duyu organlari - megep.meb.gov.tr organ… · corpus ciliare: korioid ve iris arasında...

of 56/56
T.C. MĠLLÎ EĞĠTĠM BAKANLIĞI ALANLAR ORTAK DUYU ORGANLARI 720S00025 Ankara, 2012

Post on 18-Sep-2018

235 views

Category:

Documents

2 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • T.C.

    MLL ETM BAKANLII

    ALANLAR ORTAK

    DUYU ORGANLARI 720S00025

    Ankara, 2012

  • Bu modl, mesleki ve teknik eitim okul/kurumlarnda uygulanan ereve retim Programlarnda yer alan yeterlikleri kazandrmaya ynelik olarak rencilere rehberlik etmek amacyla hazrlanm bireysel renme materyalidir.

    Mill Eitim Bakanlnca cretsiz olarak verilmitir.

    PARA LE SATILMAZ.

  • i

    AIKLAMALAR ...............................................................................................................iii GR .................................................................................................................................. 1 RENME FAALYET1 ................................................................................................ 3 1. BE DUYU (DUYU ORGANLARI / ORGANO SENSUM) .......................................... 3

    1.1. Grme Organ /Gz (Organum Visus) ....................................................................... 4 1.1.1. Gz Kresi (Bulbus Oculi) ................................................................................. 5 1.1.2. Gzn Koruyucu Elemanlar ve Hareketlerinde Yardmc Oluumlar ................. 9

    1.2. Grme Fizyolojisi ................................................................................................... 11 1.2.1. Grme ............................................................................................................. 11 1.2.2. Uyum (Akomodasyon) ..................................................................................... 11 1.2.3. Krma Kusurlar ............................................................................................... 12

    UYGULAMA FAALYET ........................................................................................... 14 LME VE DEERLENDRME ................................................................................. 16

    RENME FAALYET2 .............................................................................................. 17 2. TME VE DENGE ORGANI ...................................................................................... 17

    2.1. Kulak (Auris) .......................................................................................................... 17 2.1.1. D Kulak (Auris Externa)................................................................................ 18 2.1.2. Orta Kulak (Auris Media) ................................................................................ 19 2.1.3. Kulak (Auris nterna) ................................................................................... 21

    2.2. itme Fizyolojisi .................................................................................................... 22 2.3. Denge Fizyolojisi .................................................................................................... 23 UYGULAMA FAALYET ........................................................................................... 24 LME VE DEERLENDRME ................................................................................. 26

    RENME FAALYET3 .............................................................................................. 27 3. KOKU ORGANI ........................................................................................................... 27

    3.1. Burun...................................................................................................................... 27 3.1.1. Koku (Reseptr) Hcreleri ............................................................................... 28 3.1.2. Destek Hcreleri .............................................................................................. 28 3.1.3. Bazal Hcreler ................................................................................................. 28

    3.2. Koku Fizyolojisi ..................................................................................................... 29 UYGULAMA FAALYET ........................................................................................... 30 LME VE DEERLENDRME ................................................................................. 31

    RENME FAALYET ................................................................................................ 32 4. DOKUNMA ORGANI .................................................................................................. 32

    4.1. Deri (Cutis) ............................................................................................................. 32 4.2. Derinin Yaps......................................................................................................... 32

    4.2.1. Epidermis ........................................................................................................ 33 4.2.2. Dermis ............................................................................................................. 34 4.2.3. Hipodermis ...................................................................................................... 34

    4.3. Ter Bezleri .............................................................................................................. 35 4.4. Ya Bezleri ............................................................................................................. 35 4.5. Kllar ...................................................................................................................... 35 4.6. Trnaklar ................................................................................................................. 36 4.7. Derinin Grevleri .................................................................................................... 36 UYGULAMA FAALYET ........................................................................................... 37

    NDEKLER

  • ii

    LME VE DEERLENDRME ................................................................................. 38 RENME FAALYET5 .............................................................................................. 39 5. TAT ORGANI ............................................................................................................... 39

    5.1. Dil .......................................................................................................................... 39 5.2. Dilin Yaps ............................................................................................................ 39

    5.2.1. pliksi Papillalar (Papilla Filiformis) ................................................................ 40 5.2.2. Mantars Papilla (Papilla Fungiformis) ............................................................. 40 5.2.3. Oluklu Papilla (Papilla Vallata) ........................................................................ 40

    5.3. Tat Alma................................................................................................................. 41 UYGULAMA FAALYET ........................................................................................... 43 LME VE DEERLENDRME ................................................................................. 44

    MODL DEERLENDRME........................................................................................... 45 CEVAP ANAHTARLARI ................................................................................................. 47 NERLEN KAYNAKLAR .............................................................................................. 49 KAYNAKA .................................................................................................................... 50

  • iii

    AIKLAMALAR KOD 720S00025

    ALAN Alanlar Ortak

    DAL/MESLEK Alanlar Ortak

    MODLN ADI Duyu Organlar

    MODLN TANIMI

    Grme, dokunma, tat alma, koku alma, iitme ve denge organlarnn yap ve ilevleri ile ilgili temel bilgi ve becerilerin kazandrld renme materyalidir.

    SRE 40/16

    N KOUL Bu modln n koulu yoktur.

    YETERLK Duyu organlarnn yap ve ilevlerini ayrt edebilmek

    MODLN AMACI

    Genel Ama Teknik laboratuvarda maket, afi, resim, CD, DVD,

    bilgisayar, tepegz, projeksiyon cihaz, anatomik atlas gibi ara gerelerle duyu organlarnn yap ve ilevlerini ayrt edebileceksiniz.

    Amalar

    1. Grme organnn yap ve ilevlerini ayrt edebileceksiniz.

    2. itme ve denge organlarnn yap ve ilevlerini ayrt edebileceksiniz.

    3. Koku organnn yap ve ilevlerini ayrt edebileceksiniz. 4. Dokunma organnn yap ve ilevlerini ayrt

    edebileceksiniz. 5. Tat alma organnn yap ve ilevlerini ayrt

    edebileceksiniz.

    ETM RETM

    ORTAMLARI VE

    DONANIMLARI

    Ortam: Teknik laboratuar, snf

    Donanm: Anatomik insan maketi, duyu organlarnn paralara ayrlabilen maketi, afi, resim, CD, DVD,

    bilgisayar, tepegz, projeksiyon cihaz, anatomi atlas vb.

    LME VE

    DEERLENDRME

    Modl iinde yer alan her renme faaliyetinden sonra verilen lme aralar ile kendinizi deerlendireceksiniz.

    retmen modl sonunda lme arac (oktan semeli test, doru-yanl vb.) kullanarak modl uygulamalar ile

    kazandnz bilgi ve becerileri lerek sizi deerlendirecektir.

    AIKLAMALAR

  • iv

  • 1

    GR Sevgili renci,

    evremizde olup bitenleri duyularmz araclyla anlarz. Canllar daima deien bir

    d evre iinde yaarlar. Dardan gelen uyarlar, duyu organ olarak adlandrlan

    yaplardaki reseptrlerle alnr. Bylece evrede deien her durum iin, vcudun ilgili sistemleri kendini ayarlar ve bunlara uyumlu cevaplar verir.

    Bu modlle duyu organlarnn yap ve ilevlerini reneceksiniz. rendiiniz bilgiler

    dier meslek derslerinin temelini oluturarak daha etkin ve kalc olmasn salayacaktr. Bu modldeki bilgi ve becerileri kazandnzda, insan hayatnda byk nem tayan

    duyu organlar konusunu renmi olacaksnz. Dolaysyla kazanacanz yeterlikler sizlerin mesleinizde daha donanml olmanz salayacaktr.

    GR

  • 2

  • 3

    RENME FAALYET1 Grme organnn yap ve ilevlerini ayrt edebileceksiniz.

    Gzn anatomik yapsn izerek, blmlerini snfta arkadalarnza gsteriniz. Gzn yardmc oluumlarn ve grevlerini aratrarak, snfta arkadalarnzla

    paylanz.

    1. BE DUYU (DUYU ORGANLARI /

    ORGANO SENSUM) Duyu organlar, evremizdeki fiziki ve kimyasal uyarlar alarak belirli yollar ile

    beyindeki merkezlere tayp yorumlanmasn salar. Duyu organlar, reseptr denilen zel alglama nitelerine sahiptir. Bir duyu veya duyum ise belirli bir uyaranla oluan nitelii subjektif olarak alglanabilen bilinli (uurlu) bir olaydr. Reseptrler araclyla d ortamdan alnan uyarlar belirli sinirsel yollar aracl ile beyinde ilgili merkezlere ulatrlr ve duyum oluur.

    Anatomik ve fizyolojik bakmdan her duyu iin bir sistem, her sistemin de alc

    (reseptr), gtrc (sinir), duyucu olmak zere paras vardr. Duyu organlar ve grevleri aada verilmitir: Grme organ (organum visus): Grmemizi salar.

    itme ve denge organ (organum vestibulocochleare): itme ve denge ile

    ilgili duyular alma grevi yapar.

    Dokunma organ (organum tactus): Is, ar ve temas ile ilgili hisleri alma

    grevi yapar.

    Koku alma organ (organum olfactus): Koku alma grevi yapar.

    Tat alma organ (organum gustus): Tat alma grevi yapar.

    RENME FAALYET1

    AMA

    ARATIRMA

  • 4

    Resim 1.1: Duyu organlar ve beyindeki alglama merkezleri

    1.1. Grme Organ /Gz (Organum Visus) Grme duyusu organmz gzdr. nsanda iki gz bulunur. Bunlar yzdeki sa ve sol

    gz ukuruna (orbita) yerlemitir. Bir gzn ortalama arl 10- 12 gram ap ise 2- 2,5 santimetredir. Gzn bykl yaa ve cinse gre deiir.

    Gzlerimiz yaadmz evreyi alglar ve grsel bir dnya ile btnlememizi salar.

    Alnan duyularn deerlendirilmesi beyindeki ilgili merkezlerde yaplr. Grme duyusunun alnmasnda grevli blm, iki ksma ayrlarak incelenir.

    Reseptr blm olarak gz kresi (Bulbus oculi) Alnan duyular beyne nakleden yol (N. opticus) Gz koruyan ve hareketlerine yardmc oluumlar vardr. Bunlar, ka, gz kapaklar,

    gz kaslar, conjunctiva, gzya bezi ve gz ukurudur.

  • 5

    Resim 1.2: Gzn yaps

    1.1.1. Gz Kresi (Bulbus Oculi)

    Gz kresi, orbita iinde yer alan kre eklinde bir yapdr. Gz kresinin n da alr. Ak olan ksm istenildii zaman gz kapaklar ile kapatlabilir. Gz kresinin da ak olmayan ksm ise ya ve ba dokusundan olumu bir ktle ile kuatlmtr. Ya dokunun zerinde ince bir zar (vagina bulbi) bulunur. Gz kresi bu zar zerinde gz kaslarnn etkisiyle hareket eder.

    Grme siniri (N. opticus) hipofiz bezinin nlerinde birbiri ile aprazlaarak kesiir. Bu aprazlamada, baz lifler apraza katlr, bazlar ise bu kurala uymaz. Bylece apraza uyan ve bir yandan gelen lifler teki yana gemi olur. Bu yaplama iki gz ile tek grmeyi salar.

    Gz kresi dtan ie doru st ste gelmi tabakadan oluur.

    D tabaka (tunica fibroza)

    Cornea

    Sclera

    Orta tabaka (tunica vasculosa)

    ris

    Corpus ciliare

    Choroidea

    tabaka (tunica interna)

  • 6

    1.1.1.1. D Tabaka (Tunica Fibroza) Gz kresinin dnda bulunan ba dokunun kollojen ipliklerinin oluturduu bir

    tabakadr. Bu nedenle kaln ve salamdr. D tabaka cornea ve sclera olmak zere iki ksma ayrlr.

    Cornea: Saydam, parlak bir grne sahip olan cornea hava ve gz kapaklar

    ile temas hlindedir. Gz kapaklar ve gz kresinin n blmn rten konjuktiva gzya ile daima slak olduundan gz kapaklar alp kapandka cornea daima slak kalr ve saydamln korur. Cornea sinirlerden ok

    zengindir. Ik, gze cornea yolu ile girer. I net bir ekilde krmak iin kristal saydamlnda bir yapdr. Bu nedenle corneann kan ve lenf damarlar yoktur. Oksijenlenmesini ve beslenmesini tabakalar ve lameller arasnda bulunan aralklardan geen gzya salgs ve gz ii svs salar.

    Resim 1.3: Gzn d tabakalar

    Sclera: Gzn d blmnn byk bir ksmn oluturur ve erikinlerde beyaz

    renktedir. eitli ynlerde birbirini aprazlayan kollojen liflerden yaplm olan sclera gzn eklini verir. Dier taraftan da gz kresinin ierisinde bulunan oluumlar korur.

    1.1.1.2. Orta Tabaka (Tunica Vasculosa) Kan damar ve pigmentlerden zengin bir yapdadr. Pigmentlerin youn olmas

    nedeniyle rengi siyahtr ve gz besleyen tabakadr. Orta tabakann iris, corpus ciliare ve choroidea olmak zere blm vardr.

  • 7

    ris: Kornea ve sclerann birletii hizada bulunan ve gze rengini veren damarl blgedir. risin orta ksmndaki k geidine gzbebei (pupilla) denir. Pupilla siyah grnr. Gze gelen k miktarna gre daralr veya geniler. Bylece gze giren k miktarn ayarlar. riste bulunan pigment hcreleri, gze

    rengini verir. Bu nedenle insanlarda mavi, yeil, siyah, kahverengi ve gri gibi gz renkleri de olabilir.

    Resim 1.4: Gzn iris tabakas

    Corpus Ciliare: Korioid ve iris arasnda bulunmaktadr. Temel yapsn dz kas

    liflerinden yaplm m.ciliaris ve ba doku oluturmaktadr. Corpus ciliarenin

    zerinde kirpik eklinde kntlar vardr. Kirpiksi cismin iinde, yumak hlinde damarlar vardr. Ayrca kirpiksi cisimleri geren ve geveten kirpiksi kaslar (m. ciliaris) bulunmaktadr. Kirpiksi cismin kaslmas ve gevemesi gz merceinin (lens) a uyumunu salar.

    Choroidea: Corpus ciliarenin arkasnda bulunur. Orta tabakann en byk ksmdr. Zengin damar dokusu ile retinay beslemektedir.

    Resim 1.5: Gzn tabakalar

    1.1.1.3. Tabaka (Tunica interna, Retina)

    Gz kresinin en i tabakas olan bu ksma retina veya sinirsel tabaka denir. Ia duyarl fotoreseptr hcrelerden yaplm olan bu hcrelerin aksonlar grme sinirini yapar. Retina tabakas damar tabakas ile temas hlindedir. Grme sinirinin gz kresine girdii yerden balar ve gz bebeine kadar uzanr. Retinann n ksmna grmeyen para (pars caeca) ve arka ksmna da gren para (pars optica) denilir.

  • 8

    Optik sinirlerin kt ksmda koni ve ubuk hcreler yoktur. Bu nedenle bu ksma kr nokta denilir.

    Gz kresinin ve retinann n blmnde duyu hcreleri bulunmaz. Ia duyarl olan

    hcreler gz kresinin arkasndadr. Retiada ubuk (cellula coniformis) ve koni (cellula coniformis) eklinde hcreler vardr. ubuk hcreleri genellikle siyah ve beyaz k duyusunu alarak karanlkta grmemizi salar. Koni hcreler ise renk duyusunu alr ve aydnlkta grmemizi salar.

    Retina tabakasnn sar nokta (macula lutae) denilen blmnde koni hcreleri daha

    fazla bulunur ve a en duyarl ksmdr.

    Ik krc ortamlarn, krma gcne diyoptri denir. Gzn geiren ve kran ortamlar aada verilmitir:

    Gz mercei (lens) Suyumsu humor (humor aguous) Cams humor (humor vitreus)

    Resim 1.6: Retina tabakas

    Gz Mercei (Lens)

    Pupillann arkasnda yer alan konvenks yapda olan lens esnek ve parlaktr. Arka yz cams humor ile n yz ise pupilla ve buradan da n kamara ile komuluk gsterir. Damar ve sinirden yoksundur. Beslenmesi ise humor aguous ile salanmaktadr.

    Corpus ciliarenin yapsndaki dz kas liflerinin kaslp gevemeleri sonucunda lensin

    kalnlnn azalp oalmas, n az veya ok krlmasna sebep olur. Yandaki cisimleri net grebilmesi iin lensin krclnn artmasna akomodasyon (uyum) denir.

  • 9

    Suyumsu Humor (Humor aguous)

    ris ile cornea arasndaki n kamera ile iris ve lens arasndaki arka kamera iinde bulunur. Bu iki kamera gzbebei aracl ile birbirleri ile birleiktir. Kirpiksi cisim iindeki damarlarn meydana getirdii suyumsu humorun schlemm kanal yolu ile daima bir dolam vardr. Ayn zamanda lenfa dolam saylabilen ve gzn toplardamarlarna alan bu dolam, eer herhangi bir sebeple olamaz ise kamerada biriken humor, gz ii basncn oaltarak arlara sebep olabilir. Gz kresinin bir i basnc vardr ve bunu meydana

    getiren gz kresi iindeki humorlardr.

    Cams Humor (Humor vitreus)

    Gz mercei ile retina arasndaki boluu dolduran sv olup bu svya cams humor denir. Retina ile mercek arasnda olup gz kresi boluunun arka ksmn doldurur. Humor vitrousun % 98i su olup geri kalan ksm protein, tuz ve suda eriyen maddelerdir. Eriyikler cams zelliktedir. Damar tabakasnda szlerek oluur. Sv, yumurta ak ve jelatin kvamnda ve parlaktr. Svy, cams cismin (corpus vitreum) hyaloid denilen cams zar

    sarar ve korur. Bu sv, kran ortamlardan biridir. Lenste krlan k cams humordan getikten sonra retinaya ular.

    Resim 1.7: Humor vitreus

    1.1.2. Gzn Koruyucu Elemanlar ve Hareketlerinde Yardmc Oluumlar

    Ka, gz kapaklar, gz kaslar, konjunktiva (conjunctiva), gzya bezleri (lakrimal gland), gz ukuru (orbita) gzn grevini yapmasnda yardmc oluumlardr.

    1.1.2.1. Ka (Supercilium)

    Kavis eklinde olan kalarmz, gz aln blgesinden gelen terden, yabanc maddelerden ve youn olan gne nlarndan korur.

    1.1.2.2. Gz Kapaklar

    Bir gzn st ve alt olmak zere iki gz kapa vardr. Gz kapaklarnn d yzeyleri deri, i yzeyleri de konjunktiva ile kapldr. Gz kapaklarnn n ksmnn zerinde

    kirpikler bulunur.

  • 10

    Gz kapaklarnn alp kapanmas ile gz, fazla k ve d etkilerden korunur. Periyodik olarak alma ve kapanma hareketleri ile glanduler salglarn gz kresi zerinde dalmasna ve bylece konjunktival yzeylerin srekli slak kalmasna olanak salar. Uyku srasnda kapanan gz kapaklar konjunktival yzeydeki salglarn buharlamasn nler.

    1.1.2.3. Gz Kaslar Gzn hareketlerini, drd dz, ikisi eik olmak zere alt kas salar. Bu kaslar

    bulunduklar yer ve ilevlerine gre adlandrlr.

    Kaslar birbirine paralel ve balantl olarak hareket ederek iki gzn tek bir grnt oluturmasn salar.

    1.1.2.4. Konjunktiva Mukoza yapda ince bir zar eklindedir. Gz kapaklar ve sclerann birbirine temas

    eden yzeylerini rter ve yzeylerin kayganln ve gz kresinin srtnme olmadan hareket edebilmesini salar.

    Resim 1.8: Konjunktiva

    1.1.2.5. Gzya Bezleri Gz ukuru st duvarnn d yannda st ve alt olmak zere iki lobdan meydana gelen

    bir bezdir. Bu iki para arka kenarlar hizasnda birbirine birleiktir. Gzya bezinden 8-10 adet kanal (ductuli excretorii) konjunktivann st kmazna alr. Salglanan gzyalar bu kanallardan akar. Gzyalar havayla temas hlinde olan kornea ve konjunktiva yzeylerini

    nemlendirerek kurumalarn nler.

    1.1.2.6. Gz ukuru (Orbita) Gz kresini iine alan ve kemiklerden yapl bir boluktur. Orbita yukarda frontal ve

    zigomatik kemikler, altta zigomatik kemik ve maksilla i tarafta ise maksillann frontal

    knts ile snrlanarak oluur.

  • 11

    1.2. Grme Fizyolojisi Grme olayn evredeki cisimlerden yansyarak gze gelen klar salar.

    1.2.1. Grme

    evremizdeki cisimlerden gelen nlar, nce korneaya geer ve n kamara, pupilla, arka kamara, lens ve humor vitrusu geerek retinaya gelir. Grme olaynn gelimesi iin k miktarnn ayarlanmasn iris salar. Lens, gze gelen nlar birbirine yaklatrarak krar. Cismin tam ve gerek grntsn retina zerine drr. Retina tabakasnn sar noktas zerine ters olarak den grnt, grme siniri aracl ile beynin grme alanna iletir. Beyinde grnt dzeltilir ve cisimler dzgn olarak grnr. Bylece grme olay gerekleir.

    Resim 1.9: Grme olaynn gelimesi

    ema 1.1: Grme olay fizyolojisi

    1.2.2. Uyum (Akomodasyon)

    Yakndaki ve uzaktaki nesnelerin etkin bir ekilde retinada odaklanabilmesi iin lenste meydana gelen ekil deiikliine ve buna bal olarak lensin krclk gcnn artmasna lensin uyumu (akomodasyon) denir.

    Akodomasyon, lensin retina zerine drebilmek iin kalnlamas ile gerekleir. Yakn grmede lens kalnlaarak retinada odaklatrr. Daha uza grmede ise lens yasslaarak normal hline (dinlenme dnemine) dner.

  • 12

    Silyar kas parasempatik sinir sistemi ile kontrol edilmektedir. Baklan cisim yaknlatka gze gelen parasempatik uyar (implus) says artar.

    Baklar yakndaki bir nesneye yneldiinde siliyar kas kaslr ve lens kalnlar. Fakat baklar uzaktaki bir nesneye yneldiinde ise siliyar kas gever ve lens incelir. Bylece akodomosyon gerekleerek k retinaya odaklar.

    1.2.3. Krma Kusurlar

    Krma kusuru olmayan bir gze uzaktaki bir nesneden paralel olarak gelen nlarn retina tabakas zerinde odaklanmasna emetropi denir.

    Emetropinin salanamad, yani gze paralel gelen nlarn retina zerine

    odaklanamamas durumuna ametropi (krma kusuru) denilir. Krma kusurlar balk altnda incelenir.

    1.2.3.1. Miyopi (Miyop)

    Yakndaki nesneleri grp uzakta bulunan nesneleri grememe hline miyopi (miyop) denir. Farkl nedenlere bal olarak nlarn retinann nnde odaklanmas hlidir. En sk

    nedeni gzn normalden uzun olmasdr. Miyopi, konkav (datc) mercekli gzlkle dzeltilebilir.

    1.2.3.2. Hipermetropi (Hipermetrop)

    Uzakta bulunan nesneleri grp yaknda bulunan nesneleri grememeye hipermetropi (hipermetrop) denir. Hipermetrop, gzde nlar retinann gerisinde odaklanr.

    Hipermetropinin en nemli nedeni gzn normalden ksa olmasdr. Hipermetropi, konveks (toplayc) mercekli gzlkle dzeltilebilir.

    Resim 1.10: Miyop, hipermetrop gz kusurlar

  • 13

    1.2.3.3. Astigmatizma (Astigmatizm) Korneann veya lensin krma yzeylerinin dzgn olmamas nedeniyle k her yerde

    eit olarak krlmaz. Buna bal olarak noktasal bir k kaynandan gelen nlar bir nokta hlinde retinada odaklanamaz ve grme net olmaz. Astigmatizma, silindirik mercekli gzlkle dzeltilebilir.

    Resim 1.11: Astigmatizm

    MYOP: Yakn iyi gren fakat uza net olarak gremeyen gz kusurudur.

    HPERMETROP: Uza iyi gren fakat yakn net olarak gremeyen gz

    kusurudur. ASTGMATZM: Saydam tabakann kreselliinin bozulmas sonucu oluan gz

    kusurudur.

  • 14

    UYGULAMA FAALYET Grme organnn yap ve ilevlerini ayrt ediniz.

    lem Basamaklar neriler

    Duyu organlarn maket zerinde gsteriniz.

    Resim 1.1i inceleyebilirsiniz.

    Grme organna ait anatomik terimleri yaznz ve syleyiniz.

    Grme organna ait terimleri yazarak alabilirsiniz.

    Grme organnn yapsn maket zerinde inceleyiniz.

    Resim 1.3 inceleyebilirsiniz.

    Gz kapaklarnn yapsn inceleyiniz.

    Kendi gz kapaklarnz inceleyebilirsiniz.

    UYGULAMA FAALYET

  • 15

    Gzn tabakalarn anatomik atlas ve gz maketi zerinde inceleyiniz.

    Resim 1.5i inceleyebilirsiniz.

    Gzya bezlerini afi ve ema zerinde inceleyiniz.

    Anatomik atlastan faydalanabilirsiniz.

    Gz kresinin tabakalarn gz maketi zerinden gsteriniz.

    Gz kresinin tabakalarn anatomik atlas zerinde inceleyebilirsiniz.

    Grme organnn fonksiyonunu aklaynz.

    Resim 1.9 u inceleyebilirsiniz.

    Gzdeki krma kusurlarn ayrt ediniz.

    Anatomik atlas ve Resim 1.10u inceleyebilirsiniz.

  • 16

    LME VE DEERLENDRME Aadaki sorular dikkatlice okuyarak doru seenei iaretleyiniz.

    1. Aadakilerden hangisi duyu organlarndan organum olfactusun karldr? A) Grme organ B) itme organ C) Tat organ D) Koku organ E) Dokunma organ

    2. Gz kresi ka tabakadan oluur?

    A) 2 B) 3 C) 4 D) 5 E) 6

    3. Aadakilerden hangisi d tabakada (tunica fibroza) yer alr?

    A) Cornea B) ris C) Retina D) Choroidea E) Lens

    4. Gze rengini veren damarl blge hangisidir?

    A) Sclerea B) ris C) Cornea D) Retina E) Lens

    5. Gz kresi tabakalarndan hangisi kan damar ve pigmentlerden zengin bir yapdadr?

    A) Orta tabaka B) tabaka C) D tabaka D) st tabaka E) Alt tabaka

    DEERLENDRME Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap

    verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

    LME VE DEERLENDRME

  • 17

    RENME FAALYET2 itme ve denge organlarnn yapsn ve fonksiyonlarn ayrt edebileceksiniz.

    Kulan anatomik yapsn izerek, blmlerini snfta arkadalarnza

    gsteriniz. Kulan ka blme ayrldn aratrp, snfta arkadalarnzla paylanz. Kulamzn vcut dengesindeki fonksiyonunu aratrp, snfta arkadalarnzla

    paylanz.

    2. TME VE DENGE ORGANI

    2.1. Kulak (Auris)

    itme ilevini gren ve denge organn iinde bulunduran anatomik yapdaki organdr. Kulak (auris) blmde incelenir.

    D kulak (Auris externa) Orta kulak (Auris media) kulak (Auris interna)

    Resim 2.1: Kulan yaps

    RENME FAALYET2

    AMA

    ARATIRMA

  • 18

    2.1.1. D Kulak (Auris Externa) Yaadmz ortamlarda meydana gelen sesleri toplayp orta kulaa gnderme ii

    yapan d kulak (auris externa), iki blmden oluur. Kulak kepesi (aurcula) D kulak yolu (meatus acusticus externa)

    Resim 2.2: D kulak

    2.1.1.1. Kulak Kepesi (Aurcula) Kulak kepesi, ban iki yannda ene ekleminin arkasnda bulunur. Huni eklinde

    kvrlm girinti ve kntlar gsterir. Kkrdak dokudan yaplm ve deri ile rtlmtr.

    Kkrdak yap etrafndaki yaplarla ba ve kaslarla baldr. D kulak yoluna ise fibroz doku ile balanmtr.

    Kulak kepesinin d kenarna heliks denir. Konkadan balayp nce ne yukarya,

    sonra arkaya ve aaya doru uzanarak kulak memesine kadar devam eder. Heliksin nnde ona paralel olarak uzanan kntya ise antiheliks denir. Antiheliksin nnde kalan ukurlua concha auricale ad verilir. Ses dalgalar, kulak kepesi tarafndan toplanarak d kulak

    yoluna aktarlr.

  • 19

    Resim 2.3: Kulak kepesi

    2.1.1.2. D Kulak Yolu (Meatus Acusticus Externa) Temporal kemiin i ksmna doru girmi hlde bulunan d kulak yolu S harfine

    benzer. Ortalama olarak 2,5- 3 cm uzunluundadr. Yetikin insanlarda d kulak yolunun 1/3 d ksm kkrdak yapdan, 2/3 i ksm da kemikten olumaktadr. D kulak yolunun

    iinde bulunan deride ya bezleri ve kllar bulunur. D kulak yolunun sonland ksmda kulak zar (membrana tympani) bulunur. Hafif

    oval biimde ince bir zardr. D kulak yolundaki kllar, kulak zarn fiziki etkilerden korur. D kulak yolunda zel salg yapan bezler bulunur. Kanal iindeki bezlerin salgs ve kulaa giren tozlar sonucu kulak kirleri (cerumen) oluur. Byk kulak kirine ise buon denir.

    2.1.2. Orta Kulak (Auris Media) Temporal kemik iinde yer alan ve kulak zarndan sonra gelen blmdr. Orta kulan

    i yzeyleri mukoza ile kapldr ve hava bulunduran boluklardan oluur. Bu boluklarda kulak kemikikleri ve bunlara balanan kaslar bulunur. Orta kulak blme ayrlr.

    Timpan boluu (cavitas tympanica) staki borusu (tuba auditiva) itme kemikikleri (ossicula auditus)

  • 20

    Resim 2.4: Orta kulan yaps

    2.1.2.1. Timpan Boluu (Cavitas Tympanica) Timpan zar ile i kulak arasnda bulunan ve i yzeyleri mukoza ile kapl dar bir

    boluktur. Timpan boluunun st duvar, alt duvar, n duvar, arka duvar, i yan duvar, d

    yan duvar olmak zere alt adet duvar vardr. Timpan zar d kulak yolu ile orta kulak arasndaki snr oluturan oval biiminde bir

    zardr. ok ince ve gergin olan zarn ortas ie doru kktr. Zarn i yz mukoza, d yz ise deriden oluur. Timpan zar ses titreimlerine kar hassastr. Ses dalgalar timpan zarna arpt anda titreim oluur. Timpan zarnda oluan bu titreimler iitme kemikiklerine geer.

    2.1.2.2. staki Borusu (Tuba Auditiva) Orta kulak ile nazofarenks arasnda yer alr. 3,5- 4cm uzunluunda ve duvarlar

    mukoza ile kapldr. staki borusunda kkrdak ve kemik paralar bulunur. staki borusu d kulak ile orta kulak arasndaki basncn dengelenmesini salar.

    Normalde kapal olan boru yutkunma, esneme ve ineme gibi hareketlerle alr ve basncn eit olmas salanr. Kulak zarnn her iki tarafndaki basnta farkllk olmas hlinde kulaklarda rahatszlk hissi oluur.

  • 21

    2.1.2.3. itme Kemikikleri (Ossicula Auditus)

    Timpan boluu ile fensetra vestibl arasnda bulunan kemikiklerdir. itme kemikikleri az oynar eklemler ile birbirine bal kemikikten oluur.

    eki kemii (Malleus) rs kemii (ncus) zengi kemii (Stapes)

    Timpan zarnda oluan ses titreimleri; eki, rs ve zengi kemikiklerini sras ile

    geerek i kulaa iletilir.

    2.1.3. Kulak (Auris nterna) Temporal kemiin iinde bulunur. kulakta iitme ve vcudun dengesi ile ilgili zel

    duyu hcreleri bulunur. itme ve denge ilevleri burada yaplr. kulak iinde birok dolambal yollar ve bu yollar arasnda boluklar olduundan labirent (labyrinthus) denilmektedir. kulak, yaps ve ilevleri bakmndan iki blmden oluur.

    Kemik labirent (labyrinthus osseus) Zar labirent (labyrinthus membranaceus)

    Resim 2.5: kulan yaps

    2.1.3.1. Kemik Labirent (Labyrinthus Osseus) Kemik labirentler, zar labirentleri kapsl gibi sarar. Kemikten oluan sert bir

    yapdadr. Kemik labirent ile zar labirent arasnda perilenfa denilen sv bulunur. Kemik labirentler nde cochlea, ortada vestibulum, arkada ise canales semicirculares olarak blmden oluur.

  • 22

    Koklea (cochlea): Orta kulaktan oval pencere ile ayrlr. ekil olarak salyangoz kabuuna benzer. Koklea iitme reseptrlerini tar. itme reseptrlerini tayan ve silyal hcrelerden oluan korti (corti) organlar da kokleada bulunur.

    Resim 2.6: Koklea

    Vestibl (Vestibulum): Koklea ile yarm daire labirentleri arasnda bulunan

    ovalimsi boluktur. Vestibulum iinde zar labirentin denge ile ilgili yaplarndan utriculus ve sacculus bulunur.

    Yarm Daire Kanallar (Canalis semicirculares): Yarm daire kanallar n, arka ve yanda olmak zere tanedir. ekil olarak yarm daireye benzer. Bu kanallarn hepsi vestibuluma alr. Vestibl ve kanallar, birlikte denge aygtn yapar. Bunlar, vcudun hareketlerini ve dengesini alglar.

    2.1.3.2. Zar Labirent (Labyrinthus Membranaceus) Kemik labirentin iinde yer alan kanal ve keselerden oluur. Zar labirent ile kemik

    labirent arasnda perilenfa svs, zar labirentin iinde ise endolenfa denilen svlar bulunmaktadr. Zar labirentin iitme ve denge duyusunun algland iki blm vardr:

    Vestbler Labirent, denge ile ilgili blmdr. Utriculus, sacculus, ductus

    semicircularis denilen kesecikleri vardr.

    Koklear Labirent, iitme ile ilgili blmdr. inde ductus cochlearis bulunur.

    2.2. itme Fizyolojisi Ses titreimlerine ses dalgalar veya frekanslar denilir. Ses dalgalar, fiziksel

    ortamlarda titreim olarak kendini gsterir ve havayla iletilir. Aurikulann toplad ses dalgalarnn kulan eitli blmlerinde deiiklie uradktan sonra beyine gnderilip

    burada ses hlinde alglanmasna iitme denir.

  • 23

    itme srasnda kulakta fonksiyon yerine getirilmektedir. Orta kulakta ses titreimleri i kulak svlarna iletilir. kulakta frekanslarn analizi yaplr. Mekanik enerji i kulaktaki tyl hcreler tarafndan elektrik enerjisine

    dntrlr.

    Sesin iddeti desibel (dB) cinsinden llr. nsanlar 20 dB ile 120 dB arasndaki ses younluunu normal olarak iitebilir. Ancak 50 dB ile 70 dB arasndaki sesler kulakta en rahat iitilen ses younluudur.

    Kulak kepesi tarafndan alnan ses dalgalar, kulak yolu aracl ile kulak zarna iletilir. Kulak zar, bu titreimleri glendirerek timpan boluunda bulunan eki, rs ve zengi kemikiklerine ulatrr. Bu kemikikler zarda oluan titreimleri perilympa svsna ve ses alclarna iletir. Titreimler dalgalar hlinde koklea boyunca ilerler. lerleyen titreimler corti organnda bulunan iitme reseptrlerini uyarr. itme hcreleri ald

    uyartlar kokleal sinir liflerine verir. Bu liflerin birletii iitme ve denge sinirinden ilerleyen uyartlar, deerlendirilmek zere beynin iitme merkezlerine gtrlr ve bylece ses alglanr.

    ema 2.1:itme aamalar

    2.3. Denge Fizyolojisi

    Dengemizi salamada sistem rol oynar:

    Vestibler Sistem: Ban hareketlerini ve bu hareketlerdeki hzlanma ve yavalamalar santral sinir sistemine iletir.

    Okler Sistem: Gz kaslarn kontrol eder ve oryantasyonun salanmasna yardmc olur.

    Serebellar Sistem: skelet kaslarnn tonusunu kontrol eder.

    Dengemizi duyu organlarndan gelen duyu impuluslar yardm ile salarz. Yarm daire kanallarnn iinde bulunan endolenf svs, ban ve vcudun hareket ettii ynn ters ynnde hareket eder. rnein ba saa doru hareket ettirildiinde yarm daire kanallar

    iindeki sv, ters tarafa yani sola doru hareket eder. Svnn bu hareketiyle reseptrler uyarlr. Meydana gelen bu denge deiikliklerini nce nervus vestibularise daha sonra ise iitme ve denge sinirleri ile beyincie (cerebellum) iletir.

  • 24

    UYGULAMA FAALYET itme ve denge organlarnn yapsn ve fonksiyonlarn ayrt ediniz.

    lem Basamaklar neriler

    itme ve denge

    organlarna ait anatomik

    terimleri syleyiniz ve

    yaznz.

    Anatomik terimleri yazarak alp, sk sk tekrar

    edebilirsiniz.

    itme ve denge

    organlarn maket

    zerinde gsteriniz.

    Anatomi atlasndan faydalanabilirsiniz.

    itme ve denge

    organlarnn yapsn

    maket zerinde

    inceleyiniz.

    Resim 2.1i inceleyebilirsiniz.

    D kula anatomi atlas

    ve maket zerinde

    gsteriniz.

    Resim 2.2yi inceleyebilirsiniz.

    UYGULAMA FAALYET

  • 25

    Orta kula anatomi atlas

    ve maket zerinde

    gsteriniz.

    Resim 2.4 inceleyebilirsiniz.

    kula anatomi atlas

    ve maket zerinde

    gsteriniz.

    Resim 2.5i inceleyebilirsiniz.

    itme fizyolojisini

    syleyiniz.

    .

    ekil 2.1i inceleyebilirsiniz.

    Denge fizyolojisini

    syleyiniz.

    nerilen kaynaklardan ve retmeninizden

    yararlanabilirsiniz.

  • 26

    LME VE DEERLENDRME Aadaki sorular dikkatlice okuyarak doru seenei iaretleyiniz.

    1. Aadakilerden hangisi iitme reseptrlerinin bulunduu yapdr? A) Kemik labirent B) Koklea C) Auriculum D) Membrana tympani E) Vestibulum

    2. itme kemikikleri (ossicula auditus) hangi blmde bulunur?

    A) Orta kulak B) kulak C) D kulak D) Koklea E) Yarm daire kanallar

    3. Ses ve denge duyusunun algland hcreler hangi blmde bulunur?

    A) Timpan boluu B) D kulak C) Orta kulak D) staki borusu E) kulak

    4. Aadakilerden hangisi d kulak ile orta kulak arasndaki basncn dengelenmesini

    salar? A) Vestibulum B) Kemik labirent C) Koklea D) Orta kulak E) staki borusu

    5. Orta kulaktan nazofarenskse alan kanal hangisidir?

    A) staki borusu B) Vestibulum C) Koklea D) D kulak E) Timpan boluu

    DEERLENDRME Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap

    verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.

    Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

    LME VE DEERLENDRME

  • 27

    RENME FAALYET3 Koku organnn yap ve ilevlerini ayrt edebileceksiniz.

    Koku organnn yaps ile ilgili afi ve resimler bulunuz. Bu resimleri snfta

    arkadalarnz ile paylanz. Koku fizyolojisini modl sonunda nerilen kaynaklardan aratrp

    arkadalarnzla paylanz.

    3. KOKU ORGANI

    3.1. Burun

    Solunum ilevinin yan sra koku alma organdr. Burunda kllar, burun kanallar, klcal kan damarlar, koku alma hcreleri, sinirleri ve mukoza bulunur. Burun boluklarn rten mukoza tabakasnda koku alma ilevini yerine getiren oluumlar bulunur. Koku duyusu alan hcreler burun boluunun st ksmnda yer alr. Bu blgeye regino olfactoria denilir ve sar renktedir. Bu blgede tip hcre bulunur.

    Koku reseptrleri (hcreleri)

    Destek reseptrleri(hcreleri)

    Bazal reseptrleri (hcreleri)

    Resim 3.1: Regino olfactoria ve koku reseptrleri

    RENME FAALYET3

    AMA

    ARATIRMA

  • 28

    3.1.1. Koku (Reseptr) Hcreleri Bipolar nron olarak kabul edilir. Hcre gvdeleri destek hcrelerinin arkasnda

    bulunur. Her bir burun boluunda yaklak olarak 25 milyon koku hcresi yer alr. Koku hcresindeki dentritten yaklak 10-12 adet silia kar. Silialar yatay biimde uzanr ve duyu alr. Bu silialar burun boluuna giren havadaki koku taneciklerinden etkilenerek hcre gvdesini uyarr ve bylece koku alma ilemi balar.

    Bowman Bezleri: Mukoza epitelinin derinlerindeki ba dokusu iinde bulunur. Mkoz salg yapar. Bowman bezlerinin salgs mukozay nemli tutar ve koku

    taneciklerini zc fonksiyon gsterir.

    3.1.2. Destek Hcreleri Koku epiteli ounlukla silindirik epitel hcrelerdir. Komu hcrelerle balanty

    salar. Destek hcreleri, koku hcrelerinin beslenme ve dier destek ilevlerini yerine getirir.

    3.1.3. Bazal Hcreler Destek hcrelerinin bazal ksmlarnda yer alr. Hzl blnme gsterir ve bu

    hcrelerden destek hcreleri geliir. Yaklak olarak iki ayda dklerek kaybolur ve bazal hcrelerin farkllamas ile yenileri oluur.

    Resim 3.2: Koku sinirleri

  • 29

    3.2. Koku Fizyolojisi

    Kokunun alglanabilmesi iin herhangi bir cisimden kan koku molekllerinin hava

    ile karmas gerekir. Havaya karan koku moleklleri solunan hava ile burun konkalarna gelir. Her solunum dngsnde konkalara arpan hava girdapl akmlar yapar. Hava akmlar yavalar. Regio respiratoria blgesinde yavalayan hava snr ve nemlilik kazanr. Bylece havadaki koku moleklleri zlm olur. Bu koku moleklleri regio olfactoria blmnde yer alan koku duyusu reseptrlerine ular. Koku duyusu reseptrlerinin bulunduu blgeye ulaan havann miktar koklama olay ile byk lde artrlr. Koklama ilemi, genellikle yeni bir kokunun dikkat ekmesi hlinde grlen yar refleks bir yanttr.

    Koku reseptrlerinden balayp koku duyusu merkezine kadar gtren koku siniri n.olfactoriustur. Bu sinirler, geriye doru bir uzanla etmoid kemiin kalburumsu

    blmnden geerek kafatas iine dhil olur. Daha sonra burada bulunan bulbus olfactoriusa (koku soan) gelir. Koku soanna giren ve kan birok sinir aksonu bulunur. Buradan kan aksonlar beynin koku merkezi olan temporal loba gider. Bylece kokunun alglanmasn salar.

    ema 3.1: Koku fizyolojisi

  • 30

    UYGULAMA FAALYET Koku alma organnn yap ve ilevlerini ayrt ediniz.

    lem Basamaklar neriler

    Koku organnn yapsn maket zerinde inceleyiniz.

    nerilen kaynaklardan ve anatomi atlasndan yararlanabilirsiniz.

    Burnun fonksiyonlarn syleyiniz.

    nerilen kaynaklardan ve retmeninizden yararlanabilirsiniz.

    Burun boluundaki hcreleri anatomik atlas zerinde inceleyiniz.

    Resim 3.2 i inceleyebilirsiniz.

    Koku fizyolojisini aklaynz.

    ekil 3.1 i inceleyebilirsiniz.

    UYGULAMA FAALYET

  • 31

    LME VE DEERLENDRME Aadaki sorular dikkatlice okuyarak doru seenei iaretleyiniz.

    1. Aadakilerden hangisi koku alma siniridir? A) Nervus olfactorius B) Nervus cochlearis C) Nervus opticus D) Regio lumbalis E) Regio axillaris

    2. Aadakilerden hangisi koku alma blgesinin addr? A) Regio nuchae B) Regio axillaris C) Regio lumbalis D) Regio mamalis E) Regio olfactoria

    3. Koku hcrelerinin beslenme ilevini yerine getiren hcreler hangisidir? A) Koku (reseptr)hcreleri B) Destek hcreleri C) Bazal hcreler D) Silia E) Bowman bezleri

    4. Aadakilerden hangisi mukozay nemli tutar ve koku taneciklerini zc fonksiyon gsterir? A) Bazal hcreler B) Destek hcreleri C) Silia D) Bowman bezleri E) Koku (reseptr) hcreleri

    5. Silialar aadaki hcrelerden hangisinde bulunur? A) Koku (reseptr) hcreleri B) Bowman bezleri C) Bazal hcreler D) Destek hcreler

    E) Epitel hcreler

    DEERLENDRME Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap

    verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.

    Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

    LME VE DEERLENDRME

  • 32

    RENME FAALYET Dokunma organnn yap ve ilevlerini ayrt edebileceksiniz.

    Derinin yaps ile ilgili afi ve resimler bulunuz. Bu resimleri snfta

    arkadalarnz ile paylanz. Ter bezleri ve ya bezlerinin ilevlerini aratrp, arkadalarnzla paylanz. Kl ve trnaklarn zelliklerini modl sonunda nerilen kaynaklardan aratrp

    arkadalarnzla paylanz.

    4. DOKUNMA ORGANI

    4.1. Deri (Cutis) Vcudumuzun tm yzeyini rten ve damarlardan zengin bir organdr. nemli duyu

    organlarmzdan biri olan deride duyu reseptrleri yaygn olarak bulunur. Bu nedenle dokunma, basn, s ve ar duyular deri yoluyla alnr.

    4.2. Derinin Yaps

    Dokunma duyusu organ deri, yetikin bir kiide ortalama 15-20 kga (vcut

    arlnn %20si) kadar ular, yz lm ise 1.80-2 m2 arasnda deiir. Deri her yerde ayn kalnlkta deildir. Derinin el ii ve ayak tabanlar en kaln, gz kapaklar ise en ince ksmdr.

    Deri, vcudun d ortam ile i ortam arasnda snr oluturur. Vcudun yzeyini

    kaplayan deri, her trl fiziksel, mekanik, kimyasal etkenlere ve yaralanmalara kar koruma salar. Derinin rengi rka, kiinin ten rengine ve vcuttaki blgelere gre deiir. Deri

    dokusunun normalde var olan gerginliine turgor denilir. Deri tabakadan oluur. Epidermis

    Dermis

    Hipodermis

    AMA

    ARATIRMA

    RENME FAALYET4

  • 33

    Resim 4.1: Derinin tabakalar

    4.2.1. Epidermis Derinin en dndaki tabakadr. Epidermis ok katl epitel hcrelerden oluur. Kan

    damar bulunmaz. Beslenmesini dermis tabakasnn hcreleri arasndan diffzyonla geen doku svlar ile salar. Epidermis tabakasndaki langerhans hcreleri baklk grevi yapar. Ayrca hcreler arasnda dokunma duyusu alan merkel hcreleri de yer alr.

    st deriyi oluturan epitel hcreler eitli tabakalardan oluur. Epidermis tabakas

    alttan ste doru, stratum basale, stratum spinozum, stratum granulozum, stratum lusidum, stratum corneum katlarndan oluur.

    Stratum basale en alt tabakadr ve zerinde keratin hcrelerinden oluan zel bir

    katman bulunur. Bu zel katman, vcudu mikroorganizmalardan, kimyasal ve fiziki d etkenlerden korur. Ayrca bu tabakada deriye rengini veren melanosit hcreleri de bulunur.

    Resim 4.2: Epidermis tabakas

  • 34

    4.2.2. Dermis Epidermis tabakasnn altnda bulunan kolajen ve elastin ieren ba dokudan oluan

    bir tabakadr. Alt deride sinir ular, kl kkleri, kan ve lenf damarlar, ter ve ya bezleri ile dz kaslar bulunur. Kalnl ise vcut blgelerine gre deiir.

    Dermis papiller ve retikler kat olmak zere iki tabakadan olumutur. Dermis

    epidermisin iine parmak benzeri girintili kntl papilla denilen uzantlar verir. Papillalarda klcal damarlar ve sinir ular (reseptrler) bulunur.

    Papillalarda bolca bulunan reseptrler aracl ile yumuaklk, sertlik, ekil duygusu,

    ar, dokunum ve s gibi duyular alnr. Burada bulunan klcal damarlar ise atardamar ve toplardamar alaryla kan akn azaltarak veya artrarak vcut ssnn dzenlenmesinde rol alr.

    Retikler tabakada ise ter bezleri, ya bezleri ve kl kkleri bulunur.

    Resim 4.3: Derinin yaps ve reseptrleri

    4.2.3. Hipodermis Dermis tabakasnn altnda bulunur. Hipodermis yap alarak gevek ba doku ve bol

    ya dokudan oluur. Bu tabakada duyusal sinirler, yzeysel ven ve arterler, lenf damarlar ve mimik kaslar bulunur. Yapsnn gevek ba dokudan oluu nedeni ile zerindeki deri rahata hareket ettirilebilir. Ya dokusu ise vcut ssnn korunmasnda etkilidir.

    Deri alt enjeksiyon (subkutan) bu tabakaya yaplr.

  • 35

    4.3. Ter Bezleri Yumak eklinde kvrml bezlerdir. Ter bezlerinin salg gvdesi dermis ve epidermis

    tabakalarnda bulunur. Kanallar ile dermis tabakasn geerek, epidermis tabakasnn yzeyine alr. Ter bezlerinin ekrin ve apokrin denilen iki tipi vardr. Bu bezlerin salgs olan ter, vcut scakln dengeler ve organizmada bulunan zararl maddeleri vcuttan uzaklatrr. Ter bezleri vcudun eitli blgelerine dalmlardr. Ayak tabanlar, avu

    ileri, koltuk altlar ve alnda bulunur. Ter denilen salg su, sodyum klorr, re, rik asit ve amonyaktan oluur.

    Resim 4.4: Kllar, ter ve ya bezleri

    4.4. Ya Bezleri Birka alveoll salkm eklinde olup, dermisin yzeyel tabakalarnda bulunur. Kl

    follklnn d klfnn da doru bymesi ile geliir. Salglarna sebum ad verilir. Ya bezlerinin salg kanallar dorudan epidermis yzeyine almaz. Sebum ufak bir kanalla kl folleklne verilir. Sebum trigliserit, kolesterol ve serbest ya asitleri ierir. Ya bezleri, sal deri, kulak arkas, kalar, aln, ene, genital ve perianal gibi blgelerde daha ok

    bulunur. Holokrin (d) trnde salg yapar ve stoplazmann ya ile dolmas sonucu hcrenin kendisi salg olarak atlr.

    4.5. Kllar Kllar deride yaygn olarak bulunur. Bir kl gvde (scapus pili) ve kk (radiks pili)

    olmak zere iki blmden meydana gelir. Kln deri zerinde grnen ksmna kl gvdesi, dermise kadar uzanan ksmna ise kl kk denir.

  • 36

    Kllarn dermis iindeki blm ise kl follikl olarak adlandrlr. Kl follikllerinin beslenmelerini kl kk etrafnda bulunan kapiller damarlar salar. Kl kknn balang blmne kl soan (bulbus) denilir. Ayrca ya bezi kanallar kl kkleri zerine alr ve ya salgs deri zerine buralardan atlr. Kla rengini veren ise kendi hcrelerindeki zel

    pigmentlerdir. Kllarn kk ksmlarnda sinir alar bulunur. Bu nedenle kllarn dokunma duyusu

    organ gibi fonksiyonu vardr. Ayrca kllarn vcut ssnn ayarlanmasnda nemli katklar vardr.

    4.6. Trnaklar Trnaklar epidermisin keratinlemesi ile meydana gelen elastin yapsndaki

    oluumlardr. El ve ayak parmaklar ularnda bulunur. Trnak yatanda bol miktarda sinir ular ve kan damarlar bulunur.

    Trnak kk (radix unguis), gvde (corpus unguis) ve u ksm (margo liber) olarak

    blmden oluur. Trnan deriye yapk olan blmlerinde kk ve gvdesi bulunur. Trnak gvdesinin yan ksmlar ise trnak derisi ile rtldr. U ksmlar ise darya alr ve trnaklar bu yne doru geliir.

    4.7. Derinin Grevleri Vcudu mikroorganizmalardan, fiziksel ve kimyasal d etkenlerden korur.

    Terleme ile vcut ssnn normal seviyede tutulmas salar.

    Solunuma yardmc olur. Belli oranda gaz alverii yaplr(deri solunumu) .

    Vcudu gne nlarnn zararl etkilerinden korur.

    Is dzenleyicisi olarak grev yapar (Scakta deride bulunan klcal damarlar

    genileyerek s kayb salarken soukta ise bu damarlar bzlerek s kayb

    engellenir.) .

    Ter bezleri aracl ile zararl maddeleri dar atarak boaltma yardmc olur.

    Reseptrler aracl ile s, ar ve basn duyularn alr.

  • 37

    UYGULAMA FAALYET Dokunma organnn yap ve ilevlerini ayrt ediniz.

    lem Basamaklar neriler

    Dokunma organnn yapsn maket zerinde inceleyiniz.

    nerilen kaynaklardan ve anatomi atlasndan yararlanabilirsiniz.

    Derinin tabakalarn anatomi atlas zerinde inceleyiniz.

    Resim 4.1 i inceleyebilirsiniz.

    Ter bezlerini maket zerinde inceleyiniz.

    Resim 4.4 inceleyebilirsiniz.

    Ya bezlerini maket zerinde inceleyiniz.

    Deri zerindeki ve iindeki kllar anatomi atlas zerinde inceleyiniz.

    Trnan yapsn afi, ema ve maket zerinde inceleyiniz.

    Kendi trnak yapnz rendiklerinizle karlatrabilirsiniz.

    Derinin vcuttaki fonksiyonunu syleyiniz.

    nerilen kaynaklardan yararlanabilirsiniz.

    Derinin grevlerini saynz. nerilen kaynaklardan ve retmeninizden

    yararlanabilirsiniz.

    UYGULAMA FAALYET

  • 38

    LME VE DEERLENDRME Aadaki sorular dikkatlice okuyarak doru seenei iaretleyiniz.

    1. Derinin hangi tabakasna deri alt (subcutan) enjeksiyonu yaplr? A) Hipodermis B) Epidermis C) Dermis D) Stratum basale E) Stratumlucidum

    2. Aadaki deri tabakalarndan hangisinde damar bulunmaz?

    A) Dermis B) Epidermis C) Hipodermis D) Stratum basale E) Stratum retucilare

    3. Epidermis tabakasnn altnda bulunan tabaka hangisidir?

    A) Stratum spinosum B) Stratum lucidum C) Dermis D) Hipodermis E) Stratum basale

    4. Aadakilerden hangisi derinin yzeysel katdr?

    A) Stratum basale B) Dermis C) Sebum D) Stratum corneum E) Hipodermis

    5. Ter bezlerinin salg yapan ksm derinin hangi tabakasnda bulunur? A) Dermis B) Epidermis C) Stratum corneum D) Stratum basale E) Stratum spinosum

    DEERLENDRME Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap

    verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.

    Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

    LME VE DEERLENDRME

  • 39

    RENME FAALYET5 Tat alma organnn yap ve ilevlerini ayrt edebileceksiniz.

    Dilin yaps ile ilgili resim, ekil ve ema aratrnz. Bunlar snfa getirerek

    arkadalarnz ile inceleyiniz. Dilin fonksiyonlarn modl sonunda nerilen kaynaklardan aratrp

    arkadalarnzla paylanz.

    Tat alma ile ilgili afi ve resim bulunuz. Bu resimleri snfta arkadalarnz ile paylanz.

    5. TAT ORGANI

    5.1. Dil Tat duyusunu alan organdr. Az boluu iinde bulunur. Dilin n ksm serbest arka

    ksm alt ene kemii ile bitiiktir. Dil izgili kaslardan yaplm olup besinlerin inenmesi, yutulmas ve konuma gibi ilemlere de yardmc olur.

    Dilin zerinde bulunan ve tat duyusunu alan spesifik epitel hcrelerden oluan tat tomurcuklar papillalarda yer alr.

    5.2. Dilin Yaps

    Dil tat alma duyusu ve sindirim sistemi organdr. Dilin yapsn oluturan izgili kaslar, kaslarn arasnda bulunan ba dokular birletirir. Ba dokuda arter, ven, ya dokusu ve elastik lifler oktur.

    Dilin st yznde papillalar bulunur ve mukoza ile rtldr. Alt yz ise dz

    ekildedir. st blmde bulunan epitel hcreler, ok katl yass epitel hcrelerden oluur. Alt ksmda bulunan ba doku, stte bulunan epitel kat yukar doru iterek papillalar meydana

    getirir. Bu oval ekildeki kabarcklara dil papillalar ad verilir. Bu papillalar dilin u ksmlarnda, yan ksmlarnda ve arka ksmlarnda bulunur. Dilin orta ksmnda ise dil papillalar bulunmaz. Dilde tip papilla yer alr. Bunlar;

    pliksi papilla,

    Mantars papilla,

    Oluklu papilladr.

    RENME FAALYET5

    AMA

    ARATIRMA

  • 40

    Resim 5.1: Tat alma duyusu ve tat alma tomurcuu

    5.2.1. pliksi Papillalar (Papilla Filiformis) plik ve koni eklindeki bu papillalar dilin dorsal yzeyinde yer alr. Bu papillalar tat

    tomurcuu iermez. Besinlerin az iinde lokma hline getirilmesinde rol alr.

    5.2.2. Mantars Papilla (Papilla Fungiformis)

    ekil olarak mantara benzer. Dil srtnn n ksmlarnda yer alr. st yzeyleri geni olan papillalardr. Tat tomurcuklar bu papillalarn zerini rten mukoza tabakasnda yer almtr.

    5.2.3. Oluklu Papilla (Papilla Vallata)

    Dilin zerinde oluk eklinde bulunur. st yzeyleri dz ekildedir ve saylar 8- 12 adettir. Burada bulunan her bir papillada 90- 250 aras tat tomurcuu yer alr. Ac duyusu alan tat tomurcuklar ierir.

    Tat Tomurcuu (Gemma gustatoria)

    Tat tomurcuklar ok katl yass epitel iine gml oval biimde yass kk cisimciklerdir. Tat tomurcuklar duyu hcreleri (reseptr), destek hcreleri ve bazal hcrelerden oluur. Duyu hcrelerinin apikal yzlerinde ksa duyu silialar bulunur. Silialar

    serz salg iinde serbest dururlar ve dentrit ilevi yapar. Bazal utan kan aksonlar alar yapar ve tat duyusu sinirlerini oluturur.

  • 41

    Destek hcreleri destek grevini yapar. Bazal membrandan mukoza yzeylerine kadar uzanan destek hcreleri ince ve uzun ekildedir.

    Bazal hcreler dier iki hcrenin tabannda yer alr. Tat hcreleri ve destek hcrelerine dnr.

    Resim 5.2: Sinir lifleri ve tat tomurcuklar

    5.3. Tat Alma

    Besinlerin lezzet duyusunun alnabilmesi iin sv hlde olmas gerekir. Kuru bir dil zerine konulan kuru bir besinden lezzet alnamaz. Dilimiz tkrk bezlerinin yardm ile slak kalr. Besinlerin tadnn tat tomurcuklar tarafndan alnabilmesi iin tkrk svs ile slatlmas gerekir.

    Dilde bulunan tat tomurcuklar yardm ile drt temel tat duyusu alnr.

    Dilin u ksm tatly, Dilin n yan kenarlar tuzluyu, Dilin arka yan kenarlar ekiyi, Dilin arka ksm acy alglar.

    Resim 5.3: Dilde tat duyusu alma blmleri

  • 42

    Tat ve koku alma reseptrleri, dier duyu reseptrlerine gre daha abuk adapte olma yeteneine sahiptir. Tat tomurcuklar aracl ile alnan tat duyusu, deiik sinirler zerinden beyindeki merkeze iletilir. Dilden alnan duyular esas itibaryla chorda tympani denilen sinir nakleder. Daha sonra ilerideki sinir olan nervus fasialis, grevi devralr. Ayrca n.

    glossopharyngeus ve n. vagus tarafndan da beyine tat duyusu iletilir. Bu birimler aracl ile gelen uyartlar sonucunda tat alma olay gerekleir.

    ema 5.1: Tat alma fizyolojisi

  • 43

    UYGULAMA FAALYET Tat alma organnn yap ve ilevlerini ayrt ediniz.

    lem Basamaklar neriler

    Dilin anatomik yapsn maket zerinde inceleyiniz.

    Resim 5.1i inceleyebilirsiniz.

    Dilin grevlerini syleyiniz. Dilin fonksiyonlarn nerilen kaynaklardan

    yararlanabilirsiniz.

    Tat alma fizyolojisini anlatnz.

    ekil 5.1i inceleyebilirsiniz.

    UYGULAMA FAALYET

  • 44

    LME VE DEERLENDRME Aadaki sorular dikkatlice okuyarak doru seenei iaretleyiniz.

    1. Tatl lezzet dilin en iyi hangi blgesinden alnr? A) U ksmndan B) Yan ksmndan C) Arka ksmdan D) Arka ve yan ksmdan E) Orta ksmdan

    2. Dilin hangi ksmnda papilla bulunmaz?

    A) U ksmnda B) Yan ksmnda C) Arka ksmnda D) Arka ve yan ksmnda E) Orta ksmnda

    3. Aadaki papillalarn hangisinde tat tomurcuu bulunmaz?

    A) Oluklu papilla B) Mantars papilla C) Dikensi papilla D) Boru papilla E) pliksi papilla

    4. Aadakilerden hangisi ac duyusu alan tat tomurcuu ierir?

    A) Oluklu papilla B) Mantars papilla C) Dikensi papilla D) Boru papilla E) pliksi papilla

    5. Aadaki hcrelerden hangisi tat tomurcuklarnda bulunur?

    A) Duyu hcreleri B) Epitel hcreler C) Bowman hcreleri D) Merkel hcreleri E) Melanosit hcreleri

    DEERLENDRME Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap

    verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise Modl Deerlendirmeye geiniz.

    LME VE DEERLENDRME

  • 45

    MODL DEERLENDRME Aadaki sorular dikkatlice okuyarak doru seenei iaretleyiniz.

    1. Aadaki oluumlardan hangisi grmenin salanmas iin k miktarnn ayarlamasn salar? A) Corpus ciliare B) Choroidea C) Sclera D) ris E) Cornea

    2. Yakndaki nesneleri grp uzaktaki nesneleri grememe durumu hangisidir?

    A) Hipermetrop B) Astigmatizm C) Orbita D) Konjunktiva E) Miyop

    3. Lens, gzn hangi tabakasnda bulunur?

    A) Alt tabaka B) st tabaka C) Orta tabaka D) tabaka E) D tabaka

    4. Gz kresini iine alan ve kemiklerden yapl olan ksm hangisidir?

    A) Orbita B) Gz kaslar C) Supercilium D) Gzya bezleri E) Konjunktiva

    5. Aadaki oluumlardan hangisi ile k gze girer?

    A) Cornea B) Lens C) ris D) Sclera E) Choroidea

    6. Aadakilerden hangisi i kulakta bulunur? A) staki borusu B) Timpan boluu C) Kemik labirent D) itme kemikikleri E) D kulak yolu

    MODL DEERLENDRME

  • 46

    7. itme ve denge organ ka blmden oluur? A) 2 B) 3 C) 4 D) 5 E) 6

    8. Perilenfa ve endolenfa denilen svlar hangi blmde bulunur? A) staki borusu B) D kulak yolu C) Timpan boluu D) Zar labirent E) Kulak kepesi

    9. Aadakilerden hangisi ya bezleri salgsdr? A) Hipodermis B) Epidermis C) Eponychium D) Corpus unguis E) Sebum

    10. Koku alma duyusu ile ilgili aadaki ifadelerden hangisi yanltr? A) Koku sinirlerinin bulunduu mukoza hastalk nedeniyle ierse koku alglama

    zorlar. B) Koku sadece burun araclyla alglanr. C) Koku duyusu talamustan filtrelenerek geer. D) Kokulu maddeler mutlaka havada uucu olmak zorundadr. E) Koku hcre gvdeleri destek hcrelerinin nnde bulunur.

    11. Aadakilerden hangisi derinin grevi deildir? A) Vcudu mikroorganizmalardan, fiziksel ve kimyasal d etkenlerden korur. B) Ya bezleri aracl ile zararl maddeleri dar atar. C) Terleme ile vcut ssnn normal seviyede tutulmas salar. D) Solunuma yardmc olur. Belli oranda gaz alverii yaplr(deri solunumu) . E) Vcudu gne nlarnn zararl etkilerinden korur.

    12. Dilden alnan duyular ilk nce aadaki sinirlerden hangisi nakleder? A) Chorda tympani B) Nervus fasialis C) Glossopharyngeus D) Nervus vagus E) Nervus olfactorius

    DEERLENDRME

    Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap

    verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki modle gemek iin retmeninize bavurunuz.

  • 47

    CEVAP ANAHTARLARI

    RENME FAALYET1N CEVAP ANAHTARI

    1 D

    2 B

    3 A

    4 B

    5 A

    RENME FAALYET2NN CEVAP ANAHTARI

    1 B

    2 A

    3 E

    4 D

    5 A

    RENME FAALYET3N CEVAP ANAHTARI

    1 A

    2 E

    3 B

    4 D

    5 A

    RENME FAALYET4N CEVAP ANAHTARI

    1 A

    2 B

    3 C

    4 D

    5 A

    RENME FAALYET5N CEVAP ANAHTARI

    1 A

    2 E

    3 E

    4 B

    5 A

    CEVAP ANAHTARLARI

  • 48

    MODL DEERLENDRME CEVAP ANAHTARI

    1 D

    2 E

    3 D

    4 A

    5 A

    6 C

    7 B

    8 D

    9 E

    10 E

    11 B

    12 A

  • 49

    NERLEN KAYNAKLAR RENDE Leyla, Serpil KUZU, kran ANKAZAN, Anatomi Fizyoloji, Semih

    Ofset, Ankara, 2006.

    SOLOMON Eldra Pearl, eviren: L. ERTURUL, nsan Anatomisi ve

    Fizyolojisine Giri, Akademi Basn ve Yaynclk, stanbul, 2008.

    VURAL Ferudun, Kaya ZKU, Salih Murat AKKIN, A.Derya ERTEM,

    Ercan TANYEL, E. Zeynep VURAL, Anatomi Atlas, Birol A, stanbul,

    2001.

    YAKAR Kubilay, Fizyoloji, hls Gazetecilik A, stanbul, 2006.

    NERLEN KAYNAKLAR

  • 50

    KAYNAKA

    ARINCI Kaplan, Alaittin ELHAN, Anatomi, Gne Kitabevi Limited irketi,

    Ankara, 1997.

    ERBA Deniz, Eser Z, Gler ZTRK, Fizyoloji, Hatibolu Basm ve

    Yaym San. Tic. Ltd. ti. Ankara, 1998.

    HATBOLU Tahir, Anatomi, Hatibolu Basm ve Yaym San. Tic. Ltd. ti.

    Ankara, 2001.

    KANDEMR Veysel, Anatomi, Semih Ofset, Ankara, 2006.

    NOYAN Ahmet, Yaamda ve Hekimlikte Fizyoloji, Ankara, 2004.

    ODAR Veli brahim, Anatomi, Birinci Cilt 9.Bask, 1974.

    ORTU Grsel, Anatomi, Eskiehir, 1993.

    ZDEN Mehmet, Anatomi ve Fizyoloji, Somgr Yaynclk, Ankara, 2003.

    ZDEN Mehmet, Fizyoloji, Somgr Yaynclk, Ankara, 1999.

    RENDE Leyla, Serpil KUZU, kran ANKAZAN, Anatomi Fizyoloji, Semih

    Ofset, Ankara, 2006.

    YAKAR Kubilay, Fizyoloji, hls Gazetecilik A stanbul, 2006.

    YILDIRIM Mehmet, nsan Anatomisi, 5. Bask, stanbul, 2000.

    ZEREN Zeki, Anatomi ve Fizyoloji, Babakanlk Basmevi, Ankara, 1972.

    KAYNAKA