İstihdam politikası ve türkiye - tepav.org.tr€¦ · İstihdam politikası ve türkiye slide 5...

of 41/41
İstihdam politikası ve Türkiye Esen Çağlar Ankara, 13 Mart 2007 tepav türkiye ekonomi politikaları araştırma vakfı

Post on 16-Oct-2019

4 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • İstihdam politikası ve Türkiye

    Esen ÇağlarAnkara, 13 Mart 2007

    tepavtürkiye ekonomi politikaları araştırma vakfı

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 2

    Çerçeveİstihdam meselesine nasıl yaklaşmalıyız?

    Türkiye’de istihdamı AB’den farklılaştıran unsurlarKarşılaştırmalı bir perspektiften Türkiye’de işgücüpiyasasındaki durum

    Türkiye için sorunlar nerelerde?Sorunların çözümünün üç ayağı:

    İşgücü piyasasının esnekliği • İşi korumak vs. işçiyi korumak (flexicurity)Pasif işgücü politikaları• Düzenlemeler (işsizlik sigortası)Aktif işgücü politikaları• Yaratıcı yıkım süreci ve beceri dönüşümü ihtiyacı• Yeni katılan gençler için beceri ve eğitim politikaları

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 3

    Lizbon hedefleri ve büyüme muhasebesinin unsurları aslında aynıdır

    Kişi başına gelir artışı üç unsurdaki artışlara bağlıdır:

    Toplam nüfus içinde çalışabilir nüfusun oranı(demografik fırsat penceresi)Çalışabilir yaştaki nüfusun gerçekten bir iş

    sahibi olması (kadın ve erkeklerin işgücüne katılımı) İşgücü verimliliği

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 4

    Lizbon hedefi ve Türkiye’nin mevcut kapasitesi

    Lizbon istihdam oranı hedefi:2010’a kadar %70 istihdam oranı

    Türkiye’de istihdam oranı:%44…

    Türkiye’nin bu hedefe ulaşması için:2010’a kadar 14 milyon iş yaratması gerekiyor

    Türkiye mevcut GSYİH ve istihdam büyüme oranlarıyla;

    2010’a kadar ancak 1,5 milyon iş yaratabilirKaynak: Dünya Bankası

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 5

    Türkiye’deki istihdam politikalarının odağını AB’den farklılaştıran 7 unsur1. Tarım kesiminin normalleşmesi süreci

    TR: GSMH %11; istihdam %35AB: GSMH %2; istihdam %4

    2. Özel sektörün yaşamakta olduğu hızlı dönüşüm süreci

    Sektörler arası geçişler 3. Çalışma çağındaki nüfusun artması4. Kadınların işgücüne katılımı5. Yüksek miktarda kayıtdışılık (İşlerin %50’si)6. Bölgesel farklılıkların büyüklüğü7. Nitelik farklılıkları

    küresel rekabet edemeyecek işgücü

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 6

    İstihdam sorununa bakış çerçevesi nasıl olmalı? Kapasite nasıl arttırılır?

    Arz kısmıTarımdaki düşüşSektörler arası geçişler (yaratıcı yıkım; modernleşme)Çalışma çağındaki nüfusun artışıKadınların katılımıTalebi karşılayabilecek nitelik

    Talep kısmıMal ve hizmet talebi (genel ekonomik performans)Yükselen rekabet baskısı, rekabet gücüİş yapma biçimlerinin değişmesi; yeni beceri talebiYatırım ve iş yapma ortamı; yatırım iştahı

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 7

    İstihdam sorununa bakış çerçevesi nasıl olmalı? Kapasite nasıl arttırılır?

    Arz kısmıTarımdaki düşüşSektörler arası geçişler (yaratıcı yıkım; modernleşme)Çalışma çağındaki nüfusun artışıKadınların katılımıTalebi karşılayabilecek nitelik

    Talep kısmıMal ve hizmet talebi (genel ekonomik performans)Yükselen rekabet baskısı, rekabet gücüİş yapma biçimlerinin değişmesi; yeni beceri talebiYatırım ve iş yapma ortamı; yatırım iştahı

    Devlet müdahalesi

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 8

    Ekonomik ortamdaki temel değişiklikler işgücü piyasasına nasıl yansır?

