cilt .2016-07-19  cilt i “t. c. k¼lt¼r ve turizm...

Download Cilt .2016-07-19  Cilt I “T. C. K¼lt¼r ve Turizm Bakanl±±, ‡orum Valilii ve ‡orum

Post on 21-Apr-2019

215 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Cilt I

T. C. Kltr ve Turizm Bakanl, orum Valilii ve orum Belediyesinin Katklaryla

I. Uluslararas Hac Bekta Vel SempozyumuII

HTT NVERSTESHACI BEKTA VEL ARATIRMA ve UYGULAMA MERKEZ

I. UluslararasHac Bekta Veli

Sempozyumu

YAYIN EDTRLER

Prof. Dr. Osman ERDo. Dr. Mehmet EVKURAN

Yrd. Do. Dr. Muammer CENGLYrd. Do. Dr. Adem KORUKCU

YAYINA HAZIRLAYANLAR

Prof. Dr. Osman ERDo. Dr. Mehmet EVKURAN

Yrd. Do. Dr. Muammer CENGLYrd. Do. Dr. Habib AKDOANYrd. Do. Dr. Adem KORUKCU

Yrd. Do Dr. Metin UARr. Gr. Veysel DNLERHaydar GZYILMAZ

Mustafa YNDEMLCeyhun Ula SOLMAZ

Ramazan GLFatih AKMANshak DEMR

Hatice KIR

TASARIM & BASKI

SFN Televizyon Tantm Tasarm Yaynclk Ltd. ti.Cevizlidere Cad. 1237. Sok. No: 1/17 Balgat/ANKARA

Tel: 0312 472 37 73www.sfn.com.tr

DAITIM

Hac Bekta Veli Aratrma ve Uygulama MerkeziMimar Sinan Mahallesi 3. Cadde lahiyat Fakltesi B Blok 3. Kat PK19100 ORUM

Tel: 0364 234 63 58 /1144-1145 web: http://hbektas.hitit.edu.tr

I. Uluslararas Hac Bekta Veli Sempozyumu Sempozyum Bildirileri-Bask Yeri ve Yl: Ankara 2011

ISBN: 978-605-872-93-08Eserde yer alan bildiri metinlerinde ileri srlen grlerin ilmi ve hukuki sorumluluu sahiplerine aittir.

I. Uluslararas Hac Bekta Vel Sempozyumu 389

GNMZ MAKEDONYA BEKTALERNNDN NANLARI VE YAAYILARI

Prof. Dr. Metin ZETMakedonya

Prof. Dr. Metin ZET

I. Uluslararas Hac Bekta Vel Sempozyumu390

ZET

Bektalik bir tarikat olarak Balkanlarda en ok Arnavutlarn ara-snda yaylm ve bu millet tarafndan kucak almtr. Zamanla bir-ok Bekta by de Arnavutlarn arasndan kmtr. Bugn bileArnavut Mslmanlarn Bekta olsun veya olmasn- din, sosyal vekltrel yaay tarzn incelediimizde Bekta motiflerin belirgin e-kilde bulunmas, ou ailede bu tarikat anlay ve geleneinin devamettiini gstermektedir.

Makedonya Bektalerini Arnavutluk ve Kosova Bektalerinden ayrgrmek mmkn deildir. Birinci Dnya Savandan sonra izilensuni devlet snrlar bu topraklarda yaayan insanlarn anlaylarndahibir deime yapmamtr.

Makedonyada yaayan Bektalerin tamam dini inan bakmndankendilerini slmn bnyesinde ve Muhammed- Alinin yolunun ta-kipileri olarak grmektedirler. Dnyada dier Bekta gruplarda daolduu gibi en nemli bayramlar Aure (Matem) ve Sultan Nev-ruzdur. Ramazan Bayram, Kurban Bayram da bayram olarak kut-lanmaktadr.

Sabah ve akam gnde iki defa kendilerine has dualar okuyup ibadetederler, Cuma akamlarnda tekkede bir araya gelerek sohbet yaplr,nefesler okunur, dua edilir. Birinin ocuu olduu zaman tekkede mev-lid dzenlenir ve yemek yaplr. Cenaze ile ilgili btn adetlerSnnlerde olduu gibidir ve genelde cenazeler cami imamlar tarafn-dan hazrlanr. Ayn ekilde biri Bektalie girdii zaman yaplanayinden (krar Ayini) sonra tekkede yemek yaplr ve beraberce yenilir.

Bu teblide Makedonyada yaayan Bektailerin inan ve yaaylaranket ve rportajlar nda deerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler: Makedonya, Makedonya Bektailii, Aure, Ma-kedonya Mslmanl

Gnmz Makedonya Bektailerinin Dini nanlar ve Yaaylar

Dilimize Franszca'dan geen, ancak asl Eski Yunanca olan Makedonya ke-limesi "kark, trl, muhtelif paralardan oluan, yamal boha, sebze ya dameyve salatas" manlarna gelmektedir1. Makedonya, gneyde Ege denizininkuzeybat kylarndan, kuzeyde Vardar nehrinin orta ksmlarna, douda Mar-

1 Tahsin Sara, Byk Franszca-Trke Szlk, TDK Ankara, 1976; Georges Castellan, Histo-rie des Balkans (XIV-XX siecle). Arnavutaya tercme eden: Arben Puto ve Luan Omari, Tira-na 1992, s.11.

Gnmz Makedonya Bektailerinin Dini nanlari ve Yaaylar

I. Uluslararas Hac Bekta Vel Sempozyumu 391

ta nehrinden batda Tesalya ve ar dana kadar uzanan sahay kaplar ise desnrlar kesin bir ekilde hibir zaman belli olmamtr. Daha dorusu bugnkanlamda Makedonya corafi bir blgeden te XIX. yzyln sonlarnda ortayakm siyas bir terimdir.

Balkan yarmadasnn iinde yer alan, ayn zamanda Asya'dan Avrupa'yauzanan ana yolun zerinde bulunan Makedonya, hem doulu hem batl eitlimilletlerin ilgisini ekmi ve bu milletler tarafndan elde edilmeye allmtr.

Be asrlk Osmanl idaresinde Makedonya iyice gelimi ve bu blgeden ye-tien eraf Osmanl Devletinin eitli mevkilerinde vazife grmtr.

Makedonya 1912 Balkan Savalarna kadar Osmanl idaresi altnda kalm-tr. Birinci Dnya Sava'ndan sonra 1919 ylnda, Srp, Hrvat ve Sloven (SHS)krall kurulmu, Makedonya bu mnasebetle ksma ayrlmtr. Bir parasYunanistan'a (Ege Makedonyas, halen Yunanistan altnda), bir paras Bulga-ristan'a (Pirin Makedonyas halen Bulgaristan altnda), bir paras da yukardazikredilen yeni kurulmu kralla verilmitir (Vardar Makedonyas)2. 1945 y-lndan 1991 ylna kadar komnist Yugoslavya'nn alt cumhuriyetinden biriolarak yaamn srdrm, 1991 ylnda referandum sonucu bamszln ilanetmitir.

slm dininin Balkanlara girmesinde ve yerlemesinde tekkelerin ve tarikateyhlerinin stlenmi olduklar grevlerin ve yaptklar faaliyetler ok nemlirol olmutur. Osmanl fetihlerinin, Balkanlardaki ncleri tarikat eyhleriolmutur. Balkanlar, Osmanl ordusunun gelip askeri adan feth etmesindenok daha nce tarikat aknclar tarafndan bir anlamda feth edilmi, dier birdeyile Osmanl buraya geldiinde yerli halkn psikolojik bazda bu fethe hazrhale getirildiini, son derece elverili bir ortamla karlatn syleyebiliriz.

Balkanlarda Trk-slm adna bir gnl fethi gerekletirenlerin banda zel-likle Bektalerin nemli rol oynadklarn gnmzde dahi birok yol kavakla-rnda yzlerce Bekta Tekkesinin ve trbesinin mevcudiyeti kantlamaktadr.

Balkanlarda yaayan Mslmanlarn dini sosyal ve kltrel yaay tarzn in-celediimizde tasavvufi motiflerin belirgin ekilde bulunmas, ou ailede tarikatanlay ve geleneinin devam ettiini gstermektedir.

2 Bugn bamsz olan Makedonya Devleti sadece bu ksmdan ibarettir. Kuzeyinde Srbistan,gneyinde Yunanistan, batsnda Kosova ve Arnavutluk, dousunda da Bulgaristan yer almakta-dr. Bakenti skp dier byk ehirleri Manastr, Pirlepe, Tetovadr. (Kalkandelen). Yzl-m 25.713 km2, nfusu 2 milyon 300 bin olan Makedonyada eitli milletler yaamaktadr.Nfusun %50 sini gayr-i Mslimler ( Ortodoks Kilisesine mensup Makedonlar), dier %50sini ise Mslmanlar (Arnavutlar 850.000, Trkler 200.000 ve Pomaklar ile Bonaklar100,000) tekil etmektedir.

Prof. Dr. Metin ZET

I. Uluslararas Hac Bekta Vel Sempozyumu392

Sakinlerinin byk bir blm Hristiyan olan ve Osmanlnn geliindennce Balkanlarn epeyce bir ksmn tekil eden Makedonyada slmiyetin ilktohumlarnn Bekta Tarikat tarafndan atlmas, Bektaliin temel ilkelerin-den derin insan sevgisi, yksek hogr ve karlksz hizmeti esas alm olmasve bu hususun halkn dikkatini byk lde ekmi olmasndan ileri gelmek-tedir. Bektaliin bu zellii ve mensuplarnn bu anlaytan kaynaklanan tavr-lar Mslmanlarla Hristiyanlar arasnda sevgi ve kaynama zemininin kurul-masnda nemli rol oynamtr3. zellikle Bekta tekkelerinin iktisadi ve sosyalalana nem vermeleri, din, dil, rk fark gzetmemeleri rabet grmelerine vesileolmutur. Tekkeler hangi dinin mensubu olursa olsun halkla karp kaynaarakhalk kitlelerini ynlendirmede nemli lde katkda bulunmulardr.

Nitekim Osmanl devlet idarecileri bu tr kolonizatr dervilere araziler ba-layarak kendi topraklarnda yerlemelerini salamlardr4. Bunun yan srayeni feth edilen topraklarda, Hristiyan halkn Osmanl idaresiyle uyum sala-masnda Bektalerin kaynatrclk yaptklar da bir gerektir.

Makedonya veya daha geni erevede dnecek olursak Balkanlar BektaTarikat asndan da birinci derecede nem tamtr. Bundan dolay Balkan-larda yaayan halkn mensup olduu mevcut tarikatlarn arasnda, Balkan sakin-lerinin kltrel, sosyal ve siyasal yaantsnda Bektaliin zel bir konumu var-dr. zellikle Balkanlarda yaayan Mslmanlarn en ok nfusa sahip olanmilleti Arnavutlar arasnda Bektalerin tesirleri oktur ve bal bana bir ara-trma konusudur5.

Bektalik bir bakma slm inanlar ile yre halk inanlarnn ortak nokta-larn gsteriyor ve hepsinin ayn Allahn kullar olduunu vurguluyordu. Bek-taler yeni geldikleri blgedeki yerel halkn inanlarna ve kutsal gnlerine saygduymulardr. Daha derinliine incelendiinde grlecektir ki; Balkan Bek-talerinin uygulamalarnda, semav dinlerin nemli kutsal gnlerine denk d-en birer kutsal gn bulunmaktadr.

Bylece geldikleri yerleim blgesinde yerel halk hznl bir kutsal gn kut-luyorsa, ayn tarihte Bektalerin de bir hznl kutsal gn, sevinli kutsal

3 Palikrueva G.-Tomovski K, Les Tekkes en Macedone aux XVIII et XIX secle, Anti delsecondo congres so inter nazonale di orte Turcha, 26-29 Septembre 1963 Venezia, nstitutUniverstaro Orientale, Napoli 1965, s.203-211

4 F.W. Hasluck, Bekta Tetkikleri, (ev. Ragp Hulusi) stanbul Devlet Matbaas, stanbul1928, s.85.

5 Makedonyada tarikatlarn dalmna bakldnda yle bir gerekle kar karya kalnmakta-dr: Rufai eyhleri faaliyetlerini genelde ehirde yaayan Trk zanaatlar arasnda devam ettir-mitir. Halvetiler daha ok Pomaka konuan ahali (Pomak, Torbe) ile irtibatta bulunmu,Bektaler ise muhiplerinin byk bir blmn Arnavutlarn arasnda bulmulardr.

Gnmz Makedonya Bektailerinin Dini nanlari ve Yaaylar

I. Uluslararas Hac Bekta Vel Sempozyumu 393

gn kutluyorsa onlarn da sevinli kutsal gn kutlamasna rastlanmaktadr vegenelde kutlamalar ve trenleri paralellik tamaktadr.

Bektaliin Balkanlar iin sunduu bu gzel metodu deerlendiren yksel-me devri Osmanl Padiahlar Bekta Babalarn fethetmeyi dndkleri butopraklara nceden grevlendirerek gndermilerdi.

Bektaliin fetih topraklarnda yaylmasnn nedenlerinin birisi phesiz Ye-nieri-Bekta ilikisiydi. Bu iliki gerei Yenierilerin gittii her yere Bektalikde gitmi oluyordu6.

Makedonyada yaayan halkn slmlamasnda yeni gelen idarenin kabuledilmesinde Bektalik, sonsuz hogrs, insana verdii deer anlayyla okkatkda bulunmutur. Blgede deiik zamanlarda hizmet etmi eitli BektaByklerinin mezarlar, daha sonralar yerli halk tarafndan ziyaretgh olarakkullanl