Tygodnik Powszechny 1978, nr 18 19.

Atak tak brzmi nazwa antysemickiego wydawnictwa (ul. Marszakowska II 4, m. 5) majcego si wzorowa na bratnim Szturmerze. Pierwszym jego dzieem s nalepki na okna z rysunkiem poczonego toporu i Krzya. Stwierdzamy, e wszelkie bezporednie lub porednie wspdziaanie z Niemcami w przeladowaniu ydw jest tak sam dywersj, jak kada inna wsppraca ze miertelnym wrogiem Polski.

Sw solidarno z nieszczliwym narodem potwierdza wieloma sowami i czynami przez ca okupacj, zwaszcza w czasie powstania w Getcie21.

O d roku 1941 Kamiski by szefem Biura Informacji Propagandy, a take twrc i kom endantem Organizacji Maego Sabotau Wawer.

W awer mia bardzo cisy zwizek z konspiracyjnym harcerstwem Szarymi Szeregami. Aleksander Kamiski bowiem wykorzysta w organizowaniu maego sabotau metodyk pracy harcerskiej. Do W awra wic cigny due gromady modziey harcerskiej, pragncej w sposb zorganizowany bra udzia w walce z okupantem; tu wanie spotkali si z Kamykiem Tadeusz Zawadzki, Jan Bytnar, Aleksy Dawidowski, pniejsi bohaterowie Kamieni na szaniec.

Znakom ity pedagog, rozmiowany w idei harcerskiej, szybko zy si z warszawskim rodowiskiem szaroszeregowym i sta si w nim postaci popularn. Modzie znaa go z ksiek i publikacji prasowych, a w konspiracyjnych wadzach harcerskich byli jego przyjaciele: pierwszy naczelnik Szarych Szeregw Florian M arciniak, ktrego Kamiski by staym doradc, Juliusz Dbrowski, wspautor znanej ksiki harcerskiej Jeden trudny rok, Leszek Dom aski (Zeus z Kamieni na szaniec) i inni.

Najwikszej mioci swego ycia, harcerstwu, ofiarowa Aleksander Kam iski talent, dawa z niego hojnie ju w czasie budowania najjaniej jednak zalni on w czasie wojny. Bardzo piknie sformuowa to Stanisaw Broniewski:

Talent pisarski Aleksandra Kamiskiego to integralna cz tego, jak nazwalimy, posagu, z ktrym by on pars magna przy tworzeniu Szarych Szeregw, z ktrym do nich od razu wszed, a potem cay czas okupacji w rnej formie im suy. Ale obok tego bya, mimo cigle trwajcego nawau zaj, cika, ilociowo, jak na te trudne warunki wojenne, ogromna praca pisarska. Byy porywy zapau kolejno do kilku realizowanych tematw, ktre ju wwczas, ale pniej w szczeglnoci, okazay si tematami wanymi, moe najwaniejszymi. Byo wreszcie trudne, uparte przeamywanie oporw w sobie samym i w warunkach wok. To wszystko stworzyo dla Szarych Szeregw dwie

21 Obszerniej na ten temat zob.: Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomoc ydom 1939-1945. Opra. W. B a r t o s z e w s k i i Z. L e w i n w n a . Krakw 1969.

wielkie wartoci: byo rzeczywistym wkadem w ich wczesn prac, a ponadto t ich prac prawdziw, rzeteln, wzio potem na skrzyda legendy, by legend t suy Polsce duej, ni starczyo ycia harcerzy z Szarych Szeregw, duej ni starczyo ycia autora.22

Ta legenda wci ywa i bolesna to Wielka gra (1942), k t ra jest sum dowiadcze z maego sabotau, Kamienie na szaniec (1943), najgoniejsza ksika w okupowanej Polsce, ale i Przodownik [1943] 1944, w ktrym wczeniejsze dowiadczenia w pracy z zuchami teraz wykorzystywa, piszc poradnik dla najmodszej gazi konspiracyjnego harcerstwa Zawiszy. To take dziesitki artykuw w Biuletynie Informacyjnym o tak wyrazistej poetyce i tak znamiennej wymowie moralnej, e natychmiast rozpoznaje si ich autora Aleksandra Kamiskiego. R o z p o z n a w a o si go take po zamiowaniach literackich: cytatach z dzie wybitnych pisarzy polskich, umieszczanych jako m otto przy poszczeglnych numerach (Bogurodzica, Kasprowicz, Kochanowski, Mickiewicz, Sowacki, Wierzyski, eromski i inni). Literatura te bya ucieczk w rzadkich chwilach spokoju i wypoczynku, gdy przyjeda do rodziny w Skierniewicach. Czytywa wieczorami przewanie Conrada, ktrego komplet dzie tam si znajdowa, jakby czerpa z niego si. Bra te udzia w zbiorowych seansach czytania Sagi rodu Forsytew Galsworthyego.

O statni numer Biuletynu Informacyjnego ukaza si 5 listopada 1944 roku i by poegnaniem z czytelnikami; zamyka go redaktor naczelny przesaniem, w ktre wpisywa oczywicie cytat literacki:

Czytelnikom, wiernym, oddanym przyjacioom z lat konspiracji, przypominamy zdanie z Kasprowicza, ktre tyle razy widzielimy na czele tajnych numerw: Bogosawieni, ktrzy w czasie gromw nie utracili rwnowagi ducha.

Wybierajc takie m otto, zapewne nie przeczuwa, i nadchodzi czas, w ktrym owa rwnowaga ducha bdzie jeszcze bardziej potrzebna.

***

Po upadku Powstania Warszawskiego, pobycie w obozie pruszkowskim powrci Kamiski do Skierniewic na duszy odpoczynek, dziaalno konspiracyjn zawiesi. Tu te mg obserwowa grone symptomy nadchodzcej rzeczywistoci: brat ony, kpt. Dominik Sokoowski, o wicie zosta wywieziony wraz z caym transportem AK-owcw do wierdowska, za Ural.

22 S. B r o n i e w s k i : Przedmowa do przygotowywanego w latach osiemdziesitych przez Wydawnictwo lsk w Katowicach wydania dzie A. Kamiskiego. Maszynopis w AAK.

Poniewa bardzo zaprzyjaniona z Kamiskim prof. Helena Radliska przeniosa si do odzi, stosunkowo mao zniszczonej, i podja prac na uniwersytecie, organizujc Katedr Pedagogiki Spoecznej, pisarz skorzysta z propozycji zostania jej asystentem, jednoczenie take peni funkcj asystenta prof. Sergiusza Hessena (tego samego, ktrego dziea czytywali bohaterowie Kamieni na szaniec) w Katedrze Pedagogiki Oglnej. W odzi znalazo si wielu uchodcw z Warszawy i na uniwersytecie panowaa dobra atmosfera. Tak zacz si nowy okres w yciu pisarza pracy naukowej. Wczeniej jednak podj prac nad nowym wydaniem Kamieni na szaniec. Zacz od konsultacji z ojcem Tadeusza Zawadzkiego i Janem Rodowiczem. Pierwsze wydanie powojenne ukazao si w roku 1946. Z tej edycji, jak i z wszystkich innych swoich ksiek harcerskich poow honorarium zawsze autor przekazywa na pielgnacj mogi harcerskich na Cmentarzu Powzkowskim oraz na wsparcie dla matek polegych harcerzy.

Zbiera rwnoczenie materia do dalszego cigu ksiki. N a propozycj Oficyny Ksigarskiej przygotowuje wybr opowiada dla modziey i tak powstaj Narodziny dzielnoci. Staje si autorytetem w tej dziedzinie,0 czym wiadczy fakt, i na I Oglnopolskim Zjedzie w sprawie Literatury dla Dzieci i Modziey, organizowanym przez Zwizek Nauczycielstwa Polskiego, wygasza referat z zakresu tej problematyki. W roku 1947 zostaje te czonkiem Zwizku Literatw Polskich Oddziau w odzi. W tym samym roku ukoczy dysertacj doktorsk, powicon samorzdowi modziey w szkole1 internacie, w ktrej wykorzystywa swoje przedwojenne dowiadczenia wychowawcze. O brona odbya si 30 m arca 1947 roku prom otorem by prof. Hessen. Uczony wysoko Kamiskiego ceni za jego harcerskie ksiki, zwaszcza za Kamienie na szaniec, ktre czytywa w czasie wojny, nie wiedzc jeszcze, kto jest ich autorem. Ju wwczas jednak zaczy si kopoty z cenzur, gdy w 1948 roku w Naszej Ksigarni wydawa Nauczanie i wychowanie metod harcersk. Zreszt jeszcze wczeniej mona byo przewidzie rozwj wypadkw i wkrtce wydarzenia potoczyy si w atwym do przewidzenia kierunku; nastpiy wezwania do Urzdu Bezpieczestwa, przesuchania, inwigilacja w domu i jeszcze inne formy szykan. W marcu 1947 roku Kamiski zosta zaatakowany przez Stanisawa Skrzeszewskiego, wczesnego ministra owiaty, za reakcyjne pogldy na tem at harcerstwa i odsunity od dziaalnoci harcerskiej. W roku 1948 formalnie zwolniono go ze stanowiska wiceprzewodniczcego Z H P i odwoano z Tymczasowej Naczelnej Rady Harcerskiej, nastpnie wykluczono go ze Zwizku Harcerstwa Polskiego, a take cofnito mu stopie instruktorski. Aleksandrowi Kamiskiemu wsptwrcy polskiego harcerstwa cofnito stopie instruktorski!