    Sanayi Üretimi

    Faiz Oranı

    Enflasyon0

    20

    40

    60

    80

    100

    120

    140

    160

    Jan-99 Jan-00 Jan-01 Jan-02 Jan-03 Jan-04 Jan-05 Jan-06

    Türkiye’de İmalat Sanayi Üretimi, Faizler ve Enflasyon, 1999-2006

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 9

    İşsizlik oranı yükseldi ve inmiyor..

    5%

    6%

    7%

    8%

    9%

    10%

    11%

    200520032001199919971995199319911989

    Genel işsizlik oranı, 1988-2005

    Kaynak: TÜİK

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 10

    Toplam istihdam

    70

    80

    90

    100

    110

    120

    130

    140

    1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007Kaynak: TÜİK ve TEPAV

    Sektörel istihdamlar ve demografik eğilimler (2000-2006) (2000=100)

    Türkiye’nin son dönemdeki istihdam yaratma performansı: Bardak dolu mu boş mu?

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 11

    Toplam istihdam

    Tarım istihdamı

    Sanayi istihdamıHizmetler istihdamı

    Sanayi Üretimi

    Çalışma çağındaki nüfus

    70

    80

    90

    100

    110

    120

    130

    140

    1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007Kaynak: TÜİK ve TEPAV

    Sektörel istihdamlar ve demografik eğilimler (2000-2006) (2000=100)

    Türkiye’nin son dönemdeki istihdam yaratma performansı: Bardak dolu mu boş mu?

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 12

    Genel durum: bardağın boş kısmı (1): İş bulma ümidini kaybedenlerin sayısı artıyor

    50

    100

    150

    200

    250

    300

    1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006

    bin

    kişi

    İş bulma ümidini kaybedenler, 15-24 yaş arası, bin kişi, 1989-2006

    Kaynak: TÜİK

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 13

    Bardağın boş kısmı (2): işsizlerin büyük bir bölümü bir seneden fazla süredir işsiz…

    0%

    5%

    10%

    15%

    20%

    25%

    30%

    35%

    40%

    45%

    2000

    Ç1

    2000

    Ç3

    2001

    Ç1

    2001

    Ç3

    2002

    Ç1

    2002

    Ç3

    2003

    Ç1

    2003

    Ç3

    2004

    Ç1

    2004

    Ç3

    2005

    Ç1

    2005

    Ç3

    2006

    Ç1

    Bir yıldan daha uzun süredir işsiz olanların tüm işsizler içerisindeki payı

    Kaynak: TÜİKSadece iktisadi istatistik değil; sosyal ve siyasi yan etkileri…

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 14

    Kadınların işgücüne katılımı kaygıverici düzeyde…

    15-24 25-54 55-64 15-64

    İstihdam oranları, Türkiye ve AB-15, 2004

    Kaynak: Dünya Bankası ve OECD

    Türkiye

    AB-15

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 15

    Çalışabilecek yaştakiler neden işgücüpiyasasının dışında kalır? (1)İş bulma ümidi kalmayan fertlerin işaramadan vazgeçerek işgücüne dahil olmamasıKöyden kente göçlerin kadınları işgücünden uzaklaştırması;Ücretlerdeki düşüklük nedeniyle ev işleri ve çocuk bakımı suretiyle aile bütçesine daha fazla katkıda bulunulacağına inanılması;

    Kaynak: Ercan Türkan 2005

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 16

    Çalışabilecek yaştakiler neden işgücüpiyasasının dışında kalır? (2)

    Emeklilik yaşının düşüklüğü nedeniyle erken yaşta emekliliğin tercih edilmesi;Türkiye’de belirli süreli (part-time) çalışma kültürünün kısıtlığı nedeniyle, tamamen işgücüpiyasası dışında kalınmak zorunda olunması;Kayıtdışı istihdamın yaygın olması nedeniyle, özellikle kadınların çalışması durumunda bile sosyal güvenlik şemsiyesi altına girememesinin yarattığı isteksizlik.

