güvencesiz İş güvenliği uzmanları, piyasalaşan İş

Click here to load reader

Post on 26-Nov-2021

1 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

lgili Kanun/md:1747
Bir Alan Aratrmas*1
Özet: Türkiye’de piyasalatrlan birçok kamusal alan gibi i sal ve güvenlii alan da piyasa hizmetlerine açlmtr. Bu alann piyasalatrlmas sebebiyle salksz ileyen i sal ve güvenlii, denetimle görevli i güvenlii uzmanlarnn Ortak Salk ve Güvenlik Birimleri (OSGB) araclyla istihdam edilmesi ile daha sorunlu hale gelmitir. Bu çalmada, aslnda iverenin kulland otoriteyi denetleyerek i güvenlii salamakla görevli olan ancak yasalarn koruma altna alamad i güvenlii uzmanlarnn güvencesizlii ve denetimci vasfndan uzak bir ekilde güvenlik salamaya çalmalar üzerinde durulmutur. Çalma, i güvenlii uzmanlaryla yar yaplandrlm yüzyüze derinlemesine görümelerin yapld bir saha aratrmasna dayandrlmtr. Alan bulgular; i güvenlii uzmanlarnn, iverenin içisi olarak ücretlerini aldklar kiiye kar yaptrm uygulamalarn ve risk gördükleri konularda rapor tutmalarn beklemenin i güvenliini etkisizletirdiini göstermektedir. Ayrca 6331 sayl Sal ve Güvenlii Kanunu ile i güvenlii konusundaki en önemli sorun olan denetim, kurumsallatrlmam; denetimde görevli olan uzmanlar güvencesiz braklmtr. güvenlii uzmanlarnn OSGB’ler araclyla istihdam edilmesi ise mevcut sorunlarna, youn i saatleri ve çok düük ücretlerle çaltrlma gibi yeni sorunlar eklemitir. Anahtar Kelimeler: çi sal, i güvenlii, i kazas, ortak salk ve güvenlik birimleri, i güvenlii uzman. Unsecured Occupatonal Safety Specialists, Marketable Occupational Safety: A Field Research Abstract: As many other institutions put into market in Turkey, worker’s health and safety area was also made open to market services. The issue of occupational safety being under adverse
* Geli Tarihi: 20.06.2016 1 Bu çalma, 14.Ulusal Sosyal Bilimler Kongresi’nde sözlü olarak sunulan bildirinin geniletilmi halidir. ** Yrd. Doç. Dr., Gaziosmanpaa Üniversitesi, Çalma Ekonomisi ve Endüstri likileri Bölümü
Çalma ve Toplum, 2016/4
1748
conditions due to the marketization of this area has brought many other problems as a consequence of the employment of occupational safety specialists responsible for inspections through the Joint Health and Safety Units (OSGB). This study employs the issue of the unsecured working conditions of occupational safety specialists the main duty of which is to inspect the authority held by the employer, but not currently under the security of the laws, and their services far away from the quality of being an auditor. The study is based on a field research through semi-structured face-to-face in-depth interviews with occupational safety specialists. Based upon the field findings, the expectation from the specialists to impose sanctions on the employer, who pays them, and prepare reports when risks are observed make it ineffective to ensure the occupational safety. Furthermore, the Law on Occupational Health and Safety numbered 6331 has not institutionalized the inspection, which is the most important problem in occupational safety, and the specialists assigned in inspections have been left unsecured. Employment of occupational safety specialists by means of OSGB added new ones to their existing problems such as heavy working hours and low payment. Keywords: Worker’s health, occupational safety, work accident, joint health and safety units, occupational safety specialist.