Rwnoczenie trway ju procesy harcerzy23. W styczniu 1949 roku w budynku Ministerstwa Bezpieczestwa Publicznego zosta zamordowany jeden z bohaterw Kamieni... Jan Rodowicz Anoda, o ktrym jeszcze bdzie mowa.

W 1949 roku zawieszono dziaalno Zwizku Harcerstwa Polskiego, w bibliotekach zaczy si czystki ju wczeniej, wycofywano m.in. wszystkie ksiki Kamiskiego24, a zwaszcza Kamienie... W tym samym roku ze wzgldw politycznych zostaje skrelony ze Zwizku Literatw Polskich. W roku 1950 na polecenie ministra owiaty wyrzucono go z Uniwersytetu dzkiego. Przedtem zosta zwolniony prof. Hessen (i wkrtce zmar), zaraz po nim wypowiedzenie dosta Kamiski byo to 1 m aja 1950 roku. Wczeniej jeszcze nastpi nawrt choroby intensywny tryb ycia spowodowa w 1949 roku krw otok z puc znw szpital, potem sanatorium w Tuszynku i Mdralinie. Ale i tam pracowa. 24 marca 1950 roku pisa z M dralina do ony i crki:

Moje Kochane. Pragn Wam donie radosn dla mnie nowin: dobrze mi si pracuje i wydajnie pracuje. Dzi dzienne quantum 4 godziny zleciao mi jak z bicza trzs i napisaem a 6 stron maczku. Nie wiem, czy doceniacie moje podniecenie: nie byem pewien, jak mi pjdzie, przecie nie pracowaem ju p roku; i ten brak perspektywy dla pracy: ani habilitacja, ani druk. Obawiaem si, aby nie powtrzya si psychiczna niezdolno do pracy twrczej. I oto wynik ju pewny: idzie dobrze. Radujcie si wic niewiasty wraz ze mn.25

Powrci take do biografistyki, piszc poszerzone yciorysy wybitnych ludzi: Henryka Jordana, Stanisawa Szczepanowskiego, Jdrzeja niadeckiego.

Crka Aleksandra Kamiskiego prof. Ewa Rzetelska-Feleszko, zauwaya niezwykle trafnie:

Ojciec mia fantastyczny dar odradzania si. Pomimo wielu klsk zdrowotnych, operacji i szpitali nie poddawa si. W przykrych i trudnych sytuacjach umia dostrzec take ich pozytywne strony. Kiedy majc 16 lat powanie i trwale zachorowaam powiedzia: Nie przejmuj si, moe nie bdziesz sportsmenk, ale masz szans zosta intelektualistk. W czasach klski znajdowa nowe sposoby dziaania, nowe pasje i zainteresowania, now tematyk pisarsk.26

23 Por. M. T u r l e j s k a : Te pokolenia aobami czarne... Warszawa 1990; S. Kr u p a : X pawilon. Wspomnienia AK-owca ze ledztwa na Rakowieckiej. Warszawa 1989.

24 Por. B. B i a k o w s k a : Ksiki nie chciane, ksiki grone dla dzieci w Polsce Ludowej. Nowe Ksiki 1992 , nr 7.

25 Cyt. za: J. K a m i s k a : Biografia..., s. 282.26 E. R z e t e l s k a - F e l e s z k o : Wspomnienie o Ojcu. W: Aleksander Kamiski. Dziaacz

i uczony. Red. E. N y c z . Opole 1993, s. 19.

Byo w tym co fenomenalnego, jakby z postawy Anteusza: Kamiski odradza si, biorc piro do rki.

Tak te odrodzi si w pisarstwie naukowym, ktre teraz miao sta polem jego najwikszej aktywnoci yciowej. Pisa prehistori i histori polskich zwizkw modziey i ju marzy o ich analizie teoretycznej byo to w jaki sensie znw harcerstwo, a raczej jego prolog, czyli to, co Kamiskiego interesowao najbardziej. Zawodowo sta si niezaleny: yje z tumacze, odczytw, czym uzupenia skromn rent zdrowotn. Jest to te okres powrotu do mediewistyki bezpiecznie oddalonej od teraniejszoci. Dla swych bada nad Jawie zyska poparcie dzkiego Towarzystwa Naukowego i Pastwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie, wyda kilka prac z tego zakresu27. By te czas na czytanie: prasy, ksiek, chodzenie do teatru, kina.

W maju 1951 roku, gdy poprawi si stan zdrowia, podj z wielk intensywnoci prac nad dziejami zwizkw modziey w Polsce. Zdumiewajcy wydaje si fakt, e unikn wizienia i losu tylu innych wybitnych onierzy Armii Krajowej. Istnieje taka, do prawdopodobna, teza: K amiski bardzo by zaangaowany w akcj ratowania ydw, sam osobicie ocali mnstwo osb, a i przed wojn wielokrotnie w sposb zdecydowany potpia antysemityzm. Jako wielki sympatyk harcerskich druyn ydowskich mia te przyjaci w Haszomer Hacoir. Za to wszystko osania go osobicie Jakub Berman, ktrego brat Adolf Berman by wybitnym dziaaczem lewicy syjonistycznej i jednym z przywdcw walczcego getta. Z podobnych pobudek uratowa Berman po wojnie Zofi Kossak28.

I tak doczeka padziernika 1956, ktry poprzedzio wiele symptomw zapowiadajcych odwil. Ju w styczniu tego roku Iskry podjy rozmowy w sprawie ksiki o modziey powstaczej z Zoki i Parasola i pisarz natychmiast przyj propozycj. Wspierali go w tej decyzji przyjaciele (zwaszcza Stanisaw Broniewski), ci, ktrzy przeyli Powstanie, m atki tych, co polegli. Zachowa si wzruszajcy list Jadwigi Romockiej, ktrej dwaj synowie zginli:

Byam 26 III 1957 r. na Jasnej Grze ogarniaam myl wszystkich bliskich Panu, wielkie serce dla moich chopcw i Zokowcw wszystkich, ktrych Pan wprowadza w ycie nasze na nowo.29

Zanim jeszcze ukazaa si Zoka i Parasol w formie ksikowej, fragmenty drukoway rne czasopisma, czytano je w radio. Prawie rwnoczenie

21 Pena bibliografia prac A. Kamiskiego znajduje si w ksice: Stowarzyszenie spoeczne...

28 Obszerniej na ten temat pisze crka pisarki Anna B u g n o n - R o s s e t : Z biaych plam w yciorysie Zofii Kossak (wspomnienia crki). Tygodnik Powszechny 1988, nr 14 15.

29 List znajduje si w AAK.

katowickie W ydawnictwo lsk, w ktrym pracowaa jako redaktorka harcerka M aria Suboczowa, zaproponowao wznowienie Kamieni na szaniec, na co Kamiski przysta bardzo chtnie. W krtce te to samo Wydawnictwo w serii Szarej Lilijki wznowio Narodziny dzielnoci. D la swych ukochanych zuchw, odradzajcych si po 1956 roku, przepracowa Antka Cwaniaka, zaczynajc od opisu spotkania z Cwankiewiczem po wojnie. Podobnie do wymogw wspczesnoci dostosowa i opatrzy now przedmow Ksik druynowego zuchw. Lawinowo napyway zaproszenia na spotkania autorskie w szkoach, bibliotekach, organizacjach modzieowych, przychodzio mnstwo listw od czytelnikw, wiadczcych o popularnoci pisarza i oczekiwaniu na jego ksiki. Byy te listy dla pisarza bardzo wane, bo potwierdzay sens tego, co czyni Janina Kam iska twierdzi, e ratoway jego zdrowie i samopoczucie30.

Tak wic godzi literatur, nauk i dziaalno spoeczn, a wkrtce znalaz jeszcze jedno pole badawcze: gerontologi, w ktrej sta si cenionym autorytetem. Kolejne choroby, pojawiajce si coraz czciej, nawet mier kliniczn wci pokonywa z zadziwiajc si ducha.

W latach siedemdziesitych jego aktywno pisarska zacza sabn, gwnie ukazuj si wznowienia. Jeszcze pisze wraz z A. Wasilewskim biografi Jzefa Grzesiaka i podejmuje prac nad drugim wydaniem Andrzeja M akowskiego, a take zbiera materiay do ksiki o Michale Grayskim. Powstaj take wspomnienia i biogramy: Jzefa Babickiego, Aliny liwiskiej, Sergiusza Hessena.

W roku 1978 obchodzi siedemdziesit pit rocznic urodzin. Wci pracowa. W wywiadzie udzielonym Danucie Kaczyskiej dla ycia W arszawy powiedzia:

Wiele satysfakcji daje mi jesie ycia, cho to, co najbardziej umiem i lubi prac, mog ju tylko wykonywa przez trzy godziny dziennie.