    Kaynak: Ercan Türkan 2005

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 17

    Gerçekte çalışmayanların yanında bir de “çalışmıyor” gözükenler var…

    Kentsel kesimde;Her üç kişiden biri

    Kırsal kesimde;Her dört kişiden üçü

    Kayıtdışılığın büyük kısmı: Ücretsiz aile işçisi, yevmiyeli ve kendi hesabına

    çalışanlar.Verimli istihdam biçimleri çoğunlukla kayıtlı

    Kayıtdışında

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 18

    Gençlerde ve yaşlılarda kayıtdışılıkoranı yükseliyor

    Yaş grupları itibariyle kayıtdışılık oranı, 2000-2003

    Kaynak: Ercan Türkan 2005

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 19

    Sistemdeki yanlışların sonucu…

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 20

    Eğitim düzeyi ve istihdamın kayıtdışılığıarasında önemli bir ilişki var…

    Eğitim durumuna göre kayıtdışılık oranı, 2000-2003 ortalaması, yüzde

    Kaynak: Ercan Türkan 2005

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 21

    İstihdamın nitelik sorunlarıKayıtlı istihdamın eğitimi Kayıtdışı istihdamın eğitimi

    Kaynak: Ercan Türkan 2005

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 22

    İşgücü piyasasından çıkış: Emeklilik yaşının piyasaya etkileri

    1992’de asgari emeklilik yaşı kaldırıldı1994’de kırsalda 55 yaşındaki erkeklerin yarısıemekli maaşı alıyorken, 2002’de üçte ikisi alıyor.Üniversite eğitimi almış kadınlar:

    30 yaşında %80’i çalışıyor50 yaşında %30’u çalışıyor

    Haksız rekabet meselesiÇalışmaya devam eden emekliler ve gençlerdeki yüksek

    işsizlik ve kayıtdışılık oranları

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 23

    50’den fazla işçi çalıştıran işletmeler için zorunlu istihdam

    Avukat - Doktor – Sağlık MemuruGıda Mühendisi – Kimya Mühendisi - KimyagerElektrik Mühendisi – Makine MühendisiYeminli Mali Müşavir

    Özürlü % 3Hükümlü % 1Özürlü veya Hükümlü % 1Terör Mağduru % 1Toplam % 6

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 24

    Sistemdeki yanlışların sonucu…

    Ülkemizde kayıtlı 851 bin işyeri’nin

    % 98’i (835 bin) 50’den az çalışana sahip% 2’si (16 bin) 50’den fazla çalışana sahip

    Zorunlu istihdam uygulamasının, şirket ölçeği üzerine etkisi nedir?

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 25

    7,4

    13,615,5

    17,3 18,3

    23,2 23,3

    30,5 30,6 30,933,5 33,7 34,8

    35,5

    39,5 4042,2

    0

    5

    10

    15

    20

    25

    30

    35

    40

    45

    İrland

    a

    Kore AB

    DMe

    ksika

    İngilte

    reJa

    pony

    aKa

    nada

    Maca

    ristan

    Çek C

    umhu

    riyeti

    İspan

    yaAl

    many

    aHo

    lland

    aYu

    nanis

    tan İtalyaİsv

    eçFr

    ansa

    Türki

    ye

    OECD Ülkelerinde İstihdam Vergilerinin Yükü, 2005

    Türkiye’de istihdam üzerindeki vergi yükü çok yüksek miktardadır…

    Kaynak: OECD

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 26

    Kıdem tazminatlarının maliyeti ve bunun piyasaya etkileri…

    20 ay

    10 ay

    6 ay4 ay

    0

    5

    10

    15

    20

    25

    Doğu Avrupa veOrta Asya

    OECD Orta-gelirdüzeyindeki ülkeler

    Türkiye

    20 hizmet yılını doldurmuş bir işçinin kazandığı kıdem tazminatı, (aylık maaş)

    Kaynak: Dünya Bankası ve OECD

    Efektif olarak az ödeniyor; ancak kıdem tazminatı alamayan işsizlik sigortasına da hak kazanamıyor.

    Ayrıca yabancı yatırımcılar için olumsuz bir unsur.

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 27

    Asgari ücret ve işgücü verimliliği

    0%

    10%

    20%

    30%

    40%

    50%

    60%

    70%

    Polonya Kore AB-15 İngiltere Çin Türkiye

    Asgari ücret / işçi başına katma değer, 2006

    Kaynak: Doing Business 2006, Dünya Bankası

    Katma değeri her ülkede 100 olarak alırsak, en yüksek asgari ücret Türkiye’de…

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 28

    Türkiye’deki işgücü piyasasıdüzenlemeleri, AB’dekilerden bile daha katı durumda..