Giri
Neoliberalizmde insan refahn arttrmann en iyi yolu özel mülkiyet haklar, serbest piyasalar ve serbest ticaretin temel alnd bir kuramsal çerçeve kurmaktr. Devletin rolü de, bu kuramsal çerçeveyi yaratp sonra da o çerçeveyi korumaktr. Piyasaya müdahale de en alt seviyede olmaldr çünkü teoriye göre devletin piyasa sinyallerini (fiyatlar) tahmin etmesini salayacak yeterli bilgiye sahip olmas mümkün deildir. Neoliberalizmin yeniden ina sürecinde birçok kamusal hizmet bu mantkla piyasalatrlmtr. Bu süreçte devlet, sermaye için yeni kâr olanaklar yaratma potansiyeline sahip olan eitim, salk, sosyal güvenlik ve çevre gibi alanlar piyasaya dahil edecek kurumsal çerçeveyi yaratmakta ve korumaktadr (Harvey, 2015: 10).
Türkiye’de de salk, eitim ve sosyal güvenlik alanlarnda adm adm uygulanan piyasalatrma politikalar bireyleri birçok alanda kamusal güvencelerinden syrlm bir anlayla yüzyüze getirmitir. sal ve i güvenlii alannda yaanan piyasalatrma süreci de kapitalizmin dönemsel ihtiyacna paralel olarak gelimitir. hacminin arttrld ve taeron firmalar eliyle yürütüldüü tersanalerde içi ölümleri artm, madenlerin özel iletmelerce ve devredilen taeron
Güvencesiz Güvenlii Uzmanlar, Piyasalaan Güvenlii: Bir Alan Aratrmas
1749
firmalar araclyla iletilmesiyle üretilen kömür tonunun saysal artnn yannda içi ölümleri buna paralel bir art göstermitir.
Türkiye’de 2014 ylnda 221.366 adet i kazas bildirimi yaplm, bunlardan 1626 adedi ölümle, 1421 adedi ise sürekli igörememezlik ile (vücutta yüzde 10’un üzerinde ilev kayb) sonuçlanmtr. kazas saylarnda 2012 ile 2013 yllar arasnda ise yaklak 2,5 kat art gözlenmektedir. 2012 ve öncesi yllarda i kazas geçiren sigortal saylarna ait istatistikler düzenlenirken ödemesi yaplp kapatlan i kazas vaka saylar esas alnmaktayd. 2013 ylndan itibaren i kazas bildirim formunun elektronik ortamda alnmaya balanmas ile resmi verilere yansyan kaza oranlar da art göstermitir. 2013 ylnda 191.389 olan i kazas bildirimi says yaklak yüzde 15 artla 2014 ylnda 221.366’ya yükselmitir (SGK, 2014).
Türkiye'de artan i kazalar ve skça gündeme gelen içi ölümleri sebebiyle 4857 sayl Kanununda ele alnan i sal ve güvenlii, 2012'de çkarlan 6331 sayl Sal ve Güvenlii Kanunu(SGK) ile düzenlenmi ve bu kanunla tüm özel ve kamu sektörü iyerlerine kademeli olarak i güvenlii uzman çaltrma zorunluluu getirilmitir. yerlerinde i güvenlii uzman çaltrmas zorunluluu olumlu bir adm olarak görünse de, uygulamada farkl sorunlar beraberinde getirmitir.
6331 sayl Kanunla iveren sorumluluunun; iverenin ücretli içileri olan - ve denetimlerin önemli bir aya olan içsel denetimi yapacak olan- iyeri hekimleri ve i güvenlii uzmanlarna devri konusu; ayrca bu uzmanlarn OSGB araclyla yasada belirtilen sürelerle yar zamanl çaltrlmas da kendi içinde sorunlu konulardr. sal ve güvenliinin ileyiini olumsuz etkileyen bu konular, OSGB’ler tarafndan istihdam edilen ve iverence ücretleri karlanan bu uzmanlarn çalma koullar ve bu koullarn denetime yansmas da uzmanlarn salkl denetim yapmalarna engel oluturmaktadr.
sal ve güvenlii salamakla yükümlü ancak kendi i güvencesi olmayan ve her geçen gün çalma koullar arlaan, denetimci vasfndan uzak bir ekilde iveren otoritesine bal olarak istihdam edilen bir emek kesimi dikkat çekmeye balamtr. Ayrca yaplan baz aratrmalarda uzmanlarn mesleklerini yürütürken ücretlerinin danmanlk yaptklar irketler tarafndan ödenmesi, iveren müdahalesi, bamsz çalamama hissi, uzun çalma süreleri, tabi tutulduklar uzmanlk snavlar gibi konular da temel sorunlar olarak dikkat çekmektedir (Arslan ve Ulubeyli, 2016: 1321; TMMOB, 2014; Akboa vd., 2016).
Sal ve Güvenliinin Ortak Salk ve Güvenlik Birimleri Eliyle Piyasalatrlmas
Türkiye’de i sal ve güvenliinin ileyii 6331 sayl SGK ve her sektör için çkarlm yönetmeliklerle salanmaktadr. 2012 ylnda çkarlan bu kanun ile i sal ve güvenliinin kurumsallatrlmas, böylelikle i kazalarnn azaltlmas hedeflenmekteydi. Ayn zamanda, temel amac içiyi korumak olan 4857 sayl Kanununun md.77-85’te düzenlenen i sal ve güvenliine ilikin hususlar tek ve
Güvencesiz Güvenlii Uzmanlar, Piyasalaan Güvenlii: Bir Alan Aratrmas
1750
geni bir kanun içerisinde toplamak mümkün olacakt. SGK'nun gerekçesinde de Birlemi Milletler nsan Haklar Evrensel Beyannamesi, Avrupa Sosyal art, Birlemi Milletler Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Antlamas gibi uluslararas düzenlemelerde i sal ve güvenliinin önemli ve öncelikli olduunun ve taraf devletlerin de, çalanlarn adil ve uygun çalma koullarn, i sal ve güvenlii gereklerini karlyor olduu hususunu tand hükmü bulunmaktadr. Ayrca ILO'nun Sal ve Güvenlii ve Çalma Ortamna likin 155 sayl sözlemesi ve Sal ve Hizmetlerine likin 161 sayl sözlemelerinin Türkiye tarafndan onaylanm olmas da 6331 sayl Kanunu yapma gerekçesi olarak belirtilmi ve uluslararas düzenlemeler gerekçe gösterilerek kanun çkarlmtr. Bu kanunun çkarlmas bir anlamda da erken kapitalistlemi ülkelere ve ulusüstü kurumlara uyum salama gerekçesi olarak da gösterilmitir.
6331 sayl Kanunun birçok maddesi tartmal ve mulak olmakla beraber (Emirolu ve Koar, 2012), özellikle bu çalma kapsamnda deerlendirilecek olan i sal ve güvenliinin OSGB'ler eliyle serbest piyasa koullarna terk edilmesi ve i güvenlii uzmanlarnn güvencesizliine neden olan ilgili düzenlemeler, i güvenliinin salksz ileyiine zemin hazrlamtr. Oysa devletin içinin güvenliini salama görevi anayasal bir sorumluluktur. Anayasa md.2 ve md.5 te belirtildii üzere sosyal devlet olmann gerei olarak ve yine 17., 49., 50., ve 56. maddelerinden yola çkarak içinin güvenli bir ortamda çalmasn yani içi salnn ve i güvenliinin salanmas bir devlet görevidir. Devlet bu görevi çeitli yasal düzenlemelerle iverene vermektedir.
Kamu hukuku nitelikli Anayasann saylan ilgili maddeleri ve 6331 sayl Sal ve Güvenlii Kanunu, 4857 sayl Kanununun 77 vd. maddeleri, Sosyal Sigortalar ve Genel Salk Sigortas Kanunu 21 vd. maddeleri, Umumi Hfzshha Kanunu 173- 180. maddeleri, Belediyeler Kanunu 15. maddesi; Borçlar Kanununun 332. maddesi ile özel hukukta i sal ve güvenlii düzenlenmitir. yerinde içileri i kazalarndan korumak için hangi önlemlerin alnmas gerektii, i kazas ve meslek hastaln önlemek için alnacak koruyucu tedbirler öngörülmütür. Ayrca devlet bu düzenlemelerde ivereni i sal ve güvenlii konusunda iyerinde gerekli tedbirleri almakla görevli klm; denetimler sonucunda da aykr davranlarn tespiti halinde idari ve cezai yaptrmlar öngörmütür.
Ancak insan hayatnn söz konusu olduu i sal ve güvenlii alannda atlan admlar, özellikle bu riskli alann OSGB'ler araclyla yürütülmesine imkan salanmas, çok büyük bir risk tekil etmektedir. SGK md. 6'da belirtildii gibi iveren iyerinde mesleki risklerin önlenmesi ve bu risklerden korunulmasna yönelik çalmalar kapsayacak i güvenlii hizmetlerini yerine getirecek i güvenlii uzman, iyeri hekimi ve gerekirse dier salk personelini çalanlar arasndan görevlendirir. Eer çalanlar arasnda gerekli niteliklere sahip personel yoksa bu hizmetin tamamn veya bir ksmn OSGB'lerden hizmet alarak yerine getirebilir.
4857 sayl Kanunu OSGB kurulabilmesinin hukuki dayanan olutursa da OSGB’leri iveren yerine koymamtr. 6331 sayl SGK ile iverenin, i sal
Güvencesiz Güvenlii Uzmanlar, Piyasalaan Güvenlii: Bir Alan Aratrmas
1751
ve güvenlii önlemlerini yaama geçirmek için bir personel istihdam etmesi yerine, bu hizmeti OSGB’lerden satn alabilmesi salanarak, iverenin i sal i güvenlii alannda yapmakla yükümlü olduu hizmetler piyasaya açlmtr (Özveri; 2014). Böylece i sal ve güvenlii hizmeti serbest piyasa koullarna terk edilmitir.
TO’nun raporuna göre, OSGB’ler sayesinde copy -paste risk analizi yaplmakta (kopya), görmeden ve gitmeden risk analizi yaplmakta, iyerini görmeden acil durum planlar hazrlanmakta, ISIG kurullar toplanm gibi gösterilmekte, 4 dakikada ie giri muayeneleri yaplmakta, peryodik muayeneler yaplm gibi gösterilmekte, i kazalar saklanmakta, olmayan eitimlerin kaytlar tutulmaktadr (TO, 2014) .
Hzla kurulan OSGB’lerin says Çalma ve Sosyal Güvenlik Bakanl’nn yaynlad 10.07.2015 tarihli güncellemeye göre 2005’i bulmutur (isgkatip, 10.07.2015). Bu kadar çok OSGB açlm olmasnn en önemli sebeplerinden biri OSGB açmann kolayldr. OSGB kurulabilmesi için gerekli baz fiziki donanmlar (ofis) yansra ilgili Bakanlk tarafndan OSGB belgesi ile yetkilendirilebilmek ve hizmet sunabilmek için tam zamanl i sözlemesiyle çalan en az bir tane iyeri hekimi, i güvenlii uzman, dier salk personeli bulundurmak gerekmektedir. Bu gereklilikleri yerine getiren her sermaye sahibi- bu konuda bir uzmanlk aranmakszn- OSGB açabilmekte, bu durum da OSGB’lerin güvenilirlii tartlr hale gelmektedir.
Güvenlii Uzmanlarnn Güvencesizlii-Sorumluluun Yasal Boyutu
verene baml olarak çalan i güvenlii uzmanlarna i güvencesi salanmas, i güvenliinin salanabilmesi ve salkl ileyebilmesi açsndan önemli bir konudur. SGK’da 30'un altnda çalann bulunduu iyerlerinde de i güvenlii uzman ve iyeri hekimi görevlendirilmesi yükümlülüü öngörüldüünden, Kanunu md. 18’te belirtilen en az 30 içi ve alt ay kdem koulunun gerçeklemedii iyerlerinde kanunda yer alan i güvencesi hükümleri uygulanamayacaktr. Bu iyerlerinde çalan uzmanlar için SGK’nun ilk metninde özel bir güvence de öngörülmemitir. Ayn durum kamuda görev yapan i güvenlii uzman veya iyeri hekimleri açsndan da geçerlidir. Demirciolu ve Kaplan’a göre, 30’dan az içi çaltran iyerlerinde çalan i güvenlii uzmanlar ve iyeri hekimleri için özel bir düzenleme ile i güvencesi salanmas gerekmemektedir. Bunun yerine Kanunu’nda yer alan 30 içi ibaresinin bu uzmanlara uygulanmamas sorunu çözer niteliktedir (2015: 14).
Ayrca i güvencesinden faydalanacak içinin en üst düzey iveren vekili olmamas gerekmektedir. Eer i güvenlii uzman çalt iyerinde ayn zamanda en üst düzey iveren vekili konumunda ise i güvenlii ile ilgili görevlerinden dolay ivereni tarafndan yaplan bir ayrmclk durumunda bu güvenceden faydalanamayacaktr (Orhan, 2014: 85).
SGK Madde 8/2’de “iyeri hekimi ve i güvenlii uzmanlar;
Güvencesiz Güvenlii Uzmanlar, Piyasalaan Güvenlii: Bir Alan Aratrmas
1752
görevlendirildikleri iyerlerinde i sal ve güvenliiyle ilgili alnmas gereken tedbirleri iverene yazl olarak bildirir; bildirilen hususlardan hayati tehlike arz edenlerin iveren tarafndan yerine getirilmemesi hâlinde, bu hususu Bakanln yetkili birimine bildirir.” eklinde düzenlenen bildirim yükümlülüü i güvenlii uzmanlar Bakanla kar sorumlu tutulmu, iverenlerin sorumluluklar i güvenlii uzmanlar tarafndan karlanmaya çallmtr. Nitekim i güvencesi salanmayan i güvenlii uzmannn söz konusu bildirimi yapmasn beklemek ve iin güvenliinin salanmasnda bu bildirime güvenmek de kendi içinde sorunludur. güvencesi salanmayan uzmanlar böyle bir bildirimi yapmayacaklardr (Bayck, 2013: 128)
SGK m. 8/2’de yer alan bildirim yükümlülüünün Anayasaya aykr olduu iddias ile açlan iptal davas Anayasa Mahkemesi (AYM) tarafndan reddedilmitir2. SGK m. 8/2’nin iptal talebine ilikin gerekçe u ekildedir:
“ 6331 sayl Yasa'nn 8 inci maddesinin ikinci fkrasnda, iyeri hekimi ve i güvenlii uzmannn, görev yaptklar iyerindeki i sal ve güvenlii ile ilgili alnmas gereken önlemleri iverene yazl olarak bildirecekleri; bunlardan hayati tehlike arz edenlerin iveren tarafndan yerine getirilmemesi hâlinde ise, bu hususun Bakanln yetkili birimine bildirilmesi gerektii düzenlenmitir. Anlan düzenleme, iyeri hekimi ve i güvenlii uzmanna, hiçbir ek güvenceleri olmakszn iverenin denetlenmesinde kamusal bir görev yüklemektedir. Yukarda vurguladmz üzere, ek bir güvence olmakszn böylesine ar bir sorumluluun iyeri hekimleriyle i güvenlii uzmanlarna yüklenmesi, içi salnn korunmasnda bir etki yapmayacak ancak kamusal makamlar yeni sorumlular yaratarak kendi sorumluluklarnn konuulmasn önlemi olacaklardr! Oysa Devlet'in görevi çalma hayatnda ortaya çkan sorunlar için sorumlu yaratmak deil, Anayasann 49 uncu maddesinin yükledii ödev gerei 'çalanlarn hayat seviyesini yükseltmek, çalma hayatn gelitirmek için çalanlar ve isizleri korumak'tr. Bu yönüyle, Yasann 8 inci maddesinin ikinci fkrasndaki ''bildirilen hususlardan hayati tehlike arz edenlerin iveren tarafndan yerine getirilmemesi hâlinde, bu hususu Bakanln yetkili birimine bildirir.' hükmü, iyeri hekimleri ve i güvenlii uzmanlarna, çalanlarn hayat seviyesini yükseltmeye yönelik hiçbir önlem içermeksizin, orantsz sorumluluklar yükleyen niteliiyle Anayasaya aykrdr.”
2 Bkz. AYM’nin 3.4.2013 tarih ve 2012/97 E., 2013/51 K. sayl karar (RG, 31.12.2013, 28868)
Güvencesiz Güvenlii Uzmanlar, Piyasalaan Güvenlii: Bir Alan Aratrmas
1753
lgili maddenin 4/4/2015’te 6645 sayl Sal ve Güvenlii Kanunu ile Baz Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Deiiklik Yaplmasna Dair Kanun’un 1. maddesinde yaplan deiiklikle birlikte bildirim yükümlülüüne dair madde u ekilde deitirilmitir:
“veren i sal ve güvenlii ile ilgili konularda rehberlik ve danmanlk yapmak üzere görevlendirilen iyeri hekimi ve i güvenlii uzman, görev ald iyerinde göreviyle ilgili mevzuat ve teknik gelimeleri göz önünde bulundurarak i sal ve güvenlii ile ilgili eksiklik ve aksaklklar, tedbir ve tavsiyeleri belirler ve iverene yazl olarak bildirir. Bildirilen eksiklik ve aksaklklarn düzeltilmesinden, tedbir ve tavsiyelerin yerine getirilmesinden iveren sorumludur. Bildirilen eksiklik ve aksaklklarn acil durdurmay gerektirmesi veya yangn, patlama, göçme, kimyasal sznt vb. acil ve hayati tehlike arz etmesi, meslek hastalna sebep olabilecek ortamlarn bulunmasna ramen iveren tarafndan gerekli tedbirlerin alnmamas halinde, bu durum iyeri hekimi veya i güvenlii uzmannca, bakanln yetkili birimine, varsa yetkili sendika temsilcisine, yoksa çalan temsilcisine bildirilir. Bildirim yapmad tespit edilen iyeri hekimi ve i güvenlii uzmannn belgesi 3 ay, tekrarnda ise 6 ay süre ile askya alnr.”
Her ne kadar ayn madde içindeki deiiklikte “Bildirimden dolay ivereni tarafndan iyeri hekimi veya i güvenlii uzmannn i sözlemesine son verilemez ve bu kiiler hiçbir ekilde hak kaybna uratlamaz. Aksi takdirde iveren hakknda bir yllk sözleme ücreti tutarndan az olmamak üzere tazminata hükmedilir. yeri hekimi veya i güvenlii uzmannn Kanunlar ve dier kanunlara göre sahip olduu haklar sakldr.” denilse de, bu madde ile iverene bal çalan i güvenlii uzmanlarna salanan “güvence”nin yeterlilii tartmaldr.
güvenlii uzmanlar için salanan bu güvence dorudan iveren tarafndan istihdam edilen i güvenlii uzmanlar için de OSGB bünyesinde çalan i güvenlii uzmanlar için de geçerlidir. Zira, OSGB’ler bünyesinde çalan kimseler ile OSGB’ler arasndaki iliki de i sözlemesine dayanmaktadr. Bu nedenle dorudan bir iveren tarafndan istihdam edilen kiilerin ihtiyaç duyduu i güvencesi, OSGB’ler bünyesinde çalanlar açsndan da söz konusudur. öyle ki, sahip olduu önemli görev, yetki ve sorumluluklar nedeniyle iverenin tepkisini çekebilecek i güvenlii uzman veya iyeri hekimi, görev yaptklar iyeri ivereninin yönlendirmesiyle OSGB’nin de olumsuz tutumu ile karlaabilir. Görev yaptklar iyeri ivereni sözleme ilikisi içerisinde olduu OSGB’den mevcut i güvenlii uzman veya iyeri hekimini geri çekmesini, “daha az sknt” yaratacak baka bir kii gönderilmesini isteyebilir (Demirciolu ve Kaplan, 2015: 10). Uzmanlarn ücretlerini aldklar iverenlerini ikayet mekanizmasyla salkl denetlemeleri mümkün deildir. Baml bir çalann bu ilevi yerine getirirken iten ayrlmay da göze almas gerekmektedir.
Güvencesiz Güvenlii Uzmanlar, Piyasalaan Güvenlii: Bir Alan Aratrmas
1754
Ayrca ilgili maddenin 3. alt bendine göre hizmet sunulan kurulular ile iyeri hekimi ve i güvenlii uzmanlar, i sal ve güvenlii hizmetlerinin yürütülmesindeki ihmallerinden dolay hizmet sunduklar iverene kar sorumludur. 4. alt bendine göre de “Çalann ölümü veya maluliyeti ile sonuçlanacak vücut bütünlüünün bozulmasna neden olan i kazas veya meslek hastalnn meydana gelmesinde ihmali tespit edilen iyeri hekimi veya i güvenlii uzmannn yetki belgesi askya alnr” eklindeki düzenlemeler iverenin sorumluluk alanndaki konularn i güvenlii uzmanlar ve iyeri hekimlerine yönelmesine neden olmakta ve bu uzmanlarn denetimci gibi i sal ve güvenlii hizmeti vermesinin önünde engel oluturmaktadr.
Kanun bu yönüyle iverene kolaylk salayarak sorumluluu uzmanlara ykm, alnmayan tedbir ve önlemler, ya da yaanabilecek i kazas ve meslek hastalklar konusunda uzmanlar sorumlu tutmutur. güvenlii uzmanlar, iverenin kulland otoriteyi denetlemekle de görevli olan kiilerdir. Buna ramen ceza yarglamalarnda iveren vekili konumu ile sorumlu olmaktadrlar. Bu durumda i güvenlii uzmanlarna mevzuatta yer ald ekliyle i güvenliini salayabilmek için denetimle görevli kiiler demek yerinde olmayacaktr.
Mesleki Bamszlk Salanmadan Denetim Yapma Handikap
yerlerinde iverenin i sal ve güvenlii alannda yükümlülüklerini- mesleki riskleri önleme, içiye bilgi verme ve eitim, içinin salk gözetimi, i kazas ve meslek hastalklarn bildirme, i sal ve güvenlii organizasyonu kurma- yerine getirip getirmediini denetleme iini ilk olarak çalanlar yapar. Çalanlarn ardndan iyeri hekimleri, i güvenlii uzmanlar ve iyerinde kurulmu olan Sal ve Güvenlii Kurulu iyeri içi denetimi yapmakla görevlidir.
Denetimi yapacak kiilerin i güvencesinin salanmas denetimin salkl ileyii için de zorunludur. Esasen içilerin ivereni denetlemesi kendi içinde sorunludur. verenin içiye vermekle yükümlü olduu eitimlerin verilmeyip, verilmi gibi gösterilip onlardan imza alnmas, içilerin birçok hakkn iverenden talep etmesini uygulamada engellemektedir. yeri hekimleri ve i güvenlii uzmanlarnn yapaca denetim ise mesleki bir bamszlk bulunmad için sorunludur. 6331 sayl Kanun’un 8. maddesi iyeri hekimleri ve i güvenlii uzmanlarna görevlerini tam bir mesleki bamszlk içerisinde yerine getirme zorunluluu getirmitir. Maddeye göre, “yeri hekimleri ve i güvenlii uzmanlar görevlerini meslein gerektirdii etik ilkeler ve mesleki bamszlk içerisinde yürütür.” denmektedir. Yasa’nn bu hükmüyle i sözlemesiyle çalan iyeri hekimleri ve i güvenlii uzmanlar arlatrlm bir i görme edimi altna sokulmulardr. Klasik i sözlemesinde çalan, ii iverenin emir ve talimatlar altnda yapmaktadr. sözlemesinden doan edim borcundan iini iverenin emir talimatlarna uygun yaparak kurtulmaktadr. yeri hekimleri ve i güvenlii uzmanlar ise, i sözlemesiyle çalacaklar ancak i görme edimlerini iverenin emir
Güvencesiz Güvenlii Uzmanlar, Piyasalaan Güvenlii: Bir Alan Aratrmas
1755
ve talimatlarna göre deil, “meslein gerektirdii etik ilkeler ve mesleki bamszlk içerisinde” yerine getireceklerdir (Özveri, 2015: 101).
Türkiye’nin 07.01.2004 tarihinde 5039 sayl Yasayla onaylad Sal Hizmetlerine likin 161 Sayl ILO Sözlemesi’nin 10. maddesi de i güvenlii uzmanlar ve iyeri hekimlerinin bamsz çalmalar gerekliliini vurgulamtr. lgili maddeye göre, “ sal hizmetlerini sunan personel, 5. maddede sralanan görevlere ilikin olarak, iveren, içi ve bulunmalar durumunda bunlarn temsilcilerinden mesleki anlamda tam bir bamszla sahip olarak çalacaklardr.” Ancak iverenin emir talimatyla i görme, teknik ifadeyle bamllk i sözlemesinin ayrt edici unsurudur (Özveri, 2015: 102).
Mesleki bamszl olmayan uzmanlarn- iveren içilerinin- denetimle sorumlu tutulmas, denetim konusunu ilevsizletirmektedir. Bu denetimlerin ne derecede sorunlu olduu alan aratrmas kapsamnda görüülen uzmanlarca sk sk dile getirilmitir.
yerinin dsal denetimi ise Bakanlk müfettilerince yürütülmektedir. Ancak müfetti saysnn yetersiz olmas da bu durumu ilevsiz klmaktadr. Çalma ve Sosyal Güvenlik Bakanl'nn bir soru önergesine verdii cevapta 2013 yl itibariyle Bakanlkta i sal ve güvenlii yönünden 266, iin yürütümü yönünden 319 müfettiin toplamda 585 müfettiin teftile yetkili olduu; ayrca 315 i sal ve güvenlii, 134 iin yürütümü yönünden i müfettii yardmcs olmak üzere toplamda 449 i müfettii yardmcsnn yetkili olduu açklanmtr. müfettileri ve yardmclarnn toplam says 1034 olarak belirtilmitir (TBMM, 2013). Buna karn denetlenecek iyerlerindeki çalan saysnn 2015 yl itibariyle 27 milyon 72 bin olmas (TÜK, 2016) da, denetimsizliin sebeplerini açklar niteliktedir.
Ancak günümüzde baz yabanc ülke hukuklar incelendiinde, i sal ve güvenliinin sistematik bir devlet politikasna dönümesi sonucu, teknik düzeydeki denetim birimleri dnda ve daha üst düzeyde, anlan politikalar belirleyen ve uygulamaya konulmasn salayan baka birimlerin de oluturulduu görülmektedir. Örnein, Fransz hukukunda, “ Koullarnn yiletirilmesi Ajans” ile “Mesleki Risklerin Önlenmesi Yüksek Konseyi” bu alanda önemli ilevler üstlenmitir. Ayrca, “Ulusal Güvenlik Aratrma Enstitüsü”, içi sal ve güvenlii konusunda bilimsel aratrmalar yapmakla görevlendirilmitir (Güzel, 2003: 22).
Özveri, dsal denetim için en ucuz ve en etkili aracn sendikalar olabileceine dikkat çekmektedir. Bunun için ikolu ayrm yapmakszn sendikalara; i sal ve güvenlii konusunda denetim yapp, eksikleri içilere anlatma hakk verilmeli; sendikaya veya sendikann görevlendirdii uzmanlara önceden izin almakszn iyerlerinde i sal i güvenlii denetimi yapma haklar verilmeli; iverenin denetim yapmasna izin vermemesi halinde sendikac veya görevlendirdii uzmann kolluk…