Jeszcze planowa nowe prace, zwaszcza z zakresu gerontologii i pedagogiki spoecznej. miertelna choroba ujawnia si z kocem lutego 1978 roku chyba mia tego wiadomo, bo przed operacj powiedzia w dugiej, bardzo osobistej rozmowie do swego przyjaciela Leona M arszaka, e yczy sobie katolickiego pogrzebu. Operacj przeprowadzono 8 marca stwierdzajc zoliwy nowotwr trzustki. Te dni przedostatnie znw byy wypenione czytaniem: Koca wiata szwoleerw M ariana Brandysa, Rom ana Brandstaettera Innych kwiatkw witego Franciszka z Asyu. W szpitalu towarzyszyo mu pisarstwo Conrada. Janina Kam iska napisaa:

30 J. K a m i s k a : Biografia..., s. 339.

Wracam do dni szpitalnych. Jak zawsze czytywaam mu Conrada: Zwierciado morza. Ogromnie ceni wartoci pisarskie tego autora, zy si z jego dzieami i w szpitalu nie rozstawa si z jego utworami. Daway mu okazj do gbokich refleksji. Szczeglnie rozdzia: Sztuka pikna, gdzie mowa o honorze pracy. Przytocz: Oto dlaczego uzyskanie moliwie najwikszej wprawy, baczne docignicie swej sprawnoci do najsubtelniejszych odcieni perfekcji jest kwesti ywotnego znaczenia. Biego prawie nieskazitelna. Ale jest co jeszcze poza tym, co wyszego, subtelny i niezawodny rys mioci i dumy, niezaleny od samego mistrzostwa, niemal natchnienie, ktre daje kadej pracy t nieskoczono, co prawie jest sztuk co jest sztuk.31

Zm ar 15 marca 1978 roku. Pogrzeb odby si 21 marca na Cmentarzu Powzkowskim, msz w. celebrowa ks. bp Kraszewski (ks. J. Zieji podobno nie zezwolono), brzozowy krzy przysaa z Gdaska crka O skara awroc- kiego. Za trum n nie niesiono poduszki z odznaczeniami, bo najwyszego z nich Krzya Armii Krajowej nie nie byo wolno.

***

[...] dzi jestemy tu midzy brzozowymi krzyami, w miejscu polskiej legendy.I dlatego do was zwracam si teraz koledzy Przyjaciele spoczywajcy na tej dziace. Dlatego Wam zakcam cisz. Stacie do apelu! Wyrwnajcie Szare Szeregi. Przyszed do Was Aleksander Kamiski. Przyszed, by zosta z Wami na zawsze32

powiedzia nad mogi Stanisaw Broniewski, w znakomitym i wzruszajcym skrcie ujmujc t niezwyk jedno ycia i dziea Aleksandra Kam iskiego: A utor i bohaterowie jego ksiek poczeni w ostatniej wsplnocie.

31 Ibidem, s. 632.32 S. B r o n i e w s k i : Poegnanie Aleksandra Kamiskiego na Cmentarzu Powzkowskim.

Odpis maszynopisu w posiadaniu autorki.

Biografie wok zagadki ludzkiej osobowoci

Aleksandra Kamiskiego najbardziej fascynowao wiadome ksztatowanie wasnej osobowoci, zwaszcza przez te osoby, ktre swym yciem wycisny pitno na wikszej spoecznoci, ktre pocigay innych i pozostawiy trway lad w dziejach narodu, ludzkoci czy grupy. Jak formoway one ksztat swej osobowoci, jak walczyy z wasnymi sabociami, przez jakie upadki i wzloty biego ich ycie, jakie byy ich mioci i fascynacje? Szukajc odpowiedzi na te pytania Kamiski zarazem kreli portret ywego czowieka, a nie papierow charakterystyk postaci.

***

D ebiutanck opowie biograficzn powici Leopoldowi Kuli jednemu z pierwszych polskich harcerzy. Niewielk ksieczk, wydan w Katowicach w roku 1932 nakadem harcerskiego wydawnictwa Na tropie, zatytuowa: Oficer Rzeczypospolitej. Opowiadanie o pukowniku Lisie-Kuli.

Nie rozpocz jej pisarz, jak to pniej bdzie mia we zwyczaju, od nakrelenia ta spoecznego i genealogii bohatera, ale od spotkania w roku 1911 w Rzeszowie pitnastoletniego zastpowego Lisw z Andrzejem M akowskim, ktre okazao si decydujce dla ksztatu ycia modego chopca. Oprcz tego pojawi si motyw tradycji roku 1863 i Trylogii Sienkiewiczowskiej, ktre wydoby pisarz ju na pocztku opowieci. N a takie to zosta naoony proces ksztacenia charakteru, wiadomego budowania wasnej osobowoci, tak znamiennego dla caej biografistyki Kamiskiego.

Szczupy, wysoki, szarooki pitoklasista z bujn czupryn zniewala chopicym urokiem i entuzjazmem modoci i taki bdzie do ostatnich stron ksiki.

Lis-Kula nie zdy si zestarze, gdy zginie wczenie i wszystkiego dokona jako czowiek bardzo mody. D odatkow a nobilitacja chopca dokona si przez spotkanie z Jzefem Pisudskiem, ktry pochwali go za przytomno umysu i dobr postaw w czasie wicze strzelcw rzeszowskich pod Jasem. To bdzie jakby symboliczne naznaczenie wielkoci. Kamiski pokazuje szybkie dojrzewanie Lisa-Kuli do sawy, jego znakiem jest wanie owo spotkanie z Komendantem. Biografia naoona zostaa na siatk wydarze historycznych: daty (czasem nawet dzienne), miejsca, nazwiska, wydarzenia. Pisarz chce, aby czytelnik odczu wielko i wyjtkowo czasu oraz postaci. Pisze wprost:

Oto nadszed papier nominacyjny. U dou podpisy: Jzef Pisudski i szef sztabu Sosnkowski. A z boku piecztka. Dziwna piecztka odsaniajca ca gbi czynu legionowego. Rzd Narodowy Komendant Gwny widnieje napis w otoku.

Czytelniku! Czy dolatuje ci z napisu tego poszum 1863 roku? Czy wzruszone Twe serce dostrzega podpisy nastpcw Traugutta? Czy zdumione oczy uderza moc przeczuwania przez tych ludzi przyszej Polski?

Lis czu i dostrzega wielko czynu legionowego i jako oficer I brygady daje przecudowny obraz oficera przyszej armii polskiej.1

Nietrudno dostrzec, jak umiejtnie wpisa Kamiski nazwisko Lisa-Kuli w znaki narodowej wielkoci: Traugutt, Pisudski, Sosnkowski one zapowiadaj format modziutkiego podporucznika, ustawiaj go jako kolejnego w tym szeregu. Aby jego nieprzecitno jeszcze bardziej uwiarygodni, opisuje autor, jak Lis uczy si francuskiego, zdaje matur, czyta K anta, Spinoz, Nietzschego, jak pochania dziea mistrzw strategii, ale te organizuje zajcia kulturalne i sportowe dla onierzy jak i jest wszechstronny. I kolejny motyw take znamienny dla pisarstwa Kamiskiego, ktry bdzie pniej zawsze eksponowany jako istotna cecha niepospolitoci czowieka: walka z wasn chorob. Lis-Kula kaszle, zmaga si z wrogiem wewntrznym chorob; tak bdzie ju do koca ksiki bohater wbrew woli lekarzy, z lekami w kieszeni, znajdzie si na froncie, idc od boju do boju. Oficer-chopiec wydaje si czytelnikowi kim niepokonanym, tak chce go wykreowa pisarz

jako herosa. Ale oto zmienia si zupenie nastrj relacji. Z akapitu zapowiadajcego zwycistwo i wielko przechodzi pisarz w akapit, w k t rym pojawi si sowo ostatni:

Zbliamy si do koca. Na filmie Lisowego ycia idzie ostatni akt. Trzeba jednak przyzna, e jest to akt najadniejszy, ktry czerwonym zygzakiem ukae Lisa w najwspanialszej postaci w postaci wodza.2

1 A. K a m i s k i : Oficer Rzeczypospolitej. Opowiadanie o pukowniku Lisie-Kuli. Katowice 1932, s. 12.

2 Ibidem, s. 28.

Kamiski nie tyle zwraca uwag na tragizm wydarzenia, ile na jego zgodno z ca lini ycia, na podniose pikno tego ostatniego aktu. Taka te bdzie kocowa scena: 23-letni Leopold Lis-Kula, od pitnastego roku ycia przebywajcy na froncie, umiera po miertelnym strzale a wok jest wiosna, czysta i soneczna, wanie wstaje wit, i tak spotykaj si symbole pocztku i koca.

Opowie o Lisie-Kuli jest waciwie debiutem Kamiskiego, pierwsz wiksz caoci. Cho ma wszelkie cechy tekstu debiutanckiego, zarazem zapowiada to wszystko, co bdzie pniej tak znamienne dla jego dojrzaego pisarstwa: sta wiadomo czytelnika i liczne odwoania do niego, silne nasycenie faktograficzne, a przede wszystkim fascynacj wzrastaniem wewntrznym czowieka, rozwojem jego osobowoci. W tej pierwszej ksice analizy psychologiczne s jeszcze do powierzchowne, jeszcze mao przekonywajce, czsto nie m a w nich gbi i dostrzec mona opr materii sowa ale wida ju wyrazist lini pisarskiego zamysu oraz dno do oddania prawdy o czowieku, sprawie i czasach. To ksika wana nie tylko jako zapowied pisarska; jest ona czym wicej Kamiski cae ycie bdzie szuka takich ludzi jak Lis- -Kula, ktry staje si jakby prototypem wszystkich jego bohaterw. N astpn ksik, k t ra naprzd pojawi si w formie zblionej do Opowiadania o pukowniku Iisie-Kuli, bdzie doskonali przez dziesitki lat, by nada jej w kocu posta dojrza, ale zbieno sylwetek wydaje si nieprzypadkowa.