    0

    10

    20

    30

    40

    50

    60

    İngiltere Çin Polonya Kore AB-15 Türkiye

    İşgücü katılığı endeksi, 2006

    Kaynak: Doing Business 2006, Dünya Bankası

    Kayıtdışılık bunun nedeni mi sonucu mu???

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 29

    İşgücü piyasası düzenlemelerinin reformu gereklidir ama yeterli değildir…İşleri korumak vs. işçileri korumak arasında yeni bir denge:

    Flexicurity ve Lizbon; Piyasa esnekliği + çalışan güvenliği

    Türkiye’de atılabilecek adımlarİşsizlik sigortasının kapsama alanıBelirli süreli iş sözleşmeleriİş güvencesi; Kıdem tazminatı; ihbar tazminatı

    Aktif işgücü piyasası politikaları -- > ?

    Pasif işgücü

    piyasasıpolitikaları

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 30

    Pasif düzenlemeler Türkiye’de artık neden tek başına yeterli olamaz?İki temel “dışsal” neden:

    Tüm dünyada iş yapma biçimlerinde köklüdeğişimlerKüresel ekonomide entegrasyon hızla

    artmakta; ve sahneye sürekli yeni rakipler çıkmaktadır• Her sene 20 milyon Çinlinin kırsaldan kente göçü

    Türkiye bunlara uyum göstermeye çalışıyor:Yeni beceri ihtiyaçlarıYükselen sektörler vs. düşüşteki sektörler

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 31

    Dünyada değişen iş yapma biçimleri, işgücüne talebi de etkiliyor

    Artık iş süreçleri parçalara ayrılabiliyorAna faaliyetler: Tedarik, üretim (operasyonlar), pazarlama..Destek faaliyetleri: Lojistik, tasarım, IK yönetimi..

    Artık mekanın önemi kalmadı: Bilgi iletişim teknolojilerindeki hızlı gelişmeler

    Bilgi ve iletişim altyapısının yayılmasıİş akışı yazılımların kullanılması

    Artık her şey daha karmaşık ve daha küresel: Tedarik (değer) zincirlerinin gelişmesi

    İşi taşerona vermenin kolaylaşmasıİşi başka ülkelerde yapmanın kolaylaşması

    İşgücümüzün küresel rekabet edebilecek becerileri ne ölçüde var?

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 32

    Yaratıcı yıkıma bir örnek: Perakende sektöründeki gelişmeler

    0

    1

    2

    3

    4

    5

    6

    1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 20050

    20

    40

    60

    80

    100

    120

    140

    160

    180Hipermarket / süpermarket (sol)

    Bakkal (sağ)

    Hipermarket / süpermarket ve bakkal sayıları (bin)

    Hipermarket / süpermarket ve bakkaların HTM pazar payları (%)

    Kaynak: AC Nielsen Kaynak: HTP

    28,0

    29,0

    30,0

    31,0

    32,0

    33,0

    34,0

    35,0

    36,0

    37,0

    38,0

    2002 2003 2004 2005

    BakkalHipermarket / süpermarket

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 33

    Perakende sektöründe kazananlar ve kaybedenler

    Kayıtdışı üreticiler (kalitesiz ürünler)

    Marka ürünler Üretim

    Serbest çalışan kamyon sahipleri

    Lojistik firmalarıTaşımacılık

    ToptancılarDistribütörlerDağıtım

    BakkallarOrganize zincir mağazalar

    Satış noktaları

    KaybedenlerKazananlar

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 34

    Bugünün temel sorusu: büyümeyen sektörlerden büyüyenlere istihdam geçişi nasıl sağlanacak?

    25.1%

    22%

    19.9%

    30.1%

    28.3%

    23.3%

    24.8%

    İthal girdi oranı

    %0.2%17.7%0.9%Deri

    -%2.8%21.9%3.5%Hazırgiyim

    -3.6%25.8%1.0%Tekstil

    9.5%37.8%8.4%Elektrik ve elektronik cihazları

    11.0%42.6%3.4%Tıbbi aletler

    17.6%52,2%10.2%Makine ve ekipman

    28%59.8%13.9%Taşıt araçları

    Yıllık ortalama büyüme (2002-2006)

    İnovasyonyapanların

    yüzdesi

    Verimlilik artışı(2002-2006)

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 35

    Dönüşümün kaçınılmaz sonucu: orta yaşlı kesimdeki işsizlik:25-34 ve 35-54 yaş gruplarında işsizlik artıyor

    15-19

    20-24

    25-34

    35-54

    10%

    15%

    20%

    25%

    30%

    35%

    40%20

    05

    2004

    2003

    2002

    2001

    2000

    1999

    1998

    1997

    1996

    1995

    1994

    1993

    1992

    1991

    1990

    1989

    1988

    Kaynak: TÜİK ve TEPAV

    35 yaşında, 45 yaşında işsiz kalmış kesimin yeniden iş bulabilmesi için daha farklı politikalar uygulamak gerekir…

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 36

    Aktif işgücü piyasası politikalarıİşgücüne yeni becerilerin verilmesiişgücü talebinin artırılması

    küçük iş yeri açma ve kendi işini kuracaklara yönelik desteklerücret desteklerikamu işleri ve kamu istihdam hizmetleri

    Arz ve talep eşleştirmesinin geliştirmesiiş arama danışmanlığıistihdam hizmetleri

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 37

    SonuçlarDurum iç açıcı değil.İşimiz AB’ninkinden daha da zor.Rekabet gücü politikası ve istihdam politikasınıartık birlikte düşünmemiz gerekiyor.Ayrıca, esnek yapıyı, aktif ve pasif politikaları da birlikte düşünmemiz gereken bir dönemdeyiz.

    Daha sağlıklı piyasa düzenlemeleri Beceri dönüşümü programlarıSeferberlik• 1997 krizi ve Kore:• 200 bin kadın için açılan bilgi iletişim teknolojisi kursları gelen

    talep üzerine 10 milyon kişiyi kapsıyor.

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 38

    Sorular…Henüz bizim için çok yeni olan aktif işgücüpolitikalarında önceliğimiz neler olmalı?

    Somut öneriler?Seferberlik gerekli midir?

    Kadınların işgücüne katılımı için ne gibi politikalar uygulanabilir?

    Kadınlar katılırsa işsizliğin yükseleceğini unutmayalım.Kayıtdışılıkla mücadele gerekli midir?

    Yoksa modernleşme sürecinin seyrine mi bırakılmalıdır? Örn. Perakende sektörü kendiliğinden kayıt içine

    giriyor..

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 39

    www.tepav.org.tr

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 40

    Ek1. Temel istihdam göstergeleri

    Table -: Key labor market indicators, Turkey and selectedOECD countries, 2005 1

    Labor f orce participation rate (%) Employment rate (%) Unemployment rate (%)Total Males Females Total Males Females Total Males Females

    Turkey 51.3 76.2 26.5 45.9 68.2 23.7 10.5 10.5 10.6Mexico 61.8 83.1 43.1 59.6 80.2 41.5 3.6 3.5 3.7Poland 64.6 71.0 58. 3 53.0 59.0 47.0 1 8.0 16.9 19.4Portugal 67.5 79.0 67.9 73.4 73.4 61.7 8.1 7.1 9.2Slovakia 68.9 76.4 61.5 57.7 64.6 50.9 16.2 15.4 17.2Spain 70.8 82.2 59.1 64.3 76.4 51.9 9.2 7.1 12.2EU-15 71.3 79.1 63.5 65.4 73.1 57.8 8.2 7.6 9.0OECD 70.3 80.3 60.4 65.5 75.1 56.1 6.7 6.5 7.0

    1. Indicators are based on the population aged 15 -64. Turkstat reports labor market data for those 15 years and older whichresults in slightly different numbers.Source: OECD (2006).

  • İstihdam politikası ve Türkiye Slide 41

    Ek2. 2006 kayıtdışılık verileri22 milyon 330 bin çalışan11 milyon 503 bini SSK, Bağ-Kur ve Emekli Sandığı'na kayıtlı. Geriye kalan 10 milyon 827 bin kişinin ise herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşuna kaydı yok.

    3 milyon 106 bini ücretsiz aile işçisi 7 milyon 721 bin kişinin yasalar gereğince SSK ya da

    Bağ-Kur'a kayıtlı olmaları gerekiyor. • 3.9 milyon ücretli ve yevmiyeli olan (SSK)• 3.7 milyon işveren ve kendi hesabına çalışan (Bağ-Kur)