Ksik o twrcy polskiego harcerstwa Andrzeju M akowskim pisa Kamiski w roku 1933 po wielogodzinnych konsultacjach z Olg M akowsk i wykorzystujc zgromadzone przez ni materiay. Olga M akowska rkopis zaakceptowaa, natom iast z pozostaymi recenzentami byo rnie. Henryk Kapiszewski, Wodzimierz Rychlicki, Oskar awrocki zwracali uwag, e Kamiski widzi swego bohatera takim, jakim chcia go widzie, e wizerunek Makowskiego jest zbyt subiektywny. Pojawiy si te inne kopoty: polityczne zwolennicy Pisudskiego uwaali, e Kamiski pomniejszy rol M arszaka, a wyolbrzymi gen. Jzefa Hallera.

Zaczy si wic naciski3 zmierzajce do nakonienia autora, by ksik przerobi, wplt w ni zdecydowanie posta Pisudskiego, a Hallera wyretu- szowa. Bya to opinia samego wojewody Grayskiego, od jego nastawienia zaleaa decyzja wydawnictwa Na tropie, ktrego dyrektorem byH. Kapiszewski. Zastosowano wic form szantau wobec Kamiskiego (prbowano te wymusi, by usun posta S. Sedlaczka).

Przeciwstawiem si Grayskiemu w jego daniach usunicia z Andrzeja Makowskiego dobrego tonu przy opisie Hallera

3 Opisa je szczegowo A. J a n o w s k i w ksice: By dzielnym i umie si rni. Szkice o Aleksandrze Kamiskim. Warszawa 1992.

napisa po latach do Oskara awrockiego4. Po tych perturbacjach i uzupenieniach ksika ostatecznie ukazaa si w roku 1934.

Portret Andrzeja Makowskiego, twrcy polskiego harcerstwa, wpisa autor w dzieje tego ruchu, ktrego sam by wsptwrc i ktrego rozwj obserwowa przez dziesitki, do dramatycznych lat. Piszc o Makowskim, zarysowa szerokie to polityczne i spoeczne, scharakteryzowa nie tylko rodowisko rodzinne i rwienicze bohatera, ale ukaza wiele organizacji, takich jak Pet, Eleusis, Eleuteri, Zarzewie, Wyzwolenie, Modzie, ktrych dynamiczny rozwj przypada na czas modoci Makowskiego. Losy M akowskiego s bardzo silnie, nierozerwalnie wrcz zwizane z polskim harcerstwem, to ycie czowieka optanego ide. Przedstawiajc je w formie opowieci, autor pragnie modego czowieka zauroczy postaci Makowskiego, ale te samym harcerstwem. Jednoczenie chce uczyni sw relacj barwn i interesujc, aby nie nuya szczegami historycznymi, nie staa si wyliczeniem dat, faktw, nazwisk, lecz porywaa wartkim tokiem akcji, zawieraa element niespodzianki, by wzruszaa. Wida bardzo bliski, serdeczny stosunek do opisywanej postaci ten zwizek podkrela autor ju w sowie wstpnym, piszc:

Bdzie to wic opowie o kim, kto zgin majc trzydzieci jeden lat. Ci, co gin modo otrzymuj w darze od Opatrznoci modo wieczn. Andrzej Makowski wci wic jest mody cho mino ju szedziesit lat od wybuchu miny pod transportowcem Chaouia. I wci tak jak dawniej pociga sw osobowoci i zdumiewajcym dzieem. Dzieem, ktre wci trwa i rozwija si, przeamujc bariery czasu, zaburze historycznych, przeobrae ustrojowych.5

W tym wyznaniu s zawarte najistotniejsze wyznaczniki biograficznych opowieci Kamiskiego, odnoszce si nie tylko do ksiki o M akowskim, ale do jego wszystkich opowieci biograficznych: trwanie pamici o czowieku, promieniowanie osobowoci i dziea. Pojawia si te tak charakterystyczny dla jego pisarstwa aforyzm, bdcy esencj tego wszystkiego, co pragn zawrze w ksice. D la okrelenia cech gatunkowych pisarz konsekwentnie uywa sowa opowie i zachowuje wszystkie elementy tego gatunku, zwaszcza w ukadzie fabuy utkanej chronologicznie, nasyconej sytuacjami epizodycznymi, analizami psychologicznymi i socjologicznymi, a take w ujawnionej postawie narratora. Luna forma fabularna pozwala na dowolne prowadzenie akcji.

4 Cyt za: ibidem.5 A. K a m i s k i : Andrzej Makowski. Warszawa 1979, s. 5. Wszystkie cytaty pochodz z tego

wydania; cyfra po zamkniciu cudzysowu oznacza numer strony.

Zanim zacznie Kamiski opowie o swoim bohaterze, dotrze do jego korzeni, ukae genealogi. Napisze: pochodzenie ziemiaskie; wiadom jednak, e moe to nasun faszywe wyobraenie o sytuacji materialnej bohatera, zaraz doda, i takie pochodzenie to wanie typowo polski dworek z charakterystycznym ganeczkiem, patriotyczna tradycja rodzinna, gbokie nasycenie kultur i pasje spoecznikowskie. W ten sposb zaraz na pierwszych stronach zburzy stereotyp pojmowania owego pochodzenia (niewtpliwie grony dla bohatera w Polsce Ludowej). Cae postpowanie yciowe Makowskiego jego zanurzenie w historii i pragnienie wolnoci stanie si zrozumia konsekwencj tego, co wynis z domu rodzinnego. Legenda powstania styczniowego, z ktrym zwizany by pradziadek Makowskiego, sdzia Jzef Makowski, bdzie niezwykle silnie oddziaywa na wyobrani chopca. Analizujc postpy szkolne Makowskiego, pisarz stara si obserwowa przemiany jego zainteresowa, przenoszenie ich z przedmiotw cisych na humanistyczne i pocztki aktywnoci spoecznej o gbokiej podbudowie humanistycznej. Jednoczenie cay czas Kamiski ledzi zagadki w biografii Makowskiego: repetowanie klasy VI licealnej, luk midzy m atur a podjciem studiw, uwikanie w podejrzane znajomoci itp.

Jakby wiadom, e same fakty biograficzne mog by nuce, czsto posuguje si opisem: miasta, krajobrazu, ulicy, a take wygldu zewntrznego bohatera: maluje kolor oczu, wosw, opisuje sprysto kroku, wysoki wzrost. Ten wygld musi wzbudza sympati czytelnika. Od opisu nastrojowego czy dynamicznego zaczyna si te czsto rozdzia i taki pocztek natychmiast przykuwa uwag odbiorcy. Temu te suy dialog z Makowskim, bezporednie zwroty do niego wplatane w opis: Andrzeju, uwaaj niebezpieczestwo wzrasta (s. 20); przydaj one opowieci dramatycznoci, wprowadzaj niepokj przeamujcy atmosfer pewnej statycznoci i m onotonii zwizanej z przedstawianiem realiw. Podobnie zreszt jak dialogi, wystpujce wprawdzie nieczsto, lecz w momentach istotnych.

Po dialogach nierzadko pojawia si analiza psychologiczna, ukazujca, jak w Makowskim walczyy lotno, rzutko, entuzjazm - - z brakiem systematycznoci, jak wspistniay w nim rzetelna erudycja i ywa wyobrania, jak szybki refleks i znakomita zdolno przystosowywania do zmieniajcych si sytuacji pozwalay mu na odnajdywanie si w skrajnie odmiennych warunkach ycia. Napisze Kamiski:

[...] by typem modego czowieka niezwykle emocjonalnego, postrzegajcego ycie jako acuch pobudzajcych bodcw intelektualnych, moralnych, lu- dycznych, i z trudem tylko ograniczajcych te ponty.

(s. 21)

Ta trudno bdzie podstawowym problemem w osobowoci M akowskiego i stanie si przyczyn bdnych decyzji, czsto wrcz katastrofalnych. Wychwycona przez Kamiskiego niemal na pocztku ksiki, wczenie przygotowuje czytelnika do niespodzianek, jakie zgotuje mu bohater. Szybko te zauway autor niepokj szukania i niepokj poznawania (s. 25) dominujce cechy osobowoci Makowskiego. Ten niepokj sprawia, e przyszy twrca harcerstwa gorczkowo miota si midzy rnymi skrajnociami, zaczyna kilka rzeczy naraz, podejmowa i rzuca studia, szuka swej drogi, sensu swego ycia, ale wci czu niedosyt i brak. Oddajc ten nastrj poszukiwa, niejako przygotowuje Kamiski czytelnika do decydujcego wydarzenia w yciu Makowskiego: zetknicia z ksik lorda Roberta Baden- -Powella Scouting for Boys i wynikajcych z tej lektury narodzin idei. Z wydarzeniem tym splecie si poznanie Olgi Drahonowskiej oraz pojawienie si w ksice delikatnego, lirycznego wtku mioci uczucia niebanalnego, trudnego dla obojga modych. Doda on ksice niesychanego uroku, a zarazem uczyni posta Makowskiego jeszcze bardziej ludzk i blisk. Mio narzeczeska, pniej maeska, lub w skautowych mundurach, z panoram Tatr w tle, maj charakter romantyczny. Krajobraz tatrzaski jest zreszt najczciej pojawiajcym si pejzaem polskim w tej ksice. Kamiski wprawdzie nie rozpieszcza czytelnika nadmiarem opisw, nie epatuje efektownymi krajobrazami, ale Tatry s tu czym wyjtkowym. Tu te pojawi sie wtek zotego skauta Adama eromskiego, a wraz z nim wejd do ksiki Kamiskiego obszerne cytaty ze wspomnie autora ludzi bezdomnych o synu i roli Makowskiego w jego yciu6, a take relacje zakopiaczykw, ktrzy zetknli sie z Makowskim. Rysujc szerokie to przyjani zakopiaskich, ukazuje pisarz jego popularno, atwo odnajdywania przyjaci w nowych rodowiskach.

Znajc dobrze z wasnego dowiadczenia warsztat pracy pisarza, Kamiski odkrywa przed czytelnikiem tajniki pisarstwa Makowskiego, ukazuje jego pocztki zwizane z tumaczeniem, a waciwie polsk adaptacj angielskiej ksiki: szukanie synonimw, nasycanie polsk tradycj, dostosowywanie do polskich realiw (np. gra poowa ucieczka sybiraka), a zarazem podnoszenie wymaga moralnych. Potem przedstawia dalszy rozwj dochodzenie do wasnego stylu; ksztatowanie si nurtu pisarskiego w biografii Makowskiego to jeden z waniejszych wtkw ksiki a zarazem interesujce fragmenty, ukazujce, do jakiego stopnia twrczy i oryginalny by umys Makowskiego.

Pikny czas narodzin harcerstwa tak nazwie ten okres Kamiski, sam blisko z tym ruchem zwizany, sam go wsptworzcy. Od tego momentu ksika o Makowskim staje si w pewnym sensie take opowieci o polskim

6 S. e r o m s k i : O Adamie eromskim. Wspomnienia. WarszawaKrakw 1919.

harcerstwie, opowieci rzeteln, bogato udokum entowan, lecz nie nuc, bo pisan przez pryzmat wasnych wzrusze i punktu widzenia czowieka, ktry je tworzy. N a oczach czytelnika rodzi si wic lwowski Skaut i powstaje tekst budzcy szczeglne emocje: Wszystko, co nasze wiersz, ktry od pierwszego m omentu urzek Andrzeja i Olg.

W pisaniu o M akowskim jest Kamiski bezwzgldnie uczciwy; nie prbuje ani pomniejsza jego wad, ani w sposb uproszczony tumaczy bdw. Zo nazywa zem tylko tyle; nie jest skonny do atwych wyrokw i faszywy krok, jakim by wyjazd Makowskiego do M onte Carlo i przegranie w ruletk wszystkich pienidzy, ukazuje nie tylko jako upadek moralny, ale take jako ostr lekcj yciow udzielon naiwnemu entuzjacie. W zalenoci od tego, jak szybko i w jaki sposb bdzie si z tego upadku podnosi oceni postpowanie bohatera. Nie bdzie go oszczdza; ten pisarz o wysokiej kulturze sowa nie zawaha si uy sw mocnych, nawet wulgarnych, by odda ca brzydot postpku Makowskiego. Ukazujc jakby m onolog wewntrzny toczony przez Makowskiego, napisze: cierka unurzana w bocie, zbani si, wlaz w to bagno, ale ju wkrtce wprowadzi refleksj, tak znamienn dla optymizmu pedagogicznego Kamiskiego:

Upa mona zawsze. Bdy popenia si co dzie. Kto jest czowiekiem, ten upada, i nie upadek stanowi o czowieku, ale sposb, w jaki czowiek dwiga si z popenionych bdw.

Kto wie, czy miar siy nie jest sposb podnoszenia si z upadku.(s. 46)

Podnoszenie si z upadku, bolesne, twarde, pene fizycznego i psychicznego cierpienia, opisze Kamiski dokadnie i przekonujco; bdzie to dla M akowskiego swoiste katharsis i dlatego czytelnik nie straci sympatii dla niego, ale go jeszcze bardziej polubi. W komentarzu Kamiskiego do owego zdarzenia odezwie si echo jego gboko chrzecijaskiego wiatopogldu, kojarz si z nim pniejsze sowa Prymasa Tysiclecia:

Ludzka rzecz upada szataska trwa w upadku.7

I tak jest w wypadku Makowskiego zaraz w nastpnym rozdziale Kamiski wskae, e od tego momentu zacznie si u Makowskiego nieustanna praca nad sob.

Aby nada swej opowieci cechy jak najwikszej wiarygodnoci, autor j starannie dokumentuje, przede wszystkim przedstawiajc rda: dzienniki, pamitniki, listy do Olgi oraz przyjaci i notatki Makowskiego. To na ich

7 S. kardyna W y s z y s k i : Droga krzyowa. Krakw 1959, s. 35.

podstawie wanie mg odtworzy w proces pracy nad sob; nawet jadospis w dniach, w ktrych M akowski godwk wiczy sw wol. Temu samemu su modlitwy i wzruszajce akty strzeliste twrcy polskiego harcerstwa, w pomocy Boej szukajcego wsparcia dla wasnej saboci. Czasem przytacza w cudzysowie fragmenty pamitniczka i wtedy czytelnik odnosi wraenie, jakby przemawia do niego sam Andrzej Makowski. Szczeglnie czsto cytuje listy Makowskiego, pene si, emocji, aru zawsze koczce si harcerskim Czuwaj!; pisarz nie skrywa, e jest pod ich wielkim urokiem.

Umiejtno korzystania z tych dokumentw wiadczy o mistrzostwie Kamiskiego w dziedzinie analizy psychologicznej: wiczenie po wiczeniu, zadanie po zadaniu analizuje ze znawstwem, ale i gbok wraliwoci cay proces pracy nad sob. To, co potem w harcerstwie midzywojennym stanie si wanym elementem pracy, czyli ksztacenie charakteru tu pokazane jest niemal modelowo. Dodajmy, e Kamiski bardzo zrcznie posuguje si dokumentem, tak go wplatajc w tekst narracji, e staje si jej integraln czci, a zarazem wiadczy o bezstronnoci i prawdzie. Bardzo czsto np. przytacza opinie o Makowskim innych osb (sporo jest ich w rozdziale Wojna), odgrywajcych rol wiadkw; ich relacje przeamuj tok narracji autorskiej oraz pogbiaj atmosfer rzetelnoci i autentyzmu. Rzetelnoci relacji Kamiski sumiennie pilnuje i jakby w obawie, by nie ulec zafascynowaniu, czsto oddaje gos innym osobom.

Operujc rnymi typami zda, autor zrcznie oddaje popiech i szybkie tempo ycia swego bohatera, jego zmczenie i tsknot za Olek. Za pomoc dialogw i rwcych si zda, czsto ich rwnowanikw, ukae gorycz zawodu i poczucie poraki, gdy dzieo Makowskiego harcerstwo, zacznie si rozwija wasnym yciem. I wanie wwczas z widoczn satysfakcj pokazuje Kamiski klas Makowskiego: umiejtno zacinicia zbw, zduszenia w sobie poczucia zawodu, szukanie innej drogi samorealizacji. Napisze:

Nieczsty to rys charakteru, by czowiek, odsunity od prac centralnych, przechodzi nad tym do porzdku i niezwocznie rozpoczyna prac na maym odcinku. A jego praca maa jest tak samo imponujca jak praca wielka.

(s. 70)

M akowski odsunity od wadz harcerskich zaoy druyn z batiarni lwowskiej, a prby nauczenia jej rozrniania dobra od za to na pewno najtrudniejsze lekcje wychowacze, jakie prowadzi Makowski, bardzo powoli wieczone sukcesem. D o tej zdolnoci podnoszenia si Makowskiego po przegranej, nieczynienia z poraki dram atu, lecz prby bdzie powraca Kamiski kilkakrotnie (jemu samemu dobrze bya znana ta sytuacja). Sia wewntrzna Makowskiego najwyraniej go fascynuje; po opisie

3 Braterstwo.- 33

obrzydliwej insynuacji (podejrzenie, e by austriackim agentem), jak a spotkaa Makowskiego w Stanach Zjednoczonych, wprowadzi pisarz nastpujcy komentarz:

Strzsn z siebie rozpacz. Wysikiem woli tumi przygnbienie, wyzwala si z apatii. Jeszcze jedna przegrana bitwa, lecz przecie to nie koniec. Si czowieka, a szczeglnie przywdcy, mierzy si jego zachowaniem w godzinach klski Trzeba natychmiast podj kontruderzenie.

(s. 113)

W takim podejciu do poraek moe najwyraniej wida dzielno M akowskiego, nawet heroizm walki wewntrzej, k tr musia wci podejmowa.

Kamiski nie ukrywa obecnoci narratora i autora w tekcie, ceni sobie kontakt z czytelnikiem i do niego czasem zwraca si bezporednio, piszc np.: Ale wrmy do zdrowiejcego po tyfusie Andrzeja..., czy Wysuchajmy wiadkw..., Zostawmy jednak te rozwaania. Nie kryje te osobistego stosunku do Andrzeja Makowskiego, ale nieustannie zapewnia czytelnika0 swej bezstronnoci; czasem nawet jakby wbrew sobie budujc dystans wobec poczyna bohatera.

Kamiski dba o to, by obraz Makowskiego nie wypad zbyt pasko1 jednostronnie, przedstawia go wic w rnych sytuacjach take prywatnych, gdy prbuje zajrze za kulisy ycia domowego Andrzeja: pokaza go jako ma i ojca z humorem, ale i podziwem opisuje jego uzdolnienia kucharskie i finansowe, ze wzuszeniem maluje zachwyt na twarzy Andrzeja, pochylajcego si nad synkiem.

Czowiek optany przez harcerstwo jednym zdaniem okreli M akowskiego, wspomni te o przewraliwionej dumie narodowej M akowskiego czy napisze:

Andrzej Makowski w wietle tej peniejszej prawdy jawi si nam jako arliwy w swym patriotyzmie romantyk, usiujcy wprzc w swe zamierzenia sprzyjajce okolicznoci i umocni rzecz realiami przygotowawczymi.

Te krtkie charakterystyki bezporednie, ktrych jest w ksice o M akowskim sporo, wyrniaj si swoj lapidarnoci; o ile chrakterystyki porednie, ukazujce Makowskiego w dziaaniu, s do obszerne bezporednie bardzo krtkie, co wytwarza swoist dynamik narracji.

Ksika koczy si liryczn i bardzo osobist apostrof do Makowskiego pierwszego polskiego harcerza. W cigu litanijnych zda, o atwej do uchwycenia rytmice, podsumowa pisarz ycie i dziea swego bohatera:

Ktry bye onierzem polskim przechodzcym obok maoci zrodzonej w niewoli, z oczyma zapatrzonym w Ora Biaego, bronicego wszystkich mwicych polsk mow.

Ktry bye wcieleniem idei braterstwa wrd ludzi.Ktry bye nieustannym kowalem swego charakteru.Ktry bye zawsze gotw peni sub.Ktry bye mistrzem w pracy szarej i mistrzem w pracy porywajcej.Ktrego ycie byo nieustannym ttnem krwi.

(s. 129)

Ta litania do twrcy polskiego harcerstwa sakralizuje go. Zamieszczona tu po opisie mierci Makowskiego, mierci niezwykej, tajemniczej, owianej legend, ale bdcej konsekwencja postawy yciowej, harmonijnie czy si ze sowem wstpnym, napisanym w podobnej, bo bardzo osobistej, lecz i podniosej konwencji stylistycznej. Jest to jakby ram a do portretu, z ktrego wyania si posta twrcy polskiego harcerstwa. Rama dyskretna, a jednak wyrazista.

Mam wraenie, e ksika bdzie pikna, w kadym razie to jest Andrzej, a to najwaniejsze8

powiedziaa Olga M akowska po przeczytaniu ksiki, i trudno byoby znale lepszy wyraz uznania dla sztuki pisarskiej Aleksandra Kamiskiego.

Ksika o Makowskim miaa trzy wydania, bardzo si midzy sob rnice. Pierwsze ukazao si w roku 1934, pisane byo na podstawie dokumentw i czstych rozmw z Olg M akowsk. Byo ono bardzo nasycone emocjami, ale nie tym rnio si od wydania drugiego, z roku 1979, bdcego wersj peniejsz i materiaowo bogatsz. Akcja w pierwszym wydaniu zaczynaa si od przybycia osiemnastoletniego M akowskiego do Lwowa. W wydaniu drugim pisarz zacz od korzeni, od dziecistwa M akowskiego i jego tradycji rodzinnych. W ykorzysta w nim obfite materiay archiwalne ze zbiorw dr. Bolesawa Leonharda z Krakowa. Nowa wersja ksiki, pisana z dystansu czasowego i z wikszym krytycyzmem, stanowi waciwie now edycj, bardziej odpowiadajc mentalnoci wspczesnego czytelnika, ale i obcion now cenzur polityczn. Signum temporis stanowi tumaczenie autora, e pochodzenie ziemiaskie nie byo niczym nagannym. W wydaniu z roku 1979 usunito te wszystko, co dotyczyo kontaktw Makowskiego z Pisudskim, oraz wszelkie wzmianki o Adamie Ciokoszu. W roku 1983 Modzieowa Agencja Wydawnicza wydaa Andrzeja M akowskiego w penej wersji wraz z posowiem A. Kamiskiego, przygotowanym

8 Cyt. za: J. K a m i s k a : Biografia Aleksandra Kamiskiego, s. 22. [Maszynopis w A AK].

wczeniej do planowanego wydania w 1958 roku w Bibliotece Szarej Lilijki, w katowickim Wydawnictwie lsk9.

Trzy edycje ksiki stanowi bardzo interesujcy dokum ent doskonalenia warsztatu i ewolucji pisarskiej Aleksandra Kamiskiego. Pierwsze wydanie przygotowywa czowiek mody drugie starszy, ale w jednym i drugim jest ten sam ar i uczciwo. Czas nie osabi fascynacji postaci Makowskiego, bo przecie Kamiski zawsze by wierny wartociom, ktre uosabia twrca polskiego harcerstwa, ale doskonalenie warsztatu pisarskiego i zdobywanie nowych dowiadcze procentowao w kolejnych edycjach Andrzeja Makowskiego10. Litania do twrcy polskiego harcerstwa we wszystkich wznowieniach zamieszczona zostaa w nie zmienionym ksztacie.

***

Przedostatnia ksika Kamiskiego: Czarny to skromna, bezpretensjonalna relacja o druynowym Czarnej Trzynastki Krakowskiej i Wileskiej Jzefie Grzesiaku. Ksika bardzo powcigliwa, nawet surowa i wstrzsajca wymow samych faktw.

Przyja Aleksandra Kamiskiego z Jzefem Grzesiakiem dwch nieprzecitnych Polakw o odmiennych biografiach, tak bliskich sobie w tym wszystkim, co w czowieku najgbsze zrodzia si w harcerstwie. Trwaa przez cae ycie i rzec by mona przetrwaa poza grb.

Jzefa Grzesiaka rwnie uksztatowao harcerstwo, cho jego droga yciowa rnia si bardzo od kolei losw Makowskiego. Urodzony w 1900 roku na przedmieciach Krakowa w robotniczej rodzinie, mia surow, tw ard modo. Dziki samouctwu zdoby tyle wiedzy i kultury, e Kam iski o nim napisa:

Jzef Grzesiak bez regularnej szkoy redniej i bez studiw wyszych w swoistej szkole ycia i aktywnoci spoecznej naby wiedz i sprawno umysow pozwalajc na swobodne kontakty z ludmi o wyksztaceniu wyszym, a przekonywajcym dowodem wyrobienia umysowego jest jego oszczdne, sugestywne pisarstwo, wystpienia publiczne oraz rzesze jego wychowankw, wrd ktrych jest kilku profesorw wyszych uczelni, a take poeci, literaci, inynierowie, lekarze, nauczyciele zachowujcy dla swego druynowego i komendanta chorgwi uznanie, szacunek i podziw.11

9 Wszystkie perypetie wydawnicze ksiki opisa A. J a n o w s k i : By dzielnym...10 Niniejsze rozwaania opieraj si na wydaniu ksiki z roku 1979, jako najpeniejszej

edycji i cakowicie zgodnej z wol autora.11 A. K a m i s k i , A. W a s i l e w s k i : Jzef Grzesiak Czarny". Biblioteka Literacka i Histo

ryczna [b.m.r.w.], s. 18.

Fragm ent ten uwidacznia cay system wartociowania Kamiskiego i nietrudno zrozumie, e legendarny druynowy, najpierw krakowskiej, a potem wileskiej Trzynastki, Jzef Grzesiak fascynowa Kamiskiego. O tym oczarowaniu napisa Stanisaw Broniewski, wspominajc, jak jesieni 1956 roku na tzw. gremium seniorw harcerskich przyszed, dopiero co przybyy z zesania do W orkuty, Czarny:

Jak bliskim by mu Czarny, spostrzeglimy na harcerskim zebraniu w grudniu 1956 roku. Wtedy, jedyny raz usyszelimy, jak Aleksandrowi Kamiskiemu zaama si gos i jak nie mg dokoczy zdania witajcego Czarnego, ktry wanie po dziesiciu latach powrci z Workuty...12

Opowie pisa Kamiski wsplnie z Antonim Wasilewskim, przyjacielem Grzesiaka z lat wileskich i autorem kilku harcerskich ksiek. Kamiski napisa rozdziay 14 i 9, Wasilewski 5 8 i 10. Bez trudu rozpoznajemy w nich cechy pisarstwa Kamiskiego, ktre zdominoway publikacj: denie do uchwycenia penej prawdy o czowieku oraz o czasie, w ktry jego biografia zostaa wpisana. W Przedmowie autorzy podkrelili, e Grzesiak fascynowa sw harcersk dzielnoci i postaw spoeczno-moraln. To sowo dzielno, stanowice klucz do caego pisarstwa Kamiskiego zdradza jego prymat autorski.

Podobnie jak w innych swych ksikach, i tym razem Kamiski wychodzi od gbokiej analizy rodowiska spoecznego, z ktrego pochodzi jego bohater. Z satysfakcj odnotowuje, e nie mia on adnych zahamowa z powodu niskiej pozycji spoecznej rodzicw i ich ubstwa, przeciwnie by z tego dumny.

W tej biografii, jak i w yciorysie Makowskiego, pisarz splata los bohatera nierozerwalnie z histori harcerstwa. S stronice wycznie jej powicone, ale to wanie poprzez harcerstwo bdzie Kamiski tumaczy wszystkie waniejsze wydarzenia w yciu Czarnego. N a przykad: data przyrzeczenia jest m omentem zwrotnym, wkrtce po nim zostanie zastpowym Czarnych Wilkw, a okrelenie Czarny przylgnie ju do niego na cae ycie. W prowadzajc nierzadko obszerne dygresje historyczne, ma wiadomo, e atwo w ten sposb opowie przeciy nucym balastem erudycyjnym i czasem wida, jak z pewnym wysikiem powraca do gwnego nurtu swych rozwaa i do postaci bohatera. Wtedy wrcz przywouje sam siebie do porzdku, piszc Do rzeczy!

Analizujc poszczeglne etapy suby Jzefa Grzesiaka, styl jego pracy, rygoryzm postawy i munduru, zacicie przywdcze, suenie wartociom harcerskim wasnym przykadem (s. 29) zastanawia si jednoczenie

12 Ibidem, s. 14.

Kamiski, jak rosa legenda Czarnego, co decydowao o specyficznym uroku, jaki przyciga do niego modych. Czarny by bardzo ambitny i innym te stawia wysokie wymagania, nie znosi banau, surowo i ostro reagowa na niedocignicia, ale przy tym tworzy klimat braterstwa i wsplnoty wynikajcej z przynalenoci do harcerstwa.

W ksice o Czarnym Kamiski take chtnie posugiwa si dokum entem: pamitnikiem, kronik druyny, artykuem prasowym, pismem urzdowym, rozkazem, ktrego tre przytacza dosownie, wspomnieniami, yciorysem napisanym wasnorcznie przez Czarnego. Bardzo wane s te listy, zwaszcza te do syna, sane z dalekiej W orkuty. Ukazuj one jeszcze inny wymiar osobowoci Czarnego: jego pen czuoci trosk o najbliszych,0 ich sprawy duchowe i materialne. Pokazuj te lepiej ni najlepszy opis si psychiczn Czarnego, pokonujcego gd, zimno, cik prac na nieludzkiej ziemi, jego pen determinacji maksym: Wytrwaym zwycistwo. Prawie cztery strony ksiki to same fragmenty listw Czarnego. Wywieraj one na czytelniku niezatarte wraenie.

Po fragmentach listw nastpuje opis polskiej rzeczywistoci, k tr zasta Czarny po powrocie do Polski w 1956 roku. Zestawienie jego woli dziaania, nadziei i optymizmu na odbudow harcerstwa z indolencj i z wol wczesnych wadz harcerskich wywouje zdumienie i al, ale zaraz po nim ogarnia nas znw podziw, e i w tych warunkach umia Czarny odnale swoje miejsce:

Jeli wiem, e mam racj, moe stu mwi inaczej nie ustpi.13

W Czarnym Kamiski bardzo ceni odwag cywiln, wyraanie sdw niepopularnych, jeli tylko by przekonany o ich susznoci. Opisujc wynikajce z tego konflikty, Kamiski zawsze prezentuje racje obu stron, w sposb wywaony i sprawiedliwy, ale z wyran sympati dla Grzesiaka, tym bardziej e czya ich np. zgodno pogldw na problem druyn mniejszoci narodowych, budzcy w latach midzywojennych liczne kontrowersje. Analogicznie byo po roku 1956.

Grzesiak by twardy i w t twardo zbroi swych wychowankw. Wodzimierz Klonowski, dowdca Plutonu Kadrowego Czarnej Trzynastki1 oficer cznikowy dowdcy dzielnicy D w czasie okupacji, ktry po wojnie znalaz si w Ameryce, napisa do Czarnego:

Ty, drogi Jzku, swoj osobowoci potrafie uzbroi mnie w tward nieustpliw natur, ktra miaa jedyn odpowied: nie! Byem w takich momentach cikiego kryzysu pewny, e Ty na moim miejscu postpiby tak samo.14

13 Ibidem, s. 75.14 Ibidem, s. 7778.

Takich dokumentw przytacza Kamiski wicej, a zarazem bada to, co go zawsze fascynowao: wpyw wybitnej osobowoci na otoczenie. N a podstawie relacji wychowankw Czarnego sformuowa te odpowied na pytanie, skd braa si wielka popularno Czarnego wrd modziey. Wpywaa na ni fantastyczna pami twarzy, nazwisk i wydarze oraz dar wymowy. Mwi zdaniami krtkimi, zwartymi, jakby rbanymi. W swych wypowiedziach nie kokietowa suchaczy.15

Tak wic sw przedostatni ksik powici autor Kamieni na szaniec Czarnemu, ktrego yciorys by jakby symbolem polskiego losu. egna go z gorycz, bo na pogrzebie Grzesiaka nie pochyliy si harcerskie sztandary.

Bohaterem ostatniej opowieci biograficznej ju nie dokoczonej uczyni Aleksander Kamiski M ichaa Grayskiego, wojewod lskiego i przewodniczcego ZH P przed wojn. Pisa j do ostatnich chwil ycia, ju w cikiej chorobie musiaa wic by dla niego bardzo wana. Bya to zreszt ksika nieatwa, bo jej bohater mia biografi trudn, chwilami nawet kontrowersyjn ze wzgldu na konflikt z Wojciechem Korfantym. Kamiski, jako czowiek gboko sprawiedliwy by tego w peni wiadomy. Mia Grayski przy tym nie umniejszajc jego zasug yciorys bardziej polityczny, a mniej harcerski. W dziejach harcerstwa by jednak postaci bardzo znaczc. D la uzasadnienia swego pisarskiego zamysu i jakby z gry odpowiadajc przyszym krytykom, w sowie wstpnym do ksiki napisa:

Micha Grayski nalea do wybitnych dziaaczy spoecznych i pastwowych Drugiej Rzeczypospolitej. Nie bdzie tu jednak przedstawiony jego peny yciorys. Autor tej opowieci biograficznej stosownie do swej kompetencji skupi si na Grayskim jako Przewodniczcym Zwizku Harcerstwa Polskiego, lecz oczywicie nawizywa bdzie do caego przebiegu tego barwnego ycia oraz do kontekstu historycznego, w jakim przebiegao.16

Aleksander Kamiski zetkn si osobicie z Grayskim w okresie od roku 1933 do 1939, gdy prowadzi szkoy dla instruktorw harcerskich w Grkach Wielkich i w Nierodzimiu koo Skoczowa. Funkcj t powierzy mu przecie Grayski. Mia wwczas okazj osobicie obserwowa starania wojewody wok budowy O rodka Harcerskiego na tym terenie i jego wielkie zaangaowanie w sprawy harcerskie. Wane w jego yciorysie jest i to, e polubi Helen Gepner-liwowsk, harcmistrzyni Rzeczypospolitej, harcerk z prowadzonej przez Andrzeja i Olg Makowskich w Zakopanem druyny harcerskiej, uczestniczk obrony Lwowa i wiceprzewodniczc Z H P w latach 1934 1936. Jednak do tego etapu, ktrv zapewne opisaby w sposb kom petentny

15 Ibidem, s. 76.16 A. K a m i s k i : Micha Grayski. (N ie dokoczona biografia). Krakw 1994 , s. 5.

i interesujcy, ju nie doszed. Ksika skada si zaledwie z trzech rozdziaw (44 strony maszynopisu), obejmujcych czas akcji tylko do roku 1925, czyli okres najbardziej interesujcy i istotny nie zosta opisany.

Ze stron biografii wyania si jednak do wyrazicie sylwetka modego czowieka o nieprzecitnej osobowoci. Najpierw to may, wty chopiec, czupurny i zadziwiajco zdolny, prbujcy sw fizyczn sabo przeama si umysu; potem ucze ekskluzywnego gimnazjum w Krakowie, ambitny, przechodzcy gadko z klasy do klasy, wybitnie uzdolniony w zakresie historii, spoecznie zupenie bierny. Pniej student Uniwersytetu Jagielloskiego, zdobywajcy wiedz bez kopotw, pracowity, chonny, o szerokich zainteresowaniach. Sw edukacj akademick koczy doktoratem w roku 1914 i wszystko wskazuje na to, e wybierze karier naukow.

Piszc o drodze yciowej Grayskiego, Kamiski podkrela jego inteligencj i pracowito. Dostrzee rwnie, w okresie po ukoczeniu studiw, przymioty inne: operatywno, szybko w podejmowaniu decyzji i konsekwentn ich realizacj, ktre wydadz si Kamiskimu decydujce dla dalszych sukcesw przyszego wojewody lskiego.

Najwaniejsze jednak stanie si dla Kamiskiego tropienie momentu zwizania si Grayskiego z harcerstwem. Bardzo uwanie zatem opisuje jego drog do lska, gdy to tam zbiegn si ju na zawsze szlaki czowieka i idei. Zanim do tego dojdzie, Kamiski jeszcze opisze konflikt z Korfantym. Prbujc analizowa t sytuacj na szerokim tle politycznym, autor wydaje si waciwie bezradny. Z jednej strony wie, e Korfanty

by jednak bezgranicznie oddany lskiemu ludowi, kocha ten lud, chcia mu suy caym sob i wrd rzesz lskich cieszy si wielk popularnoci. By swj, nasz, pieron.17

Z drugiej ostro widzia bdy Korfantego i caym sercem by po stronie Grayskiego. Obawiajc si jednak najwyraniej posdzenia o stronniczo, obficie cytowa opracowania naukowe, gwnie prace prof. M. W rzoska, ktrego widocznie uzna za autorytet w tej sprawie. Te fragmenty ksiki waciwie przypominaj opracowanie historii powsta lskich, ginie w nich gwny wtek, Kamiskiego ponosi temperament historyka, ukazuje fakty, wydarzenia, operacje powstacze i mimo wyranych wysikw, by nie wika si w opisy, zwaszcza trzeciego powstania lskiego relacjonuje jego przebieg. Czasem tylko przypomina mu si, e przecie mia pisa o Grayskim. Dopiero po definitywnym zakoczeniu opisw dziaa powstaczych powraca Kamiski do zasadniczego tem atu swej opowieci. Teraz bdzie tropi charakter powiza Grayskiego ze lskiem: jego konspiracyjne wyjazdy

17 Ibidem, s. 25.

do Bytomia w celu organizowania tam antyniemieckiego ruchu oporu i jego coraz szerzej zakrojon akcj zachodni. Tam te bdzie szuka ladw kontaktw z dziaaczami harcerskimi na Opolszczynie. Rozdarty midzy pragnieniem ukoczenia pracy habilitacyjnej a dziaalnoci spoeczno-polityczn Grayski rwnoczenie niesychanie si rozwija wewntrznie i to najbardziej przykuwa uwag Kamiskiego. Modo duchowa, przejawiajca si w nieustannym poszukiwaniu drogi yciowej, czyni Grayskiego bliskim pisarzowi w swej narracji podkrela on to poszukiwanie z wyranym uznaniem. Tak dochodzi do roku 1926, ktry mia sta si przeomowym i dla bohatera opowieci, i dla lska. Niestety, w tym momencie maszynopis si urywa, nie dotar wic pisarz do czasu, ktry zapewne najbardziej chcia opisa, cho waciwie pierwsz prb opisania tych lat podj wczeniej.

W roku 1933 bowiem, w czasopimie dla modziey Iskry drukowa krtkie opowiadania zatytuowane Druh Wojewoda. Wdz harcerzy. Utrzymane w stylu wszystkich opowieci biograficznych Kamiskiego, w sposb ywy i plastyczny ukazyway posta przewodniczcego Zwizku Harcerstwa Polskiego w jakby krtkich migawkowych ujciach: dzie pracy wojewody od godziny 7.45 rano do pnych godzin wieczornych, skrztne zagospodarowanie kadej minuty, by znale czas dla kadego czowieka, uroczysty rau t u Prezydenta Rzeczypospolitej, na ktrym Grayski toast wznosi... wod:

Panie Wojewodo? odzywaj si ciche, zgorszone szepty. Zostaem przewodniczcym harcerstwa umiecha si Wojewoda.18

Kiedy indziej bulwersuje wytworne towarzystwo strojem:

Drzwi poczekalni otwieraj si i wchodzi pan Wojewoda w mundurze harcerskim z... goymi kolanami, nie zakrytymi przez krtkie spodenki Umiech zamiera na twarzach panw w cylindrach. Zakopotane, niewyrane oczy nie mog oderwa si od goych kolan Wojewody19.

Obie opisane sytuacje wyranie podkrelaj harcersko Grayskiego, nie poddajc si adnym konwencjom towarzyskim, bo i ona bya gwnym m otywem opowieci, zaakcentowanym w kolejnoci sw tytuu Druh Wojewoda. Jest to zgodne z zamierzeniem opowieci pisanej w latach siedemdziesitych. M ona wic zaryzykowa twierdzenie, e ksika ta dojrzewaa w Kamiskim bardzo dugo i pocztki pracy nad ni sigaj wczesnych lat trzydziestych. By wszake zbyt wielkim realist, by sdzi, e moga si ukaza w PRL-u. Podejmujc wtek Grayskiego z kocem lat siedemdziesitych, moe liczy

18 Iskry 1933, nr 1, s. 337.19 Ibidem.

na wydanie w drugim obiegu, a moe w rodowiskach emigracyjnych, z ktrym i mia kontakty. Szkoda, e wydawcy Nie dokoczonej biografii Michaa Grayskiego nie doczyli do niej owych obrazkw z Iskier. Dopeniyby one prac Kamiskiego, co z punktu widzenia wspczesnego czytelnika byo bardzo istotne. Nie jedyny to wzgld: oto trafia si niepowtarzalna okazja zarwno porwnania ewolucji warsztatu pisarskiego, jak i udowodnienia, e czas nie przymi w pamici Kamiskiego sylwetki druha Wojewody ani nie spowodowa weryfikacji jego zasug.

Z ca pewnoci mona jednak stwierdzi, e m ateria do nowej wersji opowieci o Grayskim zacz zbiera dopiero w roku 1977; jesieni tego roku konsultowa trzy pierwsze rozdziay z Emili Wglarzwn, by kom endantk lskiej Chorgwi Harcerek (1931 1936), w latach przedwojennych blisko zwizan z Grayskim, a ponadto majc z nim kontakty te w okresie powojennym, gdy przebywa w Anglii na emigracji (Wglarzwna jedzia tam czsto do siostry Olgi). W glarzwna wniosa do maszynopisu do duo szczegowych poprawek. To wanie ona zwrcia uwag Kamiskiemu na fakt, i Grayski zetkn si po raz pierwszy z harcerstwem w czasie plebiscytu na Spiszu i Orawie, oraz pokazaa maszynopis siostrzenicy Grayskiego, Krystynie Pokorny, take przebywajcej w Anglii. Nadesaa ona dwie due kartki uwag, dotyczcych gwnie spraw rodzinnych, prostujc niektre opinie Kamiskiego. Wglarzwna dostarczya tekst rwnie M arii Kapiszewskiej, onie H enryka Kapiszewskiego, take blisko zwizanego z Grayskim (by jego sekretarzem), i zainspirowaa j do przekazania swoich uwag. W tym samym czasie inny lski harcerz, Jan Grzbiela, analizowa dla Kamiskiego stenogramy posiedze Sejmu lskiego, wydobywajc wszystko, co dotyczyo Grayskiego i spraw wychowawczych na lsku. W kocu bardzo wanym konsultantem sta si przyjaciel pisarza Leon Marszaek, od 8 m aja do 1 wrzenia 1939 roku sekretarz wojewody lskiego i przyboczny przewodniczcego Zwizku Harcerstwa Polskiego. Dziki tym, a take innym kontaktom zebra Kamiski ogromny materia: notatki, listy, pozycje bibliograficzne. W tym tak bezcenny dokument, jak odpis listu sir Roberta Baden-Powella, witajcego Grayskiego po jego przybyciu do Londynu jesieni 1939 roku. M ona sobie tylko wyobrazi, jak znakomit stworzyby z tego cao. Niestety, czas Kamiskiego dobiega koca. Uwagi Wglarzwny oraz siostrzenicy Grayskiego zostay nadesane 9 lutego 1978 roku, a 15 marca pisarz zmar.

Ze wszystkich harcerskich relacji bio autentyczne zafascynowanie Grayskim i podziw dla jego harcerskich dokona. Zapewne pod wpywem tych opinii, a take na podstawie wasnych odczu uzna Kamiski zasugi Grayskiego dla harcerstwa za porwnywalne z zasugami Andrzeja M akowskiego. W ostatnich zdaniach wstpu napisa:

O Andrzeju Makowskim mona powiedzie, e by pierwszym polskim skautem, gwnym wsptwrc harcerstwa. O Michale Grayskim naley powiedzie, i zapocztkowa nowy okres w rozwoju Zwizku Harcerstwa Polskiego: uczyni ze wszechstronn, zwart, spryst organizacj ideowo- -wychowawcz modziey, torowa Zwizkowi drog ku historii narodowej.20

Ot tylko Kamiski mia prawo do takiego porwnania, wanie dlatego, e by twrc ksiki o Makowskim. Tylko w jego osdzie nie m ona podejrzewa przesady.

Trzy rozdziay planowanej ksiki o Grayskim miay charakter wersji roboczej, niedoskonaej, do ktrej sam autor chcia jeszcze wprowadzi poprawki. N a przykad przy Wstpie napisa odrcznie inaczej. W iadomo, e tworzy t ksik w popiechu i w chorobie. Byoby wic nieporozumieniem, gdyby zestawia j od strony formalnej z jake starannie dopracow an ksik o Andrzeju Makowskim. Niemniej jednak stanowi ona cenny dokum ent pracy pisarskiej Aleksandra Kamiskiego i jako taka musi by omwiona. G odna jest take uwagi ze wzgldu na wspomniane wczeniej nieporozumienia, nieuniknione przecie, gdy Kamiski przygotowywa pierwsze wydanie ksiki o Makowskim. Nie rzuciy one cienia na opini Kam iskiego o Grayskim, pisarz potrafi si wznie ponad osobiste urazy i ponad tam to wydarzenie oraz dostrzec wybitno postaci lskiego wojewody. Moe te dziaa tu agodzco mijajcy czas, ktry stwarza dystans do postaci i zdarze.

Pozycja ta zamyka bardzo wany rozdzia w pisarstwie Kamiskiego. Zwizany by on z biografiami wybitnych ludzi, a rozpocza go ksieczkao Leopoldzie Lisie-Kuli w latach trzydziestych. Ostatnie sowo pisarskie powicone zostao oczywicie harcerzowi.

I taki jest pierwszy nurt pisarstwa Aleksandra Kamiskiego.

***

Tymi yciorysami Kamiski waciwie nieustannie pisa histori polskiego harcerstwa; jego dzieje bowiem stanowi gwny nurt wszystkich opowieci biograficznych